Koronavirus epidemiyasına dövlətlərin reaksiyası və GƏLƏCƏK SSENARİLƏRİ

Altı ay, bir il, on il sonra nə vəziyyətdə olacağıq? Həyatımız əvvəlki kimi olacaqmı? Mövcud epidemiya şəraitində bəzilərimiz daha şanslıdır, bəzilərimiz işini itirir. Koronavirus bütün iqtisadiyyata ağır zərbə vurur. İşini itirənlər sular durulanda əvvəlki mövqelərini qazana biləcəklərmi?

Hökumətlərin və cəmiyyətin yeni tip koronavirusa və onun iqtisadi nəticələrinə necə cavab verməsindən asılı olaraq bir sıra mümkün gələcək ssenariləri var. Daim ağlımızda saxlamalı olduğumuz ümidverici və ürəkaçan ehtimal isə bu böhrandan daha insani gələcək yaratmaq üçün istifadə edəcəyimizdir. Amma bəlkə bəzi sahələrdə bizi daha pisi gözləyir.

Keçmiş böhranlara və siyasi nəticələrinə baxmaq vəziyyətimizi və gələcəkdə nələrin ola biləcəyini anlamağa kömək edə bilər

Amma əvvəlcə müasir iqtisadiyyatın əsaslarına — qlobal təchizat zəncirlərinə, işçi qüvvəsinin xərclərinə və məhsuldarlıq dinamikasına diqqət yetirmək lazımdır. İqtisadi dəyişikliklərin iqlim dəyişikliyi, işçilərin sağlamlığının pisləşməsi kimi çətinliklər yaratması faktı da qarşımızdadır. Sosial baxımdan ədalətli və ekoloji cəhətdən sağlam gələcək qurmaq üçün çox fərqli iqtisadi yanaşmaya ehtiyac olduğu həqiqəti ilə üzləşirik.

COVID-19 ilə qarşılaşdığımız bu günlərədək bütün bu reallıqlar heç vaxt belə aydın olmamışdı

Bu pandemiyaya verilən cavablar digər sosial və ekoloji böhranları yönəldən dinamikanın güclənməsidir: bir dəyər növünün digərlərindən üstün tutulması. Bu dinamika COVID-19-a qlobal cavablarda böyük rol oynayıb. Virusa cavablar inkişaf etdikcə iqtisadi gələcəyimiz necə inkişaf edə bilər? İqtisadi baxımdan 4 mümkün gələcəkdən danışa bilərik:

1. Barbarlığa eniş,
2. Möhkəm dövlət kapitalizmi,
3. Radikal dövlət sosializmi və
4. Qarşılıqlı yardıma əsaslanan böyük cəmiyyətə çevrilmə.

Dəyişikliklər və tədbirlərin əhatəsi

Koronavirus, iqlim dəyişikliyi kimi, qismən iqtisadi quruluş problemidir. Sosial yönləndirməyə görə hər ikisi daha çox «ekoloji» və ya «təbii» fəlakət kimi görünür.

Bəli, iqlim dəyişikliyi istiliyi udan bəzi qazlardan qaynaqlanır. Amma bu, yetərincə dərin izah deyil. İqlim dəyişikliyini həqiqətən anlamaq üçün istixana qazı emissiyalarının artmasına səbəb olan sosial amilləri anlamalıyıq. Eyni baxış COVID-19 üçün də lazımdır. Bəli, birbaşa baxanda bu təbii fəlakətin səbəbi virusdur. Lakin baxışı genişləndirməliyik ki, fəlakətə aparan insan davranışını və daha geniş iqtisadi konteksti anlayıb epidemiyanın təsirləri ilə başa çıxa bilək.

Lazımsız iqtisadi fəaliyyətlər azaldılsa, həm COVID-19, həm də iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə daha asan olar

Daha az material istehsal edildikdə, daha az enerji işlədildikdə və daha az istixana qazı yayıldıqda iqlim dəyişikliyi ilə başa çıxmaq olar.

COVID-19 ilə mübarizədə ən vacib silahımız virusun yayılmasını önləyən tədbirlərdir, yəni insanların hərəkətini məhdudlaşdırmaqdır. Lakin bu yanaşmanın digər üzü iqtisadi çöküşdür. İqlim dəyişikliyinə yanaşmadakı kimi, daha az, daha doğrusu, lazım qədər istehsal və paralel istehlak anlayışı virusun az yayılmasına bərabərdir. Uhanda sərt karantinanın effektivliyini gördük. Amma Amerika və Avropa dövlətlərinin epidemiyaya ilk yanaşması iqtisadi siyasətə uyğun addımların ən yaxşı nümunəsi oldu. Xoşbəxtlikdən bir qədər gec olsa da geri addımlar atıldı, lakin dərindən baxanda iqtisadi maraqları və mövcud tarazlığı qorumaq cəhdi görünür.

Kövrək iqtisadiyyata qarşı həssaslıq

Karantin qlobal iqtisadiyyata ciddi təzyiq göstərir. Bu təzyiq bəzi dünya liderlərinin yetərsiz karantin tədbirləri görməsinə, hətta heç görməməsinə səbəb olur.

19 ölkə karantindəykən ABŞ prezidenti Donald Trump və Braziliya prezidenti Jair Bolsonaro karantin əvəzinə yayılmanı daha az yüngülləşdirən tədbirlər təklif etdilər. Trump «Amerika iqtisadiyyatının 3 həftə ərzində normala dönməsi» kimi ifadələr işlətdi. Sonra sosial məsafənin daha uzun saxlanılması zərurətini qəbul etdi. Bolsonaro «Həyatımız davam etməlidir. İşlər qorunmalıdır… Bəli, normala dönməliyik.”

Bu arada İngiltərədə «evdə qalın» çağırışından dörd gün əvvəl baş nazir Boris Johnson nikbin mövqeyini azaldaraq «İngiltərənin 12 həftə ərzində işləri qaydasına salacağını» bildirdi. Amma Johnson haqlı olsa belə, növbəti pandemiya hücumunda çöküşlə təhdid olunan iqtisadi sistemdən söhbət gedə bilərmi?

İqtisadi çöküş olduqca aşkar reallıqdır

Müəssisələr mənfəət qazanmaq üçün mövcuddur. İstehsal edə bilməsələr, nəsə sata bilməzlər. Bu, mənfəət olmayacağı, əlbəttə, məşğulluğun da azalacağı deməkdir. İqtisadiyyat qayıdanda tələbi ödəmək istədikləri üçün işçiləri müvəqqəti işdən kənarlaşdıra bilərlər. Amma işlər həqiqətən pisləşəndə vəziyyət dəyişir. Daha çox insan işini itirir və ya işini itirmək qorxusu artır. Alıcılıq qabiliyyəti azalır. Bu dövr davam etdikcə iqtisadi böhran gətirir.

Adi böhranda bunu həll etmək daha asandır. Hökumət xərcləyir, insanlar yenidən istehlak etməyə və işləməyə başlayanadək xərcləyir; iqtisadçı John Maynard Keynesin məşhur resepti.

Lakin burada adi müdaxilələr işləməyəcək, çünki dilemma yaradan reallıq var: iqtisadiyyatın canlanmasını istəmirik, ən azı dərhal yox. İqtisadi depressiyaya səbəb olan karantinin bütün məqsədi insanların xəstəliyi yaya biləcəkləri yerlərə getməsinin qarşısını almaqdır. Çox yeni tədqiqat Uhanda karantin tədbirləri götürüləndə yeni epidemiya zirvəsinin asanlıqla yarana biləcəyini göstərdi. Yəni karantini götürüb cəmiyyəti və iqtisadiyyatı hərəkətə gətirmək epidemiyanın yenidən baş qaldırmasına bərabərdir.

İqtisadçı James Meadwayin yazdığı kimi, «Müharibə vaxtı kimi istehsalı artırmaq COVID-19 prosesinə qarşı düzgün iqtisadi taktika deyil. Əksinə, müharibə dövrü iqtisadi taktikalarının tərsinə ehtiyacımız var.

Epidemiya böhranından ən az təsirlənmək və iqlim dəyişikliyindən də qaçmaq üçün dolanışıq itkisi olmadan istehsalı məqbul səviyyəyə endirə bilən sistemə ehtiyac var.» Ekoloji iqtisadçılar uzun müddətdir «Sosial baxımdan ədalətli bölgünü təmin edərək necə daha az istehsal edək?» sualı ilə məşğuldurlar. Daha az istehsal iqlim dəyişikliyi ilə mübarizənin mərkəzindədir. Hər şey eyni qaldıqda daha çox istehsal və istehlaka, bununla daha çox istixana qazına səbəb oluruq. Elə iqtisadi model olmalıdır ki, insanlar işini itirmədən istehsal və istehlak azalsın.

İş saatlarının azaldılması və ya insanların daha məqbul sürətlə, az təzyiq altında işləməsinə imkan verən sistem kimi təkliflər yaranır. COVID-19 üçün məqsəd istehsalı deyil, daha çox təması azaltmaqdır, belə baxanda hədəflər birbaşa eyni görünmür. Amma mahiyyətləri eynidir, yalnız məsələyə bir qədər dərindən baxanda görünür. İnsanların yaşamaq üçün maaşdan asılılığının azalması zərurəti məsələnin mahiyyətidir.

Mövcud iqtisadi dinamika

İqtisadi dinamikanın məntiqini anlamaq COVID-19-a cavabları anlamağın açarıdır. Hazırda qlobal iqtisadiyyatın əsas məqsədi pul mübadiləsini asanlaşdırmaqdır. İqtisadçılar buna «mübadilə dəyəri» deyir; ən sadə anlatımla çokomel-pul/pul-çokomel.

Yaşadığımız sistemin hakim məntiqi «mübadilə dəyəri» ilə «istifadə dəyəri»nin eyni olmasıdır. İnsanlar istədikləri və ya ehtiyac duyduqları şeylərə pul xərcləyir, bu pul xərcləmə hərəkəti «istifadə»yə verilən dəyər barədə çox şey deyir. Buna görə bazarlar cəmiyyəti idarə etməyin ən yaxşı yolu sayılır.

Dünyanın hər yerində hökumətlər kritik sistemlərin pozulmasından və ya həddən artıq yüklənməsindən qorxur: təchizat zəncirləri, sosial qayğı və ən vacibi səhiyyə xidmətləri. Buna töhfə verən çox amil var. Amma 2-sini götürək.

• Birincisi, ən mühüm ictimai xidmətlərin çoxundan pul qazanmaq çətindir. Çünki mənfəətin ən vacib hissəsi işçinin məhsuldarlığına əsaslanır. Xüsusilə səhiyyə kimi şəxsi ünsiyyətə əsaslanan sektorlarda «insan» böyük xərc amilidir. Nəticədə səhiyyədə məhsuldarlıq artımı asan deyil, xərclər isə asan arta bilər və mənfəət aşağı ola bilər. Hətta zərər də edə bilər.
• İkincisi, bir çox kritik xidmətdəki işlər cəmiyyətdə ən yüksək qiymət verilənlər deyil. Ən yüksək maaşlı işlərin çoxu yalnız birja dəyişikliklərinə təsir edə bilənlərdir. Yəni pul qazandıran işlər. Bunlar cəmiyyətin əsas və geniş məqsədlərinə xidmət etmir. Antropoloq David Graeberin «cəfəng işlər» dediyi budur. Yenə də çox pul qazandırdığı üçün nəhəng reklam və maliyyə sektorları var. Bunun yanında səhiyyə və sosial qayğıda böhranla üzləşirik. İnsanları adətən həvəslə gördükləri faydalı işi tərk etməyə məcbur edən iqtisadi dinamika var. Bu sistem həqiqətən faydalı iş görənə yaxşı yaşamaq üçün yetərli pul almağa imkan vermir.

Mənasız işlər

Çox insanın mənasız işlərdə çalışması, başqa sözlə, həyati olmayan mənasız sektorlar COVID-19-a bu qədər hazırlıqsız yaxalanmağımızın səbəbidir. İşlərin indi olduğu kimi pisləşdiyi dövrdə buna cavab verəcək yetərli əsas işçi yoxdur.

Bazarların davam etməsinin əsas olduğu cəmiyyətdə həyat üçün zəruri və ya qeyri-zəruri istehlak mallarını almağa, almaq üçün isə iş gəlirinə ehtiyacınız var. Sistem cəmiyyətin hər səviyyədə almasına və istehlak etməsinə möhtacdır, insanlar mənasız işlərə məcbur qalıblar.

COVID-19 epidemiyası ilə mübarizədə bazarların mövcud vəziyyətinə zidd qərarlar ən radikal, yəni ən təsirli addımlardır. Dünyada hökumətlər üç ay əvvəl mümkünsüz görünən addımlar atır. İspaniyada özəl xəstəxanalar milliləşdirildi. İngiltərədə bəzi nəqliyyat növlərinin milliləşdirilməsi gözləntisi gerçəkləşdi. Fransa böyük müəssisələri milliləşdirməyə hazır olduğunu bildirdi.

Son 40 ilin hakim meyllərini tərsinə çevirə biləcək yeniliklər getdikcə arta bilər

Bu müddətdə bazarlar və valyuta dəyərləri iqtisadiyyatı idarə etməyin ən yaxşı yolu sayılıb. Nəticədə ictimai sistemlər pul qazanmalı müəssisələr kimi bazaryönlü artan təzyiqlərə məruz qalıb.

COVID-19 bu meyli tərsinə çevirir. Səhiyyə və əmək məhsullarını azad bazardan çıxarıb dövlətin əlinə verir kimi görünür. Dövlətlər çox səbəbdən istehsal edir. Bəziləri yaxşı, bəziləri pisdir. Lakin bazarların tələb etdiyindən fərqli olaraq yalnız valyuta dəyəri üçün istehsal etmək məcburiyyətində deyil.

Dövlətlərin COVID-19-a cavabındakı iqtisadi tədbirlər ümidvericidir. Amma buraya gəlmək niyə belə uzun çəkdi? Niyə bir çox ölkə bazarları yavaşlatmağa bu qədər hazırlıqsız idi? Cavab Dünya Səhiyyə Təşkilatının (DSÖ) yaxın hesabatındadır: «Düzgün düşüncə tərzi yox idi» (Report of the WHO-China Joint Mission on Coronavirus Disease 2019).

İqtisadi xəyallarımız

40 ildir mövcud iqtisadi razılaşma var. Bu, siyasətçilərin və məsləhətçilərinin sistemdəki çatları görmək və ya alternativləri təsəvvür etmək qabiliyyətini məhdudlaşdırıb. Bu düşüncə bir-biri ilə bağlı 2 inanc ilə yönəldilir:

•  Bazar yaxşı həyat keyfiyyəti təqdim edir, ona görə qorunmalıdır
• Qısa böhran dövrlərindən sonra bazar həmişə normala dönəcək

Bu fikirlər bir çox Qərb ölkəsində ortaqdır. Ən çox hakim olduğu İngiltərə və ABŞ-ın COVID-19-a cavab üçün yaxşı hazırlaşmadığı ortaya çıxdı.

Birləşmiş Krallıqda özəl görüş iştirakçıları baş nazirin ən yüksək vəzifəli köməkçisinin COVID-19-a yanaşmasını «sürü immuniteti olacaq, iqtisadiyyatı qoruyun» kimi bildirdi (baxın Koronavirusla mübarizədə təhlükəli yol: Herd immunity – Sürü immuniteti).

Sürü immuniteti fikri özünü daha yaxşı qoruya bilən və ya yaxşı tibbi xidmətə çıxışından şübhəsi olmayan müəyyən seçkin təbəqədə geniş yayılıb Texasdan bir rəsmi bir çox yaşlının ABŞ-ın iqtisadi böhrana düşməsini görməkdənsə məmnuniyyətlə öləcəyini müdafiə etdi. Bu fikir çoxsaylı müdafiəsiz insana təhlükədir. Üstəlik bütün müdafiəsiz insanlar yaşlı deyil.

COVID-19 böhranının edə biləcəklərindən biri iqtisadi təxəyyülü genişləndirməkdir. Hökumətlər və vətəndaşlar üç ay əvvəl mümkünsüz görünən addımları atdıqca dünyanın necə işlədiyi barədə fikirlərimiz sürətlə dəyişə bilər. Bu şəraitdə təxəyyülün bizi hara apara biləcəyinə baxaq.

4 mümkün gələcək ssenarisi

Gələcəyi görməyə kömək üçün gələcək araşdırmaları sahəsindən bir texnikadan yararlanaq. Gələcəyi yönəltməkdə vacib olacağını düşündüyünüz iki amili götürür və onların müxtəlif birləşmələrində nələrin olacağını təsəvvür edirsiniz.

Bu amillər «dəyər» və «mərkəzləşmə» olsun.

Dəyər iqtisadiyyatımızın rəhbər prinsipini ifadə edir. Resurslarımızı birjaları və pulu maksimuma çatdırmaq üçünmü, yoxsa həyatı maksimuma çatdırmaq üçünmü istifadə edirik?

Mərkəzləşmə işlərin çoxlu kiçik vahid və ya böyük komanda gücü tərəfindən təşkilini ifadə edir. Bu amilləri birləşdirərək 4 müxtəlif modeldə ssenari qura bilərik.

1. Dövlət kapitalizmi: Mərkəzləşmə ilə mübadilə dəyərinə üstünlük verməyin, yəni iqtisadi siyasətlərin prioritetinin birləşməsi
2. Barbarlıq: Mübadilə dəyərinə üstünlük verməklə mərkəzləşməmiş cavabın birləşməsi
3. Dövlət sosializmi: Həyatın qorunmasına üstünlük verməklə — mübadilə dəyərini əvəz edir — mərkəzləşmənin birləşməsi
4. Qarşılıqlı yardım: Həyatın qorunmasına üstünlük verməklə mərkəzləşməmənin birləşməsi.

1. Dövlət kapitalizmi modeli

Dövlət kapitalizmi hazırda dünyada gördüyümüz hakim modeldir. Tipik nümunələr İngiltərə, İspaniya və Danimarkadır.

Dövlət kapitalist cəmiyyəti iqtisadiyyatın rəhbər işığı kimi mübadilə dəyərini davam etdirir. Amma böhrandakı bazarların dövlətdən dəstək almalı olduğunu qəbul edir. Bir çox işçinin xəstəykən və ya həyati təhlükədə işləyə bilməyəcəyi nəzərə alınaraq dövlət genişləndirilmiş sosial rifahla müdaxilə edir. Eyni zamanda krediti genişləndirərək və müəssisələrə birbaşa ödənişlə Keynes resepti üzrə böyük stimul yaradır.

Burada gözlənti bunun qısa müddətlik olmasıdır. Addımların əsas funksiyası mümkün qədər çox müəssisənin ticarətini davam etdirməsidir. Məsələn, Birləşmiş Krallıqda hökumət rəqabət qanunlarını yumşaltsa da, ərzaq hələ marketlərlə paylanır. İşçinin birbaşa dəstəkləndiyi yerlərdə məqsəd adi əmək mexanizminin pozulmasını minimuma endirməkdir. Məsələn, İngiltərədə olduğu kimi işçilərə ödənişlər işəgötürənlər üçün tətbiq edilməli və onlar tərəfindən paylanmalıdır. Ödənişin böyüklüyü işin faydasından çox, bazardakı mübadilə dəyərinin varlığına asılılıqla əlaqəlidir.

Dövlət kapitalizmi uğurlu ssenari ola bilərmi? Koronavirus epidemiyası qısa müddətdə nəzarətə alınsa, yəqin uğurlu olar. Bazarın işləməsi üçün tam karantindən qaçıldığından infeksiyanın yayılma ehtimalı yüksəkdir. Məsələn, İngiltərədə zəruri olmayan tikinti davam edir, işçilər tikinti sahələrində yaşayırlar. Epidemiya ilə ölümlər artsa, dövlətin məhdud tədbir siyasətini davam etdirməsi çətinləşəcək. Artan xəstəlik və ölüm narazılıq yaradacaq, iqtisadi təsirləri dərinləşdirəcək və bazarı qorumaq üçün dövləti daha radikal addımlara məcbur edəcək.

2. Bu işin sonu barbarlığa gedər modeli

Bu, ən qaranlıq ssenaridir. Rəhbər prinsip kimi mübadilə dəyərinə güvən davam edərsə, xəstəlik və ya işsizlik səbəbindən bazardan kənar qalanlar dəstəklənməzsə, barbarlıq gələcək. Hələ görmədiyimiz vəziyyəti təsvir edir.

İşlər yolunda getməsə, işçilər ac qalar, çünki onları bazarın sərt reallıqlarından qoruyan mexanizm yoxdur. Xəstəxanalar fövqəladə tədbirlərlə dəstəklənmir və yüklənir. İnsanlar ölür. Barbarlıq siyasi və sosial dağıntı dövründən sonra məhv olma və ya digər ssenarilərdən birinə keçidlə bitən qeyri-sabit vəziyyətdir.

Barbarlıq? Pandemiya vaxtı istəmədən və ya zirvədən sonra bilərək yaranması narahatedicidir. Səhv hökumətin epidemiyanın ən pis mərhələsində kifayət qədər irəliləyə bilməməsidir. Müəssisələrə və ev təsərrüfatlarına dəstək verilə bilər, amma geniş xəstəlik qarşısında bazarın çökməsini önləməyə yetməsə, xaos yaranar. Xəstəxanalara əlavə maliyyə və işçi verilə bilər, amma yetməsə, xəstələr köməksiz qalar.

Mümkün nəticə pandemiya zirvəsindən sonra ciddi qənaətlə normala dönməyə çalışmaqdır. Almaniyada bununla hədələnib. Qənaət zamanı kritik xidmətlərin dəstəksiz qalması və ölkələrin pandemiyaya cavab qabiliyyətinə təsiri isə çox fəlakətlidir.

Bu ssenaridə iqtisadi və ictimai uğursuzluq siyasi və sosial narazılıq yaradacaq. Uğursuz dövlət ölkənin rifah sistemlərinin çökməsinə səbəb olur.

3. Dövlət sosializmi modeli

Dövlət sosializmi iqtisadiyyatın ürəyinə fərqli dəyərin yerləşdiyi və mədəni dəyişikliyin baş verdiyi gələcəyi təsvir edir. İngiltərə, İspaniya və Danimarkada gördüyümüz tədbirlərin davamı ilə belə gələcək mümkün ola bilər.

Xəstəxanaların milliləşdirilməsi və işçilərə ödənişlər önə çıxır. Bu yanaşmalar bazarı qoruma vasitəsi deyil, həyatın özünü qoruma yolu kimi tətbiq olunur. Belə ssenaridə dövlət iqtisadiyyatın ərzaq, enerji, yaşayış yeri kimi həyat üçün zəruri hissələrini qoruyur. Beləcə əsas ehtiyaclar bazarın şıltaqlığından asılı olmur. Dövlət xəstəxanaları milliləşdirir və mənzillərin istifadəsində sərbəstlik siyasəti yaradır. Bütün vətəndaşların azaldılmış əmək tələb edən əsas istehlak mallarına çıxışını təmin edir.

Beləliklə vətəndaşın əsas ehtiyaclara çıxışına işəgötürənlə münasibəti vasitəçilik etmir. Ödəniş hər kəs üçün eynidir — sadəcə sağ olduğumuz üçün yaşamağa layiq olmağımıza əsaslanır — və ya işin faydasına bağlıdır. Supermarket işçiləri, çatdırılma sürücüləri, anbar işçiləri, tibb bacıları, müəllimlər və həkimlər yeni CEO-lar olur.

Uzun epidemiyanın təsiri ilə dövlət sosializmi dövlət kapitalizminin həlli kimi yarana bilər. Dərin durğunluq olsa və hazırda gördüyümüz standart Keynes siyasətləri — pul çap etmək, krediti asanlaşdırmaq və s. — ilə tələbin qarşılanmasında təchizat zəncirləri ciddi axsasa, dövlət istehsalı götürə bilər.

Bu yanaşmanın riskləri var. Avtoritar rejimə çevrilmədən qaçılmalıdır. Amma yaxşı edilsə, həyatımın axarını dəyişən COVID-19 epidemiyasına qarşı ən yaxşı ümidimiz ola bilər: iqtisadiyyat və cəmiyyətin əsas funksiyalarını qorumaq üçün resursları cəmləyə bilən güclü dövlət.

4. Qarşılıqlı yardım modeli

Qarşılıqlı yardım «həyatın qorunmasını» iqtisadiyyatın rəhbər prinsipi saydığımız ikinci gələcək ehtimalıdır. Lakin bu ssenaridə dövlət müəyyənedici rol almır. Əksinə, fərdlər və kiçik qruplar öz icmalarında dəstək və qayğı sistemləri təşkil etməyə başlayır.

Bu gələcəyin riski kiçik qrupların səhiyyə kimi xidmətləri təsirli artırmaq üçün lazımi resursları tez səfərbər edə bilməməsidir. Lakin yardım modeli müdafiəsiz şəxsləri və polis təcrid qaydalarını qoruyan dəstək qrupları yaradaraq epidemiyanın yayılmasını daha yaxşı önləyə bilər. Ən iddialı bu model yeni demokratik quruluşların yaranmasına yol aça bilər. Onu mühüm resursları uyğun sürətlə səfərbər edə bilən icmaların quruluşuna əsaslanan sistem də adlandırmaq olar. İcmalar yayılmanı dayandırmaq və xəstələri müalicə etmək üçün yerli tədbirlər planlaşdırır.

Bu ssenari digərlərindən yarana bilər. Barbarlıqdan və ya dövlət kapitalizmindən çıxış, yaxud dövlət sosializminə dəstək ola bilər. Qərbi Afrikada Ebola epidemiyasında belə yerli qruplaşmanın əsas rolunu və bu yolla mübarizəni gördük. Bu gün də nümunələri olan yerli qayğı və dəstək təşkilatlarının belə gələcəyin köklərini yaratdığını deyə bilərik. Bu nəticə dövlət cavabının uğursuzluğu kimi də, böhrana praqmatik və mərhəmətli ictimai cavab kimi də görülə bilər.

Ümidlər

Bunlar ifrat ssenarilərdir və hamısının qarışması mümkündür. Amma dövlət kapitalizmindən barbarlığa eniş çox qorxunc ehtimaldır. Dövlət sosializmi ilə qarşılıqlı yardımın qarışığı məqbul ola bilər: güclü səhiyyə üçün resursları səfərbər edən, müdafiəsizləri bazar şıltaqlığından qorumağa üstünlük verən və vətəndaşların qarşılıqlı yardım qrupları yaratmasına imkan verən güclü demokratik dövlət.

COVID-19 mövcud sistemimizdəki ciddi çatışmazlıqları vurğulayır. Effektiv cavab ictimai vərdişlərdə köklü dəyişiklik tələb edir və bu bir qədər ağrılı ola bilər. Amma bu sınağı nə qədər yaxşı versək, gələcək epidemiyalar və iqlim dəyişikliyi kimi yaxınlaşan böhranlara qarşı bizi daha dözümlü edən daha insani sistem qurmuş olarıq.

Sosial dəyişiklik bir çox yerdən gələ və müxtəlif təsirlər daşıya bilər. Hamımızın əsas vəzifəsi yaranan sosial formaların qayğıya, həyata və demokratiyaya dəyər verən etikadan doğmasını tələb etməkdir. Bu böhranda mərkəzi siyasi vəzifə yaşamaq və demək olar bu dəyərlər ətrafında təşkilatlanmaqdır.

Mənbə: What will the world be like after coronavirus? Four possible futures. theconversation.com - 30 mart 2020.

• KORONAVİRUS HAQQINDA BÜTÜN YAZILARIMIZ