8 ნაბიჯად კვებითი დამოკიდებულების ნიშნები, დიაგნოსტიკა და მკურნალობა

1. რა არის კვებითი დამოკიდებულება?

დამოკიდებულებაზე პირველ რიგში ნარკოტიკი, ალკოჰოლი და თამბაქო გვახსენდება. ბოლო წლებში აღმოჩნდა, რომ ჯანსაღად მიჩნეულ საკვებზეც შეიძლება დამოკიდებული გავხდეთ. შესაძლოა არასოდეს გიფიქრიათ ჭამის დამოკიდებულებად წოდება. აქ ვისაუბრებთ მეცნიერულად განსაზღვრულ, საკუთარი სამკურნალო სტრატეგიების მქონე და ძალიან რთულად სამართავ კვებით დამოკიდებულებაზე.

კვებითი დამოკიდებულება სულ უფრო ხშირად იკვლევა. დამოკიდებულების გამომწვევი წამლებისა და ალკოჰოლის მსგავსად საკვებიც ტვინში დოფამინისა და მსგავსი ნეიროტრანსმიტერების გამოყოფას იწვევს. ისინი ჯილდოს სისტემას ააქტიურებს და შვებისა და კმაყოფილების სიამოვნებას წარმოქმნის. ფიქრობენ, რომ ამიტომ ყიდულობს ადამიანი თავის დასაჯილდოებლად შოკოლადს ან ჩვეულებრივი კვების გარდა განსაკუთრებულ საკვებს; კვებით დამოკიდებულებას ალკოჰოლსა და ნივთიერებებზე დამოკიდებულებასთან საერთო გზები აქვს.

2. არის კვებითი დამოკიდებულება დაავადება?

ეს სულ უფრო ხშირად შესასწავლი კლინიკური სურათია, რომელიც, ვარაუდით, სხვა დამოკიდებულებებთან ნერვულ გზებს იზიარებს. მას სიმსუქნესა და კვებით დარღვევებთან სერიოზული კავშირი შეიძლება ჰქონდეს. დიაგნოსტიკური კრიტერიუმებისა და მკურნალობის ზუსტი განსაზღვრების არქონის გამო კლინიკური სურათის ან დარღვევის წოდება უფრო სწორია. განსაკუთრებით შემდეგ დარღვევებთან ძლიერი კავშირი იკვლევა:

უკონტროლო ჭამის დარღვევა — binge eating: განმეორებით, მოკლე დროში ჩვეულებრივზე ბევრად მეტი ჭამაა, ფიზიკურ დისკომფორტამდე. კვებითი დარღვევის ყველაზე ხშირი ფორმაა. ეპიზოდებს შეიძლება ემოციური სტრესი, სინანული, სირცხვილი და დანაშაულის გრძნობა მოჰყვეს. ამერიკის კვებითი დარღვევების ეროვნული ასოციაციის კვლევით, იგი მამაკაცების %2-სა და ქალების %3,5-ში გვხვდება. ფსიქიკური დარღვევების დიაგნოსტიკურ-სტატისტიკური სახელმძღვანელოს მიხედვით, 3 თვის განმავლობაში კვირაში სულ მცირე ერთხელ უკონტროლო ჭამა და მის შედეგად ემოციური დარღვევა ამ მდგომარეობის ნიშანია.

ნერვული ბულიმია: ამ მდგომარეობაშიც ჭარბი ჭამის ეპიზოდების შემდეგ დანაშაულის გრძნობა, სინდისის ქენჯნა და სინანული ვლინდება. თუმცა ბულიმიისას ზედმეტი კალორიების მოსაცილებლად ნებაყოფლობით ღებინებას, ჭარბ ვარჯიშს, საფაღარათო წამლებსა და დროებით კვების შეზღუდვას მიმართავენ. კალორიების მოცილების სურვილი წონის მატებისა და სიმსუქნის შიშიდან მოდის. ხშირი თვითგამოწვეული ღებინება გაუწყლოებას, გულის პრობლემებს, არასაკმარის კვებას, კბილისა და ტვინის დაზიანებას და მძიმე შემთხვევებში სიბრმავესაც იწვევს.

ღამით ჭამის სინდრომი: ამ სინდრომში ღამით უკონტროლო ჭამა აღინიშნება. ადამიანები მცირე ან არარსებული შიმშილის მიუხედავად ღამით ბევრს ჭამენ. მიზეზად ძილის ნორმალური რეჟიმის ან ემოციური მდგომარეობის დარღვევა მიიჩნევა. ამ პირებს უძილობით გამოწვეული სტრესის შესამსუბუქებლად ღამით ჭამა ურჩევნიათ.

3. რა ნიშნები აქვს და ვის შეიძლება კვებაზე დამოკიდებული ეწოდოს?

მიმდინარე კვლევებით ფიქრობენ, რომ შემდეგი ნიშნების მქონე პირებს შეიძლება კვებაზე დამოკიდებული ეწოდოთ:

• ჭამის შეუკავებელი სურვილი,
• ჭამის ემოციური სიამოვნებისა და შვებისთვის განმეორებით ჭამის სურვილი,
• ჯანმრთელობის პრობლემების მიუხედავად ჭარბი ჭამის გაგრძელების მცდელობა,
• შეწყვეტის ძლიერი სურვილის მიუხედავად წარუმატებლობა,
• მოკლე დროში სწრაფი ჭამა და რაოდენობის, სიხშირისა და დროის უკონტროლობა, 
• უარყოფითი გავლენა ოჯახურ, სამუშაო და სოციალურ ცხოვრებაზე,
• ოჯახის, სამუშაოსა და სოციალური ცხოვრების მუდმივად საკვებიან გარემოში გადატანა და სხვების ჩართვით საკუთარი დამოკიდებულების ნორმალიზების მცდელობა,
• ყურადღების მისაქცევად თავის ასარიდებლად მარტო და ფარულად ჭამა, 
• მუდმივი ჭამის შედეგად დეპრესია, შფოთვა და შემდეგ მათ დასათრგუნად გაბრაზება, სევდა და მარტოობა,
• დანაშაულის გრძნობის, სინდისის ქენჯნისა და თავდაჯერების დაკარგვის შედეგად ჭარბი ჭამის შეწყვეტის მცდელობა.

4. არსებობს საკვები, რომელიც კვებით დამოკიდებულებას იწვევს?

ფიქრობენ, რომ განსაკუთრებით ტკბილი და ცხიმიანი მზა საკვები ბუნებრივისგან განსხვავებით დოფამინის გამოყოფას მკვეთრად ზრდის. ჭარბი დოფამინი დროთა განმავლობაში რეცეპტორების მგრძნობელობას ამცირებს; იგივე დოზა იმავე სიამოვნებასა და შვებას ვეღარ იძლევა და ადამიანი მეტს ჭამს. ასეთი საკვების ჭარბად მიმღებებს დამოკიდებულების რისკი აქვთ.

5. რამდენად ხშირია კვებითი დამოკიდებულება საზოგადოებაში?

ჩვენს ქვეყანაში სიმსუქნე სერიოზული პრობლემაა და ზრდასრულთა %20-ზე მეტი მსუქანია, %34 კი ჭარბწონიანი. მიუხედავად იმისა, რომ კვებაზე დამოკიდებულ ყველა პირს წონა ემატება, ყველა მსუქანი ან ჭარბწონიანი დამოკიდებული არ არის.

ამერიკის კვლევებით:

• ნორმაზე დაბალი წონის პირების %10, ნორმალური წონის %6,3 და ჭარბწონიანების %14 კვებაზე დამოკიდებულია.
• ეს მაჩვენებელი სიმსუქნის მქონეებში %33-ია.

გასაკვირია, რომ ნორმაზე დაბალი წონის მქონეებშიც დამოკიდებულება არცთუ მცირეა (მაგალითად მხოლოდ გარკვეული საკვების მიღება).

6. გადამდებია კვებითი დამოკიდებულება?

დამოკიდებული ოჯახის წევრების მიერ საკვების ბავშვების დასაჯილდოებლად ან გასაკონტროლებლად გამოყენებამ დაავადება გადამდები შეიძლება გახადოს. ასეთი მოპყრობის მქონე ბავშვები მომავალში რისკის ქვეშ არიან. დამოკიდებული პირი ემოციური და მორალური შვებისთვის ოჯახს, თანამშრომლებსა და სოციალურ გარემოსაც საკვებიან გარემოში რთავს. ამ ძალიან სასიამოვნოდ მომჩენ გარემოზე მორგებული ოჯახი, თანამშრომლები და მეგობრები დამოკიდებულების რისკში ხვდებიან.

7. რა უნდა იყოს მკურნალობის პირველი ნაბიჯი?

პირველ რიგში უნდა აიხსნას, რომ ეს დაავადებაა და სწორი სტრატეგიებით მკურნალობა შესაძლებელია. ჯანსაღი კვების სწავლება და არაჯანსაღი კვების მიერ გამოწვეული პრობლემების შესახებ ინფორმირება საჭიროა. უნდა აიხსნას, რომ მკურნალობა შეიძლება ხანგრძლივი იყოს და წარმატება ახალი კვებისა და ცხოვრების წესის შეძენაზეა დამოკიდებული. სინამდვილეში უმნიშვნელოვანესი პირველი ნაბიჯი ცნობიერება და სრულყოფილი განათლებაა.

8. აქვს სამედიცინო მკურნალობას ადგილი კვებით დამოკიდებულებაში?

მკურნალობა მრავალმხრივად, ემოციური, ფიზიკური და ფსიქოლოგიური მიზეზების მიხედვით ტარდება. განსაკუთრებით უნდა გამოვლინდეს ძირითადი ფსიქიკური პრობლემები და შესაბამისი წამლებით მკურნალობდეს. შეიძლება ადამიანის დეპრესიის და შფოთვითი დარღვევების სამედიცინო მართვა გახდეს საჭირო. ფსიქიატრისა და ფსიქოლოგის მხარდაჭერა ძალიან მნიშვნელოვანია. წამლებით დეპრესიისა და შფოთვის კონტროლი მათგან გამოწვეულ ჭარბი ჭამის იმპულსსაც შეიძლება შეაჩერებდეს. განსაკუთრებით გამოიყენება სეროტონინის უკუმიტაცების ბლოკატორები (reuptake ინჰიბიტორები), ანუ SSRİ, რომლებიც ტვინში სეროტონინის მოქმედებას ზრდის. ამ ჯგუფმა უკონტროლო ჭამაში, ნერვულ ბულიმიასა და კვებით დარღვევებში კარგი შედეგები აჩვენა. ხშირი SSRI წამლებია Citalopram, fluoxetine, escitalopram, sertraline, paroxetine. თუმცა კონკრეტული ეფექტიანი წამალი აუცილებლად ფსიქიატრმა უნდა შეარჩიოს; ადამიანი თვითნებურად არ უნდა ირჩევდეს ან ექიმის კონტროლის გარეშე იღებდეს წამალს.

არსებობს სხვა ეფექტიანი მეთოდები სამედიცინო მკურნალობის გარდა?

გამოსავალზე ორიენტირებული თერაპია: ამ მიდგომის მიზანია კვებითი დარღვევის მიზეზის მოცილება. მაგალითად, სამუშაო სტრესის მქონე ადამიანში სტრესის მოცილებით კვებითი დარღვევის მკურნალობასაც ცდილობენ.

კოგნიტურ-ქცევითი თერაპია: ეს მეთოდი ჭარბი ჭამის ჩვევის ახსნასა და დაძლევას ეფუძნება. კვებითი დარღვევის შედეგებისა და სტრესისგან გათავისუფლებაშიც ეხმარება. ფსიქოლოგთან ინდივიდუალურად ან იმავე პრობლემის მქონე ჯგუფში ტარდება.

ტრავმის თერაპია: კვებითი დარღვევის გამომწვევი ტრავმის ან დათრგუნული ტკივილის დაძლევით მკურნალობას ცდილობს.

დიეტური გეგმით მკურნალობა: ჯანსაღი კვების ჩვევის შესაძენად გამოიყენება. ცუდი კვების გამო ამ ადამიანებს სასარგებლო საკვები ჯგუფების დეფიციტიც შეიძლება ჰქონდეთ. კვების სპეციალისტის კონსულტაციით სწორი არჩევანისკენ მიმართვა შესაძლებელია.

კვებითი დარღვევები საავადმყოფოებსა და რეაბილიტაციის ცენტრებში სტაციონარულად ან ამბულატორიულად მკურნალობს. სტაციონარი რეკომენდებულია მათთვის, ვისაც კვებით დარღვევასთან ერთად ფსიქიკური დარღვევა და ნივთიერებებზე დამოკიდებულება აქვს.

შედეგად, უკონტროლო ჭამა მსოფლიოში სულ უფრო გავრცელებული ჯანმრთელობის პრობლემა ხდება. მიუხედავად იმისა, რომ კვებითი დამოკიდებულება ალკოჰოლსა თუ წამლებზე დამოკიდებულებაზე ნაკლებად სერიოზულად ჩანს, ფიზიკურად და ფსიქოლოგიურად მძიმე ემოციურ ტვირთს ქმნის. სრულყოფილი მკურნალობით ადამიანებს დარღვევის დაძლევა და ჯანსაღი, ბედნიერი ცხოვრების მიღწევა შეუძლიათ.