8 addımda YEMƏK ASILILIĞI əlamətləri, diaqnostikası və müalicəsi

1. Yemək asılılığı nədir?

Asılılıq deyəndə əvvəlcə narkotik, alkoqol və siqaret ağla gəlir. Son illərdə qida kimi sağlam hesab etdiyimiz maddələrə də asılı ola bildiyimiz göstərilmişdir. Yemək yeməyin asılılıq adlandırılması bəlkə də heç ağlınıza gəlməyib. Bu yazımızda elmi olaraq təsvir edilmiş, özünəməxsus müalicə strategiyaları olan, idarəsi son dərəcə çətin asılılıqdan — yemək asılılığından danışacağıq.

Yemək asılılığı hazırda getdikcə daha çox araşdırılan mövzudur. Asılılıq yaradan dərmanlar və alkoqol kimi qidalar da beynimizdə neyrotransmitter adlandırılan dopamin və bənzər kimyəvi maddələrin ifrazına səbəb olur. Dopamin kimi neyrotransmitterlər beynin mükafat sistemini işə salaraq rahatlama və məmnunluq zövqü yaradır. İnsanın özünü mükafatlandırmaq üçün şokolad almasının və ya gündəlik yeməyindən başqa daha xüsusi qidalar seçməsinin səbəbinin də bu olduğu, yemək asılılığının alkoqol və maddə asılılığı ilə ortaq yolları olduğu düşünülür.

2. Yemək asılılığı xəstəlikdirmi?

Yemək asılılığı getdikcə daha çox araşdırılan, asılılıqla oxşar nevroloji yolları paylaşdığı düşünülən klinik mənzərədir. Piylənmə və yemə pozuntuları ilə ciddi əlaqəsi olduğu düşünülür. Hazırda diaqnostik meyarları və müalicəsi hələ tam müəyyən edilmədiyinə görə klinik mənzərə və ya pozuntu demək daha düzgündür. Xüsusilə aşağıdakı yemə pozuntuları ilə güclü əlaqəsi olduğu düşünülür və araşdırılır:

Tutmaşəkilli həddindən artıq yemə pozuntusu – binge eating: Təkrarlanan dövrlərdə qısa müddətdə fiziki narahatlıq hiss edəcək qədər normaldan çox yeməkdir. Yemə pozuntusunun ən geniş formasıdır. Yemə dövrlərindən sonra emosional stres, peşmanlıq, vicdan əzabı və günahkarlıq görülə bilər. Amerikada Milli Yemə Pozuntuları Assosiasiyasının tədqiqatına görə kişilərin %2-sində, qadınların isə %3,5-ində bu pozuntu görülür. Psixi Pozuntuların Diaqnostik və Statistik Təsnifatı Kitabında da olan məlumata görə 3 ay ərzində həftədə ən azı bir dəfə belə yemə davranışı və nəticəsində emosional pozuntu aşkar edilməsi tutmaşəkilli həddindən artıq yemə pozuntusunun əlamətidir.

Bulimiya nervoza: Bu xəstəliyi olan şəxslər tutmaşəkilli həddindən artıq yemə pozuntusunda olduğu kimi çox yemə dövrlərindən sonra emosional günahkarlıq, vicdan əzabı və peşmanlıq yaşayırlar. Lakin bulimiya nervozalı şəxslərdə qəbul edilən artıq kaloridən qurtulmaq üçün könüllü qusma, həddindən artıq məşq, ishal yaradan dərmanlar istifadə etmə və bir müddət yeməyi məhdudlaşdırma kimi davranışlar görülür. Bu pozuntuda kaloridən qurtulmaq istəyi şəxsin çəki almaqdan və ya piylənməkdən çəkinməsindən qaynaqlanır. Tez-tez könüllü qusma susuzlaşma, ürək problemləri, qidalana bilməmə, diş və beyin zədələnməsi, hətta irəliləmiş hallarda korluğa səbəb ola bilər.

Gecə yemə sindromu: Bu sindromda gecə həddindən artıq yemə davranışı görülür. Şəxslər gün ərzində və ya gecə çox az aclıq hiss etsə və ya heç hiss etməsə də, gecə ciddi miqdarda yeyirlər. Sindroma normal yuxu rejiminin pozulmasının və ya emosional pozuntuların səbəb ola biləcəyi düşünülür. Bu sindromlu şəxslər yata bilməməyə bağlı stres zamanı özlərini rahatlatmaq üçün gecə yeməyi seçirlər.

3. Yemək asılılığının əlamətləri nələrdir, kimə yemək asılısı demək olar?

Davam edən tədqiqatların nəticələrinə görə aşağıdakı əlamətləri göstərən şəxslərə yemək asılısı deyilə biləcəyi düşünülür.

• Qarşısı alına bilməyən yemək istəyi,
• Emosional olaraq yeməyin zövqü və rahatlığı üçün təkrar-təkrar yemək istəyi
• Sağlamlıq probleminə baxmayaraq çox yeməyə davam etmə səyi,
• Güclü dayandırma istəyinə baxmayaraq uğursuzluq,
• Qısa müddətdə sürətlə yemək, miqdarını, tezliyini və vaxtını idarə edə bilməmək, 
• Ailə, iş və sosial həyatda mənfi təsirlərin görülməsi,
• Ailə, iş və ya sosial həyatı davamlı yeməkli mühitlərə keçirməyə, başqalarını da buraya cəlb edərək öz asılılığını normallaşdırmağa çalışma,
• Başqalarının diqqətini çəkməmək üçün tək və gizlicə yemək, 
• Davamlı yemə nəticəsində depressiya, narahatlığın görülməsi, sonra bunları basdırmaq üçün əsəbilik, kədər və tənhalığın müşahidə edilməsi,
• Günahkarlıq, vicdan əzabı, özünəinam itkisi nəticəsində çox yeməyi dayandırmağa çalışma.

4. Yemək asılılığına səbəb olan qidalar varmı?

Xüsusilə şəkərli və çox yağlı hazır qidaların təbii qidalardan fərqli olaraq dopamin ifrazını həddindən artıq artırdığı düşünülür. Artıq ifraz olunan dopamin bir müddət sonra reseptorlarda həssaslıq itkisinə səbəb olur; ifraz edilən dopamin eyni dərəcədə zövq və rahatlama hissi yaratmadığı üçün şəxs daha çox yeməyə yönəlir. Xüsusilə belə qidaları çox istehlak edənlər yemək asılılığı riski daşıyırlar.

5. Yemək asılılığı cəmiyyətdə hansı tezlikdə görülür?

Ölkəmizdə piylənmə ciddi sağlamlıq problemidir və yetkinlərin %20-dən çoxunda piylənmə, %34-də artıq çəki vardır. Yemək asılılığı olan bütün şəxslərdə çəki artsa da, piylənməsi və ya artıq çəkisi olan hər kəsin yemək asılısı olduğunu deyə bilmərik.

Amerikada aparılmış tədqiqatlarda:

• Normaldan aşağı çəkili şəxslərin %10-u, normal çəkililərin %6,3-ü, artıq çəkililərin %14-ü yemək asılısıdır.
• Bu nisbət piylənmə xəstələrində isə %33-dür.

Təəccüblü olan normaldan aşağı çəkili şəxslərin də az olmayan nisbətdə yemək asılısı olmasıdır (məsələn, yalnız müəyyən qidaları istehlak etmə şəklində).

6. Yemək asılılığı YOLUXUCUDURMU?

Yemək asılılığı olan ailə üzvlərinin uşaqları mükafatlandırmaq, nəzarətdə saxlamaq kimi məqsədlərlə yemək mükafatından istifadə etməsi bu xəstəliyi yoluxucu edə bilər. Belə münasibətə məruz qalan uşaqlar gələcəkdə yemək asılılığı baxımından riskli sayılır. Həmçinin yemək asılısı ailəsində, iş və ya sosial mühitdə özünü emosional və vicdani rahatlatmaq üçün ətrafdakıları da bu mühitə cəlb etməyə çalışır. Çox xoş görünən bu mühitə uyğunlaşan ailə üzvləri, işçilər və dostlar yemək asılılığı riski altına düşür.

7. Yemək asılılığının müalicəsində ilk addım nə olmalıdır?

Əvvəlcə bunun xəstəlik olduğu və düzgün strategiyalarla müalicəsinin mümkün olduğu izah edilməlidir. Sağlam qidalanma təhsili verilməli və qeyri-sağlam qidalanmanın bədəndə yaradacağı sağlamlıq problemləri barədə xəstə məlumatlandırılmalıdır. Müalicənin uzun ola biləcəyi, uğurun yeni qidalanma və həyat tərzi qazanmaqla əldə ediləcəyi anlatılmalıdır. Əslində ən mühüm ilk addım məlumatlılıq və əhatəli təhsililə atılır.

8. Yemək asılılığında tibbi müalicənin yeri varmı?

Yemək asılılığının müalicəsi əsas emosional, fiziki və psixoloji səbəblərə görə çoxşaxəli aparılır. Xüsusilə əsas psixi problemlər müəyyən edilməli və uyğun dərmanlarla müalicə olunmalıdır. Şəxsdə olan depressiyavə narahatlıq pozuntularına tibbi müdaxilə lazım ola bilər. Psixiatr və psixoloq dəstəyi çox mühüm ola bilər. Dərmanlar depressiya və narahatlığı nəzarətə almaq üçün istifadə edilir. Beləliklə bunların yaratdığı həddindən artıq yemə impulsunun qarşısı alına bilər. Xüsusilə serotoninin gerialım blokatorları (reuptake inhibitoru), başqa sözlə SSRİ adlandırılan, beynimizdə serotoninin təsirini artıran dərmanlar istifadə edilə bilər. Bu dərman qrupunun tutmaşəkilli həddindən artıq yemə pozuntusu, bulimiya nervoza və yemə pozuntularında yaxşı nəticələr verdiyi müşahidə edilmişdir. Citalopram, fluoxetine, escitalopram, sertraline, paroxetine tez-tez istifadə olunan SSRI dərmanlarıdır. Lakin bu xəstələrdə hansı dərmanın effektiv olacağını mütləq psixiatr müəyyən etməlidir. Şəxslər özləri dərman seçməməli və həkim nəzarəti olmadan dərman istifadə etməməlidirlər.

Tibbi müalicədən başqa effektiv ola biləcək üsullar varmı?

Həllə yönəlmiş terapiya: Bu yanaşmada yemə pozuntusunun səbəbini aradan qaldırmaq məqsəd qoyulur. Məsələn, iş həyatına bağlı stresi olan şəxsdə stresi aradan qaldıraraq yemə pozuntusunu da müalicə etmək hədəflənir.

Koqnitiv-davranış terapiyası: Bu müalicə üsulu həddindən artıq yemə vərdişini izah edib davranışın öhdəsindən gəlməyə əsaslanır. Eyni zamanda yemə pozuntusunun təsirlərindən və stresdən qurtulmağa kömək edir. Psixoloqla fərdi müalicə kimi və ya eyni problemi yaşayan şəxslərə qrup şəklində tətbiq oluna bilər.

Travma terapiyası: Yemə pozuntusuna səbəb olan travma və ya basdırılmış ağrının öhdəsindən gəlməklə müalicəni hədəfləyir.

Pəhriz planı ilə müalicə: sağlam qidalanma vərdişi qazandırmaq üçün tətbiq olunur. Həmçinin bu şəxslərdə pis qidalanma vərdişi səbəbindən bədəndə bəzi faydalı qida qruplarının çatışmazlığı da görülə bilər. Şəxslər qidalanma mütəxəssisinin məsləhəti ilə düzgün seçimlərə yönləndirilə bilər.

Yemə pozuntusu xəstəxanalarda və reabilitasiya mərkəzlərində stasionar və ya ambulator müalicə edilir. Stasionar müalicə yemə pozuntusu ilə yanaşı psixi pozuntusu və maddə asılılığı olan xəstələrə tövsiyə edilir.

Nəticə etibarilə, tutmaşəkilli həddindən artıq yemə pozuntusu dünyada getdikcə yayılan sağlamlıq probleminə çevrilir. Yemək asılılığı alkoqol və ya dərman asılılığı qədər ciddi görünməsə də, fiziki və psixoloji baxımdan ciddi emosional yük yaradır. Əhatəli müalicə üsulları ilə insanlar yemə pozuntusunun öhdəsindən gələrək sağlam və xoşbəxt həyata çata bilirlər.