واکنش دولت‌ها به همه‌گیری کروناویروس و سناریوهای آینده
در این مقاله
شش ماه، یک سال و ده سال دیگر کجا خواهیم بود؟ زندگی مثل گذشته می‌شود؟ اکنون برخی خوش‌اقبال‌تر و برخی بیکار می‌شوند. کروناویروس اقتصاد را سخت می‌زند. آیا بیکارشدگان پس از آرام‌شدن اوضاع جایگاه قبلی را می‌یابند؟
بسته به واکنش دولت و جامعه به کروناویروس جدید و پیامد اقتصادی، چند آینده ممکن هست. احتمال امیدوارکننده‌ای که باید در ذهن نگه داریم این است که از بحران برای ساخت آینده‌ای انسانی‌تر استفاده کنیم. اما شاید در برخی زمینه‌ها بدتر منتظرمان باشد.
نگاه به بحران‌های گذشته و پیامد سیاسی، به شناخت حال و آینده کمک می‌کند
نخست باید به پایه اقتصاد مدرن توجه کرد: زنجیره تأمین جهانی، هزینه نیروی کار و پویایی بهره‌وری. تغییر اقتصاد مشکلاتی مانند تغییر اقلیم و افت سلامت کارگران دارد. برای آینده عادلانه اجتماعی و سالم بوم‌شناختی، به رویکرد اقتصادی بسیار متفاوت نیاز داریم.
تا رویارویی امروز با COVID-19، این واقعیت‌ها هرگز چنین روشن نبودند
به این همه‌گیری پاسخ‌ها، تشدید پویایی محرک بحران اجتماعی و زیست‌محیطی دیگر است: اولویت یک نوع ارزش بر بقیه. این پویایی در پاسخ جهانی COVID-19 نقش بزرگ داشت. با تحول پاسخ ویروس، آینده اقتصادی چگونه می‌شود؟ از نظر اقتصادی 4 آینده ممکن هست:
- سقوط به بربریت،
- سرمایه‌داری دولتی استوار،
- سوسیالیسم دولتی رادیکال،
- و تبدیل به جامعه بزرگ مبتنی بر یاری متقابل.
تغییرها و دامنه تدابیر
کروناویروس مانند تغییر اقلیم تا حدی مشکل ساختار اقتصاد است. به‌دلیل جهت‌دهی اجتماعی، هر دو بیشتر فاجعه «محیطی» یا «طبیعی» به نظر می‌رسند.
بله، تغییر اقلیم از برخی گازهای جاذب گرما ناشی است، اما این توضیح عمیق کافی نیست. برای فهم واقعی باید علل اجتماعی افزایش انتشار گاز گلخانه‌ای را بشناسیم. برای COVID-19 نیز همین نگاه لازم است؛ علت مستقیم ویروس است، اما باید نگاه را گسترش داد تا رفتار انسانی و زمینه اقتصادی فاجعه را بفهمیم و با پیامد مقابله کنیم.
کاهش فعالیت اقتصادی غیرضروری، مبارزه با COVID-19 و تغییر اقلیم را آسان‌تر می‌کند
با تولید مواد کمتر، مصرف انرژی کمتر و انتشار کمتر گاز گلخانه‌ای می‌توان با تغییر اقلیم مقابله کرد.
مهم‌ترین سلاح علیه COVID-19 جلوگیری از انتشار، یعنی محدودکردن تحرک مردم است؛ اما از سوی دیگر فروپاشی اقتصادی می‌آورد. مانند اقلیم، تولید کمتر، دقیق‌تر به‌اندازه نیاز، و مصرف متناسب به انتشار کمتر می‌انجامد. اثربخشی قرنطینه سخت را در ووهان دیدیم. اما نخستین رویکرد آمریکا و اروپا نمونه اقدامات تابع سیاست اقتصادی بود. خوشبختانه هرچند دیر عقب نشستند، با نگاه عمیق می‌بینیم حفظ منافع و تعادل اقتصادی دنبال شد.
آسیب‌پذیری در برابر اقتصاد شکننده
قرنطینه فشار جدی بر اقتصاد جهانی دارد؛ همین باعث می‌شود برخی رهبران تدابیر ناکافی بگیرند یا اصلاً نگیرند.
هنگامی که 19 کشور قرنطینه بودند، ترامپ و بولسونارو به‌جای آن تدابیر کم‌اثرتر پیشنهاد کردند. ترامپ گفت: «اقتصاد آمریکا ظرف 3 هفته عادی شود»؛ بعد پذیرفت فاصله اجتماعی طولانی‌تر لازم است. بولسونارو گفت: «زندگی باید ادامه یابد، کارها حفظ شوند… بله، باید عادی شویم.”
در انگلستان، چهار روز پیش از فراخوان ماندن در خانه، جانسون با کاهش خوش‌بینی گفت: «انگلستان ظرف 12 هفته اوضاع را به راه می‌کند». اما حتی اگر درست بگوید، آیا نظام اقتصادی در حمله بعدی همه‌گیری در خطر فروپاشی نخواهد بود؟
فروپاشی اقتصادی واقعیتی آشکار است
بنگاه برای سود است. اگر تولید نکند نمی‌فروشد، سود نمی‌برد و اشتغال کم می‌شود. می‌تواند کارکنان را موقت تعلیق کند تا هنگام بازگشت اقتصاد تقاضا را تأمین کند، اما اگر اوضاع واقعاً بد شود، داستان عوض می‌شود. بیکاری یا ترس آن بیشتر و قدرت خرید کمتر می‌شود. تداوم این چرخه رکود می‌آورد.
در بحران معمول حل آسان‌تر است: دولت خرج می‌کند تا مردم دوباره مصرف و کار کنند؛ نسخه مشهور جان مینارد کینز.
اما مداخله عادی اینجا جواب نمی‌دهد؛ دوراهی این است که رونق اقتصاد را نمی‌خواهیم، دست‌کم بلافاصله. هدف قرنطینه رکودزا جلوگیری از رفتن مردم به محل‌های انتقال بیماری است. پژوهشی بسیار تازه نشان داد با برداشتن تدابیر قرنطینه در ووهان، اوج تازه همه‌گیری به‌آسانی ممکن است رخ دهد. یعنی رفع قرنطینه و فعال‌کردن جامعه و در نتیجه اقتصاد، برابر با ظهور دوباره همه‌گیری است.
جیمز میدوی، اقتصاددان، می‌نویسد: «افزایش تولید مانند جنگ تاکتیک اقتصادی درست برای COVID-19 نیست؛ برعکس، به وارون تاکتیک اقتصادی جنگ نیاز داریم.
برای کمترین آسیب بحران همه‌گیری و پرهیز از تغییر اقلیم، نظامی لازم است که تولید را بی‌ازدست‌رفتن معیشت به حد معقول برساند.» اقتصاددانان بوم‌شناختی مدت‌هاست می‌پرسند: «چگونه کمتر تولید کنیم و توزیع عادلانه اجتماعی داشته باشیم؟» تولید کمتر محور مبارزه اقلیم است. در شرایط برابر، تولید و مصرف بیشتر گاز گلخانه‌ای بیشتری می‌آورد. مدلی لازم است که تولید و مصرف بدون بیکاری مردم کاهش یابد.
پیشنهادهایی مانند کاهش ساعت کار یا اجازه کار با آهنگ معقول‌تر و فشار کمتر هست. برای COVID-19، هدف به‌جای تولید کمتر، تماس کمتر است؛ پس شاید هدف یکسان نباشد، اما با نگاه عمیق می‌بینیم ماهیت یکی است. اصل موضوع کاهش وابستگی مردم به دستمزد برای زندگی است.
پویایی اقتصادی موجود
شناخت منطق پویایی اقتصاد کلید فهم پاسخ COVID-19 است. اکنون، هدف اصلی اقتصاد جهانی تسهیل مبادله پول است. اقتصاددانان آن را «ارزش مبادله» می‌نامند؛ ساده‌اش شکلات‌پول/پول‌شکلات است.
منطق غالب این است که «ارزش مبادله» برابر «ارزش مصرف» است. مردم برای خواسته و نیاز پول می‌دهند و این خرج‌کردن چیز زیادی درباره ارزش مصرف می‌گوید. پس بازار بهترین راه اداره جامعه دانسته می‌شود.
دولت‌های جهان نگران خرابی یا اضافه‌بار سامانه حیاتی‌اند: زنجیره تأمین، مراقبت اجتماعی و مهم‌تر سلامت. عوامل زیادی دخیل است؛ 2 مورد را ببینیم.
- نخست، پول‌درآوردن از بسیاری خدمات مهم اجتماعی دشوار است؛ سود عمدتاً به بهره‌وری کارکن وابسته است. در بخش متکی به تعامل شخصی مانند سلامت، انسان عامل هزینه بزرگ است. پس افزایش بهره‌وری آسان نیست، هزینه به‌آسانی بالا می‌رود و سود کم یا حتی زیان ممکن است.
- دوم، مشاغل بسیاری از خدمات حیاتی بالاترین ارزش اجتماعی ندارند. بیشتر شغل‌های پردرآمد فقط بر تغییر بورس اثر دارند؛ یعنی پول‌سازند و هدف بنیادی و گسترده جامعه را تأمین نمی‌کنند. دیوید گریبر، انسان‌شناس، آن‌ها را «شغل‌های مزخرف» می‌نامد. صنعت عظیم تبلیغات و مالی چون سودآورند وجود دارند، اما سلامت و مراقبت اجتماعی در بحران است. پویایی اقتصاد مردم را از کار مفید و محبوبشان بیرون می‌راند و اجازه درآمد کافی برای زندگی خوب به کار مفید نمی‌دهد.
کارهای بی‌معنا
کارکردن افراد زیاد در شغل بی‌معنا، یعنی بخش‌های غیرحیاتی و بی‌معنا، علت غافلگیری ما در برابر COVID-19 است. هنگام بدشدن اوضاع، کارکن کلیدی کافی برای پاسخ نداریم.
در جامعه متکی به ادامه بازار، برای خرید کالای ضروری و غیرضروری به درآمد شغل نیاز دارید. نظام به خرید و مصرف در همه سطوح نیاز دارد و مردم ناچار به کار بی‌معنا شده‌اند.
در مبارزه COVID-19 تصمیم خلاف وضع بازار رادیکال‌ترین و مؤثرترین است. دولت‌ها اقداماتی می‌کنند که سه ماه پیش ناممکن بود: اسپانیا بیمارستان خصوصی را ملی کرد، انگلستان ملی‌شدن برخی حمل‌ونقل را عملی کرد و فرانسه آماده ملی‌کردن بنگاه بزرگ شد.
ممکن است تحولات وارونه‌کننده روند غالب 40 سال گذشته بیشتر شود
در این مدت بازار و ارزش ارز بهترین راه اداره اقتصاد دانسته شد؛ پس سامانه عمومی مانند بنگاه مجبور به سود، زیر فشار بازاریابی فزاینده رفت.
COVID-19 این روند را برمی‌گرداند. به نظر می‌رسد سلامت و محصول کار را از بازار آزاد بیرون و به دست دولت می‌دهد. دولت به دلایل مختلف، خوب و بد، تولید می‌کند؛ اما برخلاف بازار مجبور نیست فقط برای ارزش مبادله تولید کند.
تدابیر اقتصادی واکنش دولت‌ها به COVID-19 امیدوارکننده است؛ چرا رسیدن به اینجا این‌قدر طول کشید؟ چرا کشورها برای کندکردن بازار این‌قدر ناآماده بودند؟ پاسخ در گزارش تازه سازمان جهانی بهداشت است: «ذهنیت درست نبود»؛ گزارش مأموریت مشترک WHO و چین درباره بیماری کروناویروس 2019.
تخیلات اقتصادی ما
40 سال اجماع اقتصادی وجود داشته و توان سیاستمدار و مشاور برای دیدن شکاف نظام یا تصور جایگزین را محدود کرده است. این ذهنیت با 2 باور مرتبط هدایت می‌شود:
- بازار کیفیت زندگی خوب می‌دهد و باید حفظ شود
- بازار همیشه پس از بحران کوتاه عادی می‌شود
این دیدگاه‌ها در غرب مشترک است؛ معلوم شد انگلستان و آمریکا که بیشترین سلطه آن را دارند برای COVID-19 آماده نبودند.
در بریتانیا حاضران نشست خصوصی، رویکرد ارشدترین دستیار نخست‌وزیر به COVID-19 را «ایمنی جمعی می‌شود؛ اقتصاد را حفظ کنید» گزارش کردند (ببینید راه خطرناک مقابله با کروناویروس: Herd immunity؛ ایمنی جمعی).
ایمنی جمعی در نخبگانی رایج است که بهتر از خود محافظت می‌کنند یا به دسترسی خوب سلامت مطمئن‌اند مقامی از تگزاس گفت سالمندان زیادی به‌جای دیدن رکود آمریکا با خوشحالی می‌میرند. این دیدگاه برای آسیب‌پذیران تهدید است و همه آسیب‌پذیران سالمند نیستند.
بحران COVID-19 می‌تواند تخیل اقتصادی را گسترش دهد. با اقداماتی که سه ماه پیش ناممکن بود، تصور کارکرد جهان سریع تغییر می‌کند. ببینیم تخیل در این شرایط ما را کجا می‌برد.
4 سناریوی ممکن آینده
برای دیدن آینده از روش آینده‌پژوهی کمک بگیریم: دو عامل مهم هدایت آینده را انتخاب و تصور می‌کنید با ترکیب‌های مختلف چه رخ می‌دهد.
عامل‌ها «ارزش» و «تمرکزگرایی» باشند.
ارزش، اصل راهنمای اقتصاد است. آیا منابع را برای بیشینه‌کردن بورس و پول به کار می‌بریم یا بیشینه‌کردن زندگی?
تمرکز یعنی سازمان‌دهی کار توسط واحدهای کوچک بسیار یا قدرت فرماندهی بزرگ. با ترکیب این عوامل می‌توان 4 مدل سناریو ساخت.
- سرمایه‌داری دولتی: ترکیب تمرکز با اولویت ارزش مبادله (اولویت سیاست اقتصادی)
- بربریت: ترکیب اولویت ارزش مبادله و پاسخ غیرمتمرکز
- سوسیالیسم دولتی: ترکیب اولویت حفظ زندگی (جایگزین ارزش مبادله) و تمرکز
- یاری متقابل: ترکیب اولویت حفظ زندگی و عدم تمرکز.
1. مدل سرمایه‌داری دولتی
سرمایه‌داری دولتی اکنون مدل غالب جهان است؛ انگلستان، اسپانیا و دانمارک نمونه معمول‌اند.
جامعه سرمایه‌داری دولتی ارزش مبادله را راهنمای اقتصاد نگه می‌دارد، اما می‌پذیرد بازار بحران‌زده به دولت نیاز دارد. چون کارکنان بیمار یا در خطر جان نمی‌توانند کار کنند، دولت با رفاه گسترده وارد می‌شود و با اعتبار و پرداخت مستقیم به بنگاه، محرک عظیم کینزی می‌سازد.
انتظار کوتاه‌مدت‌بودن این است. کارکرد اصلی اقدامات، ادامه تجارت بیشترین بنگاه ممکن است. مثلاً در بریتانیا غذا هنوز از فروشگاه می‌آید، هرچند قانون رقابت سبک شده. حمایت مستقیم کارگر برای کمترین اختلال بازار کار است. پرداخت‌ها مانند انگلستان باید برای کارفرما اجرا و توسط او توزیع شود. بزرگی پرداخت به ارزش مبادله بازار وابسته است، نه سودمندی کار.
آیا موفق می‌شود؟ اگر کروناویروس زود مهار شود شاید. اما چون برای ادامه بازار از قرنطینه کامل پرهیز می‌شود، ادامه انتقال محتمل است. در انگلستان ساخت‌وساز غیرضروری ادامه و کارگران در محل زندگی می‌کنند. با افزایش مرگ حفظ سیاست محدود دولت دشوار می‌شود. بیماری و مرگ بیشتر ناآرامی و اثر اقتصادی عمیق‌تر می‌آورد و دولت را برای حفظ بازار به اقدام رادیکال‌تر مجبور می‌کند.
2. مدل پایان کار به بربریت
تیره‌ترین سناریو است. بربریت وقتی می‌آید که ارزش مبادله راهنما بماند اما بیرون‌ماندگان بازار به‌علت بیماری و بیکاری حمایت نشوند؛ وضعیتی که هنوز ندیده‌ایم.
اگر وضع بد شود، کارگر گرسنه می‌ماند چون سازوکار حفاظت در برابر بازار نیست. بیمارستان بدون حمایت اضطراری زیر بار می‌ماند و مردم می‌میرند. بربریت ناپایدار است و پس از ویرانی سیاسی و اجتماعی به نابودی یا گذار به سناریوی دیگر می‌رسد.
بربریت؟ پیدایش ناخواسته در همه‌گیری یا عمدی پس از اوج نگران‌کننده است. خطا آن است که دولت در بدترین مرحله به‌اندازه کافی پیش نرود. حمایت بنگاه و خانواده اگر برای جلوگیری از سقوط بازار در بیماری گسترده کافی نباشد، آشوب می‌آورد. بودجه و نیروی اضافه بیمارستان اگر کافی نباشد، بیمار بی‌پناه می‌ماند.
پیامد ممکن، تلاش بازگشت به عادی با ریاضت شدید پس از اوج است؛ در آلمان تهدیدش شد. بی‌حمایتی خدمات حیاتی و آسیب توان پاسخ کشور در ریاضت، فاجعه‌بار است.
در این سناریو شکست اقتصادی و اجتماعی ناآرامی سیاسی و اجتماعی می‌آورد و دولت شکست‌خورده سامانه رفاه را فرو می‌پاشد.
3. مدل سوسیالیسم دولتی
این آینده، نوع دیگری از ارزش را در قلب اقتصاد می‌گذارد و تغییر فرهنگی می‌آورد. گسترش تدابیر کنونی انگلستان، اسپانیا و دانمارک می‌تواند چنین آینده‌ای بسازد.
ملی‌کردن بیمارستان و پرداخت کارگر پیش می‌آید؛ به‌عنوان حفظ خود زندگی، نه ابزار حفظ بازار. دولت بخش ضروری اقتصاد، غذا، انرژی و مسکن را محافظت می‌کند و نیاز پایه تابع هوس بازار نیست. بیمارستان را ملی و سیاست آزادی استفاده مسکن ایجاد می‌کند و دسترسی همه به کالای پایه با نیروی کار کمتر را فراهم می‌سازد.
دسترسی به نیاز پایه دیگر با رابطه کارفرما واسطه نمی‌شود. پرداخت برابر برای همه بر حق زندگی صرفاً به‌سبب زنده‌بودن، یا مبتنی بر سودمندی کار است. کارکن فروشگاه، راننده تحویل، انباردار، پرستار، معلم و پزشک مدیرعامل تازه می‌شوند.
ممکن است پس از همه‌گیری طولانی، سوسیالیسم دولتی راه‌حل سرمایه‌داری دولتی شود. اگر رکود عمیق و اختلال جدی تأمین تقاضا با سیاست کینزی عادی، چاپ پول و اعتبار آسان، رخ دهد، دولت تولید را می‌گیرد.
خطر دارد؛ باید از اقتدارگرایی پرهیز کرد. اما اجرای خوب شاید بهترین امید در برابر COVID-19 دگرگون‌کننده زندگی باشد: دولتی قوی که منابع را برای حفظ عملکرد بنیادی اقتصاد و جامعه گرد آورد.
4. مدل یاری متقابل
دومین آینده مبتنی بر حفظ زندگی به‌عنوان راهنمای اقتصاد است، اما دولت نقش تعیین‌کننده ندارد؛ افراد و گروه‌های کوچک در جامعه خود حمایت و مراقبت را سازمان می‌دهند.
خطر آن ناتوانی گروه کوچک در بسیج سریع منابع لازم برای گسترش مؤثر خدماتی مانند سلامت است. اما با ساخت گروه حمایتی برای آسیب‌پذیرها و حفظ قواعد ایزولاسیون، می‌تواند انتشار را بهتر مهار کند. این مدل بلندپروازانه شاید ساختار دموکراتیک تازه بسازد؛ نظامی از جوامع قادر به بسیج سریع منابع مهم. جوامع برای توقف انتشار و درمان بیمار اقدامات محلی برنامه می‌ریزند.
این سناریو می‌تواند از بقیه برخیزد؛ راه خروج بربریت یا سرمایه‌داری دولتی یا پشتیبان سوسیالیسم دولتی باشد. نقش کلیدی گروه محلی در مهار ابولای غرب آفریقا را دیدیم. سازمان‌های مراقبت و حمایت محلی امروز ریشه این آینده‌اند. می‌توان آن را شکست پاسخ دولت یا پاسخ اجتماعی عمل‌گرا و مهربان به بحران دید.
امیدها
این‌ها سناریوهای افراطی‌اند و احتمالاً ترکیب می‌شوند. سقوط سرمایه‌داری دولتی به بربریت ترسناک است. ترکیب سوسیالیسم دولتی و یاری متقابل معقول است: دولت قوی دموکراتیک که برای سلامت قوی‌تر منابع بسیج کند، آسیب‌پذیر را از هوس بازار حفظ کند و اجازه گروه یاری شهروندی بدهد.
COVID-19 کاستی‌های جدی نظام کنونی را برجسته می‌کند. پاسخ مؤثر تغییر بنیادی عادت اجتماعی می‌خواهد و شاید دردناک باشد. هرچه بهتر از آزمون بگذریم، نظام انسانی‌تری می‌سازیم که در برابر همه‌گیری و تغییر اقلیم آینده مقاوم‌تر باشد.
تغییر اجتماعی از جاهای مختلف و با آثار مختلف می‌آید. وظیفه کلیدی همه مطالبه شکل اجتماعی بر پایه اخلاق مراقبت، زندگی و دموکراسی است. وظیفه سیاسی مرکزی بحران، زیستن و سازمان‌یافتن تقریباً گرد این ارزش‌هاست.
منبع: جهان پس از کروناویروس چگونه خواهد بود؟ چهار آینده ممکن. theconversation.com - 30 مارس 2020.
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک می‌کند.
نظرهای خوانندگان
نظر خود را بنویسید
نام و دیدگاه شما فقط پس از تأیید مدیر منتشر می‌شود. نشانی ایمیل شما هرگز به بازدیدکنندگان نمایش داده نمی‌شود.
اولین نظر را شما بنویسید.