რა უნდა ვიცოდეთ კოლონისა და სწორი ნაწლავის კიბოს შესახებ

კოლონისა და სწორი ნაწლავის კიბო მსხვილი ნაწლავის (კოლონის) ბოლო ნაწილისა და სწორი ნაწლავის უჯრედებიდან წარმოშობილი კიბოს სახეობებია. მსხვილი ნაწლავი საჭმლის მომნელებელი სისტემის ბოლო ნაწილია და განავალს ინახავს. კოლონის კიბო მის ნებისმიერ უბანში შეიძლება გაჩნდეს, სწორი ნაწლავის კიბო კი რექტუმში იწყება. ხშირად ვითარდება პოლიპების ფონზე, რომლებიც დროთა განმავლობაში კიბოდ შეიძლება გარდაიქმნას.

ადრეული დიაგნოზისას კოლონისა და სწორი ნაწლავის კიბო სრულად განკურნებადია. ადრეულ სტადიას ჩვეულებრივ სიმპტომები არ აქვს, ამიტომ რეგულარული სკრინინგი, მაგალითად კოლონოსკოპია, მნიშვნელოვანია. მოგვიანებით შეიძლება მუცლის ტკივილი, წონის კლება, სისხლიანი განავალი, შეკრულობა ან დიარეა და სხვა საჭმლის მომნელებელი ჩივილები გამოვლინდეს.

"კოლორექტული კიბოს ცნობიერების თვეყოველწლიურად მარტში აღინიშნება და მსოფლიო ცნობიერების ამაღლებას ემსახურება. ამ თვეში ორგანიზაციები ადრეული დიაგნოზის მნიშვნელობის შესახებ ღონისძიებებს აწყობენ: უფასო სკრინინგს, ჯანმრთელობის შემოწმებას, ცნობიერების მსვლელობებს, კონფერენციებსა და სემინარებს.

კოლონისა და სწორი ნაწლავის კიბოს სტატისტიკა თურქეთში

ჩვენს ქვეყანაში კოლონისა და სწორი ნაწლავის კიბო მამაკაცებსა და ქალებში სიხშირით 3. კიბოა. ჩვენი 2020 წლის ოფიციალური კიბოს სტატისტიკის მიხედვით, 2019 წელს დიაგნოზირებული 233.834 შემთხვევიდან 21.191 (%9.1) კოლორექტული კიბო იყო. ყოველ 100 ათას ადამიანზე წელიწადში მამაკაცებში 26.2 ახალი შემთხვევა გვხვდება, ქალებში — 16.2. სტატისტიკა ქვეყანაში სიხშირის ზრდას აჩვენებს.

კოლონისა და სწორი ნაწლავის კიბო ძირითადად ხანდაზმულებში ხშირია; დიაგნოზის მედიანური ასაკი 67 წელია, თუმცა განვითარებულ ქვეყნებში ახალგაზრდებში კოლონის კიბოს სიხშირე იზრდება. ამას დასავლურ კვებასა და სიმსუქნის ზრდას უკავშირებენ.

კოლორექტული კიბოს რა ნაწილია მემკვიდრეობითი?

დაახლოებით %5-10 მემკვიდრეობითი მიზეზით ვითარდება. მათ შორისაა ლინჩის სინდრომი, ოჯახური ადენომატოზური პოლიპოზი (Familial adenomatous polyposis= FAP) და MYH-associate polyposis (MAP). ამ დაავადებებში კოლორექტული კიბოს რისკი მაღალია, ამიტომ უფრო ადრეული კოლონოსკოპია და სხვა სკრინინგია რეკომენდებული. ოჯახური ისტორიისას ექიმმა შეიძლება უფრო ხშირი კოლონოსკოპია და სხვა სკრინინგი ურჩიოს.

რა სიმპტომები აქვს მსხვილი ნაწლავის კიბოს?

• ანუსიდან სისხლდენა: ყველაზე ხშირი ნიშანია, რომელიც ადამიანს ექიმთან მიიყვანს.
• დეფეკაციის ჩვევების ცვლილება: შეიძლება შეკრულობაც და დიარეაც გამოიწვიოს. მაგალითად, შეკრულობის შემდეგ დროებითი დიარეა, დეფეკაციის მიუხედავად შვების არქონა (ანუსში სისავსე). 
• მუცლის ტკივილი: ხშირი, კიბოსთვის არასპეციფიკური ნიშანია, რომელსაც ხშირად გაზების დაგროვებად აღწერენ. ხანგრძლივი ჩივილისას უნდა გავითვალისწინოთ.
• წონის კლება: განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მოკლე დროში %10-ზე მეტი დაკლება.
• ანემია — სიფერმკრთალე: განსაკუთრებით 45 წელზე უფროს ადამიანში ახლად აღმოჩენილი ანემიისას მსხვილი ნაწლავის კიბოზე უნდა ვიფიქროთ და აუცილებელი კვლევები ჩავატაროთ.
• შებერილობა: დიდი ზომის კოლონისა და სწორი ნაწლავის კიბომ ნაწლავის ნაწილობრივი ან სრული გაუვალობა შეიძლება გამოიწვიოს.

კუჭის კიბო მცირდება, კოლონის კი იზრდება?

მსოფლიოში კუჭის კიბოს ინციდენტობა (წლიური ახალი შემთხვევები) მცირდება, კოლონის კი იზრდება. მიზეზი მრავალია. განვითარებულ ქვეყნებში ჯანდაცვის გაუმჯობესება, ახალგაზრდებში კოლორექტული კიბოს გახშირება და ადრეული დიაგნოსტიკისა და სკრინინგის პროგრამები ზრდის ფაქტორებია. მოსახლეობის დაბერება და ცხოვრების წესის ცვლილებაც (ნაკლები მოძრაობა, დაბალბოჭკოვანი კვება) მოქმედებს. თუმცა ტენდენცია ყველა ქვეყანაში ერთნაირი არ არის.

კუჭის კიბოს კლება უფრო მკაფიოა, რადგან დღეს ზოგადად უფრო სუფთად ვიკვებებით. მაცივარმა საკვების არასათანადო პირობებში, მაგალითად დამარილებითა და მარილწყალში შენახვისა და მოხმარების საჭიროება შეამცირა. კუჭის კიბოს მთავარი მიზეზის, ჰელიკობაქტერის აღმოჩენა და მკურნალობაც შემცირების ერთ-ერთი მიზეზია.

რა კავშირია კოლონის კიბოსა და კვებას შორის?

კუჭ-ნაწლავის კიბო კვებასთან ყველაზე მჭიდროდ დაკავშირებულია, საკვებთან უშუალო შეხების გამოც. დღეს ნათლადაა ცნობილი, რომ ნაკლები ბოჭკოთი, გადამუშავებული და შემწვარი საკვებით გამორჩეული დასავლური კვება და ჭარბი ჭამით გამოწვეული სიმსუქნე კოლონის კიბოს რისკს მნიშვნელოვნად ზრდის.

რომელი ცნობილი კანცეროგენები იწვევს კოლონის კიბოს?

ბოლო წლებში მნიშვნელოვანი თემა იყო იმის ჩვენება, რომ სალამის, სოსისის, ლორისა და სუჯუქის მსგავსი გადამუშავებული ხორცის დიდი მოხმარება კოლონის კიბოს რისკს ზრდის. დღეში 50 gr ან მეტით რისკი % 18-ით მატულობს. ამიტომ ჯანმომ (DSÖ) გადამუშავებული ხორცი 1 კატეგორიის კანცეროგენების ჯგუფში შეიყვანა. ალკოჰოლის მცირე რაოდენობაც კოლონის კიბოს კანცეროგენია. ზომიერი მოხმარება რისკს % 17-ით, ინტენსიური კი % 44-ით ზრდის.

ბოლო წლებში წითელი ხორცის მოხმარების წამახალისებელი ექიმები, ვარსკვლავი ყასბები და სხვები გამოჩნდნენ… ზრდის ეს წითელი ხორცის მოხმარებას?

მართალია, მოხმარება იზრდება და პოპულარულ მიდგომებს ამაში როლი აქვს.

"წითელი ხორცი უვნებელია და კიბოს არ იწვევს— ამბობენ ზოგი პროფესორები. სწორია ეს ინფორმაცია?

წითელი და გადამუშავებული ხორცის კავშირი კიბოსთან განსხვავდება. ჯანმო გადამუშავებულს 1 ჯგუფის კანცეროგენად, წითელს კი 2A ჯგუფად — „ადამიანისთვის დიდი ალბათობით კანცეროგენურად“ — კლასიფიცირებს. ამიტომ პირდაპირ ვერ ვიტყვით, რომ წითელი ხორცი კიბოს იწვევს. თუმცა ჯანსაღ კვებაში ის დიდი რაოდენობით არ მოიხმარება; სიხშირე თევზსა და ფრინველზე ნაკლები უნდა იყოს.

უკავშირდება თურქეთის კვებითი ჩვევები კოლონის კიბოს?

ჩვენს ქვეყანაში ორივე სქესში სიხშირით 3. კიბოსა და კვებით ჩვევებს შორის კავშირზე საუბარი შეიძლება. თურქეთში მოზრდილებსა და ბავშვებში სიმსუქნე სწრაფად იზრდება. დასავლური კვების თანდათან მიღება და ბოჭკოვანი საკვებისგან დაშორებაც ფაქტორია. კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მიზეზია უმოძრაო/მჯდომარე ცხოვრება.

კოლონოსკოპიის მნიშვნელობა

კოლონოსკოპია, საუკეთესო მეთოდია მსხვილი ნაწლავის კიბოს ადრეული დიაგნოზისთვის, პოლიპების საპოვნელად, ბიოფსიის ასაღებად ან პოლიპის სრულად მოსაცილებლად. ესაა სკრინინგი, რომელიც კოლორექტული კიბოსა და მასთან დაკავშირებული სიკვდილიანობის შემცირებითაა დადასტურებული . თუმცა შფოთვის, ტკივილისა და დისკომფორტის შესახებ კითხვების გამო ბევრ ქვეყანაში საკმარისად არ გამოიყენება. ადრეული დიაგნოზისთვის ორივე სქესს 45 წლიდან ყოველ 10 წელიწადში კოლონოსკოპიას ვურჩევთ. არმსურველებს 45 წლიდან ყოველწლიური განავალში ფარული სისხლის ტესტი შეუძლიათ. 45 წელი საშუალო რისკს ეხება; ოჯახური ისტორიის ან მემკვიდრეობითი რისკისას ადრე უნდა დაიწყონ.

პოლიპების რა ნაწილი შეიძლება კიბოდ გარდაიქმნას?

მხოლოდ მცირე ნაწილი გარდაიქმნება; მაჩვენებელი ტიპზე, ზომასა და რაოდენობაზეა დამოკიდებული. ადენომატოზური პოლიპი კოლონის კიბოდ შეიძლება იქცეს და ზრდასთან ერთად რისკი მატულობს. ვარაუდობენ, რომ 1 cm ან მეტი ზომის ადენომატოზური პოლიპების დაახლოებით %10 კიბოდ გარდაიქმნება. ამიტომ ადრეული აღმოჩენა და მკურნალობა მნიშვნელოვანია. კოლონოსკოპიით პოლიპის ადრეულად პოვნა და მოსაცილებელი მკურნალობა შეიძლება.

რა ეტაპზე ვართ კოლონის კიბოს მკურნალობაში?

ადრეული კოლონის კიბო სრულად განკურნებადია. სკრინინგის გავრცელებითა და ცნობიერების ზრდით ადრეული დიაგნოზის მაჩვენებელი მატულობს.

ადრეული კიბოს მთავარი მკურნალობა ოპერაციაა. 2. სტადიის მცირე ნაწილში და 3. სტადიისას რეციდივის შესამცირებლად ოპერაციისშემდგომი ადიუვანტური (დამცავი) ქიმიოთერაპია საჭიროა. 2. სტადიაზე მოსარგებლე პაციენტების შესარჩევად გენეტიკური ტესტების გამოყენება დაიწყო.

4. სტადიის, ანუ სხვა ორგანოებში გავრცელებული კოლონის კიბოს ძირითადი მკურნალობა ქიმიოთერაპია და ინტრავენური მიზნობრივი ჭკვიანი წამლებია. 4. სტადია უპირატესად ღვიძლში მეტასტაზირდება. ღვიძლის კერები ინტერვენციული რადიოლოგიის მაღალტექნოლოგიური არაქირურგიული მეთოდებით, მაგალითად რადიოსიხშირული აბლაციით (FRA), იწვება ან კრიოაბლაციით იყინება. უახლესი მიღწევაა, რომ დაახლოებით % 5 პაციენტში ახალი იმუნოთერაპია ძალიან ეფექტიანია. იმუნური სისტემის კიბოს მიმართ სიბრმავის მომხსნელი წამლებისგან მოსარგებლეთა პროგნოზირება ახალი გენეტიკური ტესტებით შეიძლება.

პრევენციის რჩევები

კოლონისა და სწორი ნაწლავის კიბოს მნიშვნელოვანი ნაწილი კონტროლირებადი რისკფაქტორებითაა გამოწვეული; ამასთან, სკრინინგით ადრეული დიაგნოზიც შესაძლებელია.

კოლორექტული კიბოს თავიდან ასაცილებლად გირჩევთ:

• ჯანსაღი წონის შენარჩუნებას,
• ბოსტნეულით მდიდარ კვებას,
• ალკოჰოლზე უარს ან მაქსიმალურ შემცირებას,
• არმოწევას, 
• გადამუშავებული ხორცისგან თავის შეკავებას, წითელი ხორცის შემცირებას და
• შეძლებისდაგვარად აქტიურ ცხოვრების წესს.