ღამის ცვლაში / მორიგეობით მუშაობა და კიბოს რისკი

ღამის ცვლაში მომუშავეთა რაოდენობა ყოველდღიურად იზრდება. დღეს ყოველი 5 დასაქმებულიდან 1 ღამით მუშაობს. მიზეზების შემსწავლელი გამოკითხვის მიხედვით, ამას დროის მართვა და ეკონომიკური გარემოებები განაპირობებს. თუმცა ასეთი რეჟიმი ზოგი დაავადების გაზრდილ რისკსაც შეიძლება იწვევდეს.

არსებობს კვლევები, რომლებიც მიანიშნებს, რომ საღამოს ან ღამით მომუშავეებს შეცვლილი ცხოვრების წესისა და ბიოლოგიური რიტმის გამო დიაბეტის, გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების მსგავსი ქრონიკული დაავადებების, სიმსუქნის, კიბოსა და ზოგი ფსიქოლოგიური დარღვევის რისკი ჩვეულებრივ საათებში მომუშავეებზე მაღალი აქვთ.

ცვლაში მუშაობისა და ზოგი დაავადების რისკის ზრდის საფუძველში საკვანძო მექანიზმად ცირკადული რიტმი (ბიოლოგიური საათი) მიიჩნევა. იგი ორგანიზმის ყველა ქმედების — მეტაბოლიზმისა და ენერგეტიკული ბალანსის, ცილებისა და ჰორმონების წარმოების, ძილის საჭიროების — მარეგულირებელია. არსებობს როგორც ტვინის ფიზიოლოგიური, ისე უჯრედულ დონეზე გენებით რეგულირებული ცირკადული მექანიზმები.

ცირკადული საათი სხეულის ფიზიოლოგიაზე მრავალი მხრივ მოქმედებს: ეხმარება ძილის რეჟიმის, კვებითი ქცევის, ჰორმონების გამოყოფის, წნევისა და ტემპერატურის რეგულაციას. ჩვენი გენების დიდი ნაწილი საათით რეგულირდება.

- დაკავშირებული თემა: რატომ მიენიჭა 2017 წლის ნობელის პრემია მედიცინაში კვლავ ცირკადულ რიტმს?

რიტმზე გარე სტიმულები მოქმედებს. ამიტომ მიიჩნევა, რომ ღამის მუშაკებში ზოგი დაავადება უფრო ხშირია: ცირკადული რიტმით ძილისთვის განკუთვნილ დროს მუშაობამ შეიძლება ორგანიზმის ბალანსი დაარღვიოს და დაავადება გამოიწვიოს. ღამის მუშაკებში დიაბეტის რისკის ზრდა, კვლევებით უფრო იოლად აიხსნება, თუმცა კიბოში მდგომარეობა განსხვავებულია, რადგან ღამის ცვლასა და კიბოს შორის კავშირი სხვა დაავადებებზე უფრო რთულია. ამიტომ მეცნიერებს აინტერესებდათ, როგორია გვიან მომუშავეთა კიბოს სიხშირე ჩვეულებრივ საათებში მომუშავეებთან შედარებით და ამის გასაგებად კვლევები ჩაატარეს.

ამ კავშირის კვლევების შედეგად 2007 წელს კიბოს კვლევის საერთაშორისო სააგენტომ (IARC) ღამის ცვლები ცირკადული რიტმის დარღვევის გამო სავარაუდო კანცეროგენად (ჯგუფი 2A) დაახარისხა.

გარე შინაარსის სანახავად მართეთ პარამეტრები

2007 წლის შემდეგ ბრიტანელ მკვლევართა ჯგუფმა ღამის ცვლის განსაკუთრებით ძუძუს კიბოსთან კავშირი შეისწავლა. 2016 წელს გამოცხადებულ კვლევაში 10 კვლევიდან სულ 1.4 მილიონი ქალი ჩაერთო. ღამით არმომუშავეებთან შედარებით ღამის მუშაკებს, თუნდაც 30 წელი ემუშავათ, ძუძუს კიბოს მეტი რისკი არ ჰქონდათ. თუმცა რადგან კვლევა მხოლოდ მას მოიცავდა, დასკვნა „ღამის ცვლა კიბოს არ იწვევს“ ვერ გაკეთდა. სხვა კვლევა თაგვებში ჩატარდა: მათ 12 საათი სინათლეზე და 12 საათი სიბნელეში ამუშავებდნენ. სიბნელეში ფხიზლად მყოფ თაგვებში ფილტვის ადენოკარცინომა, ღვიძლის კიბო და ავთვისებიანი მელანომა გამოვლინდა. სხვა კვლევამ პროსტატისა და კოლორექტულ კიბოს ღამის ცვლასთან კავშირი აჩვენა, თუმცა დასამტკიცებლად კვლევები არასაკმარისი იყო. IARC-ის 2019 შეხვედრაზე ღამის ცვლაში მუშაობა ადამიანისთვის ჯგუფი 2A კანცეროგენად დარჩა.

ღამის მუშაობის ადამიანისთვის დადასტურებულ კანცეროგენად (ჯგუფი 1) ვერ განსაზღვრის ყველაზე დიდი მიზეზია მრავალი გარემო ფაქტორის, მაგალითად მეტი მოწევისა და არარეგულარული კვების არსებობა. ამიტომ პირდაპირ კიბოს გამოწვევის დასკვნა ჯერ ვერ გაკეთდება. თუმცა საკითხი შესწავლის ღირსია და განვითარებული ბიოტექნოლოგიური მიდგომებით მომავალში უფრო ზუსტი შედეგები შეიძლება მივიღოთ.