რა არის ოჯახური ადენომატოზური პოლიპოზი?

რა არის ოჯახური ადენომატოზური პოლიპოზი?

ოჯახური ადენომატოზური პოლიპოზი (Familial Adenomatous Polyposis = FAP) მემკვიდრეობითი გენეტიკური მდგომარეობაა. იგი მაშინ დიაგნოსტირდება, როდესაც ადამიანს მსხვილ ნაწლავში 100-ზე მეტი ადენომატოზური პოლიპი უვითარდება.

რა არის ადენომატოზური პოლიპი?

ადენომატოზური პოლიპი არის უბანი, სადაც მსხვილი ნაწლავის შიდა ზედაპირის ამომფენი ნორმალური უჯრედები ნაწლავის სანათურში წარმონაქმნს ქმნის. FAP-ის მქონე პირებში პოლიპების წარმოქმნის საშუალო ასაკი დაახლოებით 10 წელია. FAP-ის მქონეთა უმეტესობას 35 წლის ასაკამდე მსხვილი ნაწლავის მრავალი პოლიპი უჩნდება. თუ FAP არ გამოვლინდა და არ იმკურნალა, კოლორექტალური კიბოს განვითარების ალბათობა ძალიან მაღალია.

ქვემოთშეგიძლიათ ნახოთ ოპერაციით ამოკვეთილი, მრავალი ადენომატოზური პოლიპის შემცველი მსხვილი ნაწლავის უბნის შიდა ზედაპირის ფოტო:

FAP-ის მქონე პირებს სხვა ორგანოების — კუჭის, წვრილი ნაწლავის, პანკრეასისა და სანაღვლე გზების — კიბოს მომატებული რისკი აქვთ. FAP-ის მქონე ბავშვებში ღვიძლის კიბოს იშვიათი ტიპის, ჰეპატობლასტომის რისკი იზრდება. ზოგიერთ ადამიანს შეიძლება განუვითარდეს დესმოიდური სიმსივნეების / დესმოიდური ფიბრომატოზის სახელით ცნობილი ადგილობრივად აგრესიული, არაკიბოვანი წარმონაქმნი და ასევე იშვიათი თავის ტვინის სიმსივნის ტიპი, რომელსაც მედულობლასტომა ეწოდება. ფარისებრი ჯირკვლის პაპილარული კიბოს რისკიც იზრდება.

რა სიმპტომები აქვს ოჯახურ ადენომატოზურ პოლიპოზს (FAP)?

FAP-ის ყველა ნიშანი და სიმპტომი კიბოსთან დაკავშირებული არ არის. FAP-ის ზოგიერთი დამატებითი მახასიათებელია:

• ოსტეომები — ძვლის არაკიბოვანი წანაზარდები (ჩვეულებრივ, ყბაში გვხვდება)
• ზედმეტი, ნაკლული ან ღრძილიდან ვერ ამოჭრილი კბილები
• ბადურის პიგმენტური ეპითელიუმის თანდაყოლილი ჰიპერტროფია (CHRPE). ეს დაბადებისას არსებული თვალის მდგომარეობაა, რომელიც მხედველობაზე არ მოქმედებს, მაგრამ ოფთალმოლოგს მისი დანახვა შეუძლია სპეციალური ხელსაწყოთი, ოფთალმოსკოპით, გამოკვლევისას.
• კანის არაკიბოვანი ცვლილებები, მაგალითად ეპიდერმოიდული კისტები და ფიბრომები
• თირკმლის წარმონაქმნები

აქვს თუ არა FAP-ს ქვეტიპები?

არსებობს FAP-ის ქვეტიპები, რომლებიც კლინიკური მახასიათებლებით შეიძლება განსხვავდებოდეს; მათ შორისაა:

• კლასიკური FAP ჩვეულებრივ, ზემოთ აღწერილის მსგავსად 100-ზე მეტი კოლორექტალური პოლიპით ხასიათდება. მსხვილი ნაწლავის ნაწილის ოპერაციით ამოკვეთა პოლიპების მართვისა და კოლორექტალური კიბოს რისკის შემცირების ყველაზე ეფექტიანი გზაა.
• შესუსტებული (Attenuated) FAP ჩვეულებრივ, მრავალ ადენომატოზურ კოლორექტალურ პოლიპს უკავშირდება, მაგალითად 20-დან 100 პოლიპამდე. შესუსტებული FAP-ის მქონე პირებს მსხვილ ნაწლავში ადენომატოზური პოლიპები, როგორც წესი, მთელი სიცოცხლის განმავლობაში კვლავ უჩნდება და მათი მოცილების გარეშე კოლორექტალური კიბოს რისკი იზრდება. შესუსტებული FAP-ის მქონე პირებს პოლიპები, ჩვეულებრივ, უფრო გვიან ასაკში უვითარდებათ, ვიდრე კლასიკური FAP-ის მქონეებს. ჯერ დადგენილი არ არის, აქვთ თუ არა შესუსტებული FAP-ის მქონე ოჯახებს სხვა კიბოების ისეთივე რისკი, როგორიც კლასიკური FAP-ის მქონე ოჯახებს, და როგორია კლასიკურ FAP-თან დაკავშირებული სხვა მახასიათებლების რისკი.
• გარდნერის სინდრომიFAP-ის ვარიანტია. FAP-ის მსგავსად, გარდნერის სინდრომის მქონე პირებს მსხვილ ნაწლავში მრავალი ადენომატოზური პოლიპი უვითარდებათ. დამატებით, სხვა სიმსივნეები შეიძლება საჭმლის მომნელებელი სისტემის ორგანოების გარეთაც წარმოიქმნას. ეს წარმონაქმნებია:
  • ეპიდერმოიდული კისტები (კანის შიგნით ან ქვეშ არსებული კვანძები)
  • ფიბრომები
  • დესმოიდური სიმსივნეები (არაკიბოვანი ფიბროზული სიმსივნეები, რომლებიც სხეულის ნებისმიერ ნაწილში შეიძლება განვითარდეს)
  • ოსტეომები (ძვლის შიგნით ან ზედაპირზე არსებული კვანძები)
• ტურკოს სინდრომიცალკე გენეტიკურ მდგომარეობად კი არ განიხილება, არამედ FAP-ის ან ლინჩის სინდრომის ვარიანტად მიიჩნევა. ტურკოს სინდრომის მქონე პირებს მსხვილი ნაწლავის მრავალი ადენომატოზური პოლიპის, კოლორექტალური კიბოსა და თავის ტვინის სიმსივნის მომატებული რისკი აქვთ. თავის ტვინის სიმსივნის ტიპი, ჩვეულებრივ, დამოკიდებულია იმაზე, ტურკოს სინდრომი უფრო ლინჩის სინდრომს ჰგავს თუ FAP-ს. ტურკოს სინდრომის დროს თავის ტვინის ორი ყველაზე გავრცელებული სიმსივნეა:
  • გლიობლასტომა: თავის ტვინის სიმსივნის ეს ტიპი ასტროციტომის აგრესიული ფორმაა, რომელიც ხშირად ლინჩის სინდრომის მახასიათებლების მქონე ოჯახებში გვხვდება.
  • მედულობლასტომა: თავის ტვინის სიმსივნის ეს ტიპი ტვინის უკანა ნაწილში, ნათხემში იწყება. მედულობლასტომა ყველაზე ხშირად ბავშვებში გვხვდება და, ჩვეულებრივ, FAP-ის მახასიათებლების მქონე ოჯახებში ვლინდება.

რა იწვევს კლასიკურ FAP-სა და მის ქვეტიპებს?

FAP ოჯახში თაობიდან თაობას გადაეცემა. დაბადებისას არსებული APC გენის მუტაციები (გენეტიკური ცვლილებები) FAP-ს, შესუსტებულ FAP-ს, გარდნერის სინდრომსა და ტურკოს სინდრომს უკავშირდება.

გენში წარმოქმნილ ასეთ ცვლილებას ასევე შეიძლება ეწოდოს გენეტიკური მუტაცია, გენის ცვლილება, პათოგენური ჩანასახოვანი ხაზის (მემკვიდრეობითი) ცვლილება ან გენის დამაზიანებელი ცვლილება.

APC ადენომატოზურ პოლიპოზ კოლის ნიშნავს. APC გენის ფუნქციის დამაზიანებელი გენეტიკური ცვლილების მქონე ადამიანს მთელი სიცოცხლის განმავლობაში მრავალი (ათეულობით ან ასეულობით) კოლორექტალური პოლიპის, კოლორექტალური კიბოს და/ან საჭმლის მომნელებელი სისტემის სხვა კიბოების მომატებული რისკი აქვს.

FAP-ის მქონე ყველა ადამიანს ოჯახურ ისტორიაში FAP არ აქვს. FAP-ის მქონე ყოველი სამი პირიდან ერთს APC-ში de novo (ნიშნავს „ახალს“) ჩანასახოვანი ხაზის (მემკვიდრეობითი) მუტაცია უვითარდება.

კოლორექტალური პოლიპოზის მქონე ყველა ადამიანს FAP არ აქვს. აღმოჩნდა, რომ ზოგიერთი პირი MUTYH გენში (ასევე ცნობილია, როგორც MYH გენი) ორ მუტაციას ატარებს, რომლებიც MUTYH-თან ასოცირებულ პოლიპოზად (MAP) წოდებულ მდგომარეობას უკავშირდება. კოლორექტალური პოლიპების მქონე FAP-ისა და MAP-ის შემთხვევები „ადენომის ან ადენომატოზური“ ტიპით კლასიფიცირდება. თუმცა „ჰამარტომული, ანთებითი ან იუვენილური“ ტიპის პოლიპებით მიმდინარე კოლორექტალური პოლიპოზის მქონე პირებს შეიძლება სხვა გენებში ჰქონდეთ ცვლილებები, როგორც იუვენილური პოლიპოზის შემთხვევებში.

FAP-ის ან შესუსტებული FAP-ის მქონე პირებში APC ან MUTYH გენში გენეტიკური მუტაციების დასადგენად შეიძლება სპეციალური გენეტიკური ტესტი ჩატარდეს. თუ აღმოჩნდება გენის ფუნქციის დამაზიანებელი კონკრეტული მუტაცია, ოჯახის სხვა წევრებიც მოწმდებიან და იგივე მუტაციის აღმოჩენისას მათ FAP-ის ან შესუსტებული FAP-ის დიაგნოზი ესმებათ.

როგორ გადაეცემა კლასიკური FAP და მისი ქვეტიპები შემდგომ თაობებს?

ჩვეულებრივ, თითოეულ უჯრედში გენის 2 ასლია — ერთი დედისგან და ერთი მამისგან. APC გენის ფუნქციის დამაზიანებელი მუტაციით გამოწვეული FAP აუტოსომურ-დომინანტური მემკვიდრეობის მოდელს მიჰყვება და მის გასავითარებლად გენის მხოლოდ ერთ ასლში მუტაცია საკმარისია. ეს ნიშნავს, რომ მუტაციის მქონე მშობელმა შვილს შეიძლება თავისი ნორმალური ან მუტაციური გენის ასლი გადასცეს. ამიტომ მუტაციის მქონე მშობლის შვილს ამ მუტაციის მემკვიდრეობით მიღების 50% ალბათობა აქვს. მუტაციის მქონე პირის ძმას, დას ან მშობელს იგივე მუტაციის ქონის 50% ალბათობა აქვს. თუმცა, თუ მშობლებში მუტაციაზე პასუხი უარყოფითია (ტესტში მუტაცია არ აღმოჩნდა), და-ძმების რისკი მნიშვნელოვნად მცირდება, მაგრამ მათი რისკი მაინც შეიძლება საშუალოზე მაღალი იყოს.

მემკვიდრეობითი კიბოს სინდრომის მქონე პირებს, რომლებსაც შვილის ყოლა სურთ, რამდენიმე არჩევანი აქვთ. პრეიმპლანტაციური გენეტიკური დიაგნოსტიკა (PGT) სამედიცინო პროცედურაა, რომელიც in vitro განაყოფიერებასთან (IVF — სინჯარის ბავშვი) ერთად ტარდება და კონკრეტული გენური მუტაციის გადაცემის გარეშე შვილის ყოლის შესაძლებლობას ქმნის. ქალის კვერცხუჯრედებს იღებენ და ლაბორატორიაში ანაყოფიერებენ. როდესაც ემბრიონები გარკვეულ ზომას (დაახლოებით 8 უჯრედს) აღწევს, 1 უჯრედს იღებენ და შესაბამის მემკვიდრეობით მდგომარეობაზე ამოწმებენ. შემდეგ მშობლებს შეუძლიათ აირჩიონ ქალის საშვილოსნოში იმ ემბრიონების გადატანა, რომლებსაც მუტაცია არ აქვთ. PGT ოც წელზე მეტია გამოიყენება სხვადასხვა მემკვიდრეობითი კიბოსადმი მიდრეკილების სინდრომის თავიდან ასაცილებლად. თუმცა ეს რთული პროცედურაა და მის დაწყებამდე ფინანსური, ფიზიკური და ემოციური ფაქტორები უნდა გაითვალისწინოთ.

რამდენად გავრცელებულია კლასიკური FAP და მისი ქვეტიპები?

FAP და შესუსტებული FAP იშვიათია. FAP-ის მქონე პირთა რაოდენობის შეფასებები 22000-დან ერთსა და 7000-დან ერთს შორის მერყეობს. FAP-ის მქონე პირების დაახლოებით 30%-ს ოჯახში FAP-ის ისტორია არ აქვს და ისინი ოჯახში ამ მდგომარეობის მქონე პირველი პირები არიან.

კოლორექტალური კიბოს უმეტესობა სპორადულია, ანუ შემთხვევით ვითარდება და FAP-ს ან სხვა მემკვიდრეობით სინდრომებს არ უკავშირდება. მიიჩნევა, რომ ყველა კოლორექტალური კიბოს 1%-ზე ნაკლები FAP-ითაა განპირობებული.

ცნობილია, რომ გარდნერისა და ტურკოს სინდრომები ორივე იშვიათია.

როგორ დიაგნოსტირდება კლასიკური FAP და მისი ქვეტიპები?

კლასიკური FAP კლინიკური დიაგნოზია. ეს ნიშნავს, რომ დიაგნოზი ლაბორატორიული ტესტის შედეგების ნაცვლად მრავალი კოლორექტალური პოლიპის აღმოჩენისას ისმება. პირი, რომელსაც მსხვილ ნაწლავში 100-ზე მეტი ადენომატოზური პოლიპი აქვს, FAP-ის მქონედ მიიჩნევა.

შესუსტებულ FAP-ზე ეჭვი ჩნდება, როდესაც ადამიანს ანამნეზში მსხვილი ნაწლავის 20-ზე მეტი, მაგრამ 100-ზე ნაკლები ადენომატოზური პოლიპი აქვს.

გარდნერის სინდრომზე ეჭვი ჩნდება, როდესაც ადამიანს მსხვილი ნაწლავის მრავალ ადენომატოზურ პოლიპთან და/ან კოლორექტალურ კიბოსთან ერთად ზემოთ ჩამოთვლილი ზოგიერთი არაკიბოვანი მახასიათებელიც აქვს.

ტურკოს სინდრომზე ეჭვი ჩნდება, როდესაც ადამიანს მსხვილი ნაწლავის მრავალ ადენომატოზურ პოლიპთან და/ან კოლორექტალურ კიბოსთან ერთად თავის ტვინის გლიობლასტომა ან მედულობლასტომა აქვს.

FAP-ზე ან მის ქვეტიპებზე ეჭვის შემთხვევაში ხელმისაწვდომია სისხლის გენეტიკური ტესტები APC და/ან MUTYH გენში დამაზიანებელი ცვლილებების მოსაძებნად. თუ APC გენში მუტაცია აღმოჩნდა, ოჯახის სხვა წევრებსაც შეიძლება FAP-ის ან მისი ქვეტიპების დიაგნოზი დაესვათ, თუკი შემოწმდებიან და იგივე გენური მუტაცია აღმოაჩნდებათ.

რომელი კიბოების რისკს და რამდენად ზრდის კლასიკური FAP და მისი ქვეტიპები?

• კოლორექტალური კიბო — 100%-მდე, თუ პოლიპები არ მოიცილა
• დესმოიდური სიმსივნე, 10%-დან 20%-მდე
• წვრილი ნაწლავის კიბო, 4%-დან 12%-მდე
• პანკრეასის / ამპულარული კიბო, 2%
• ფარისებრი ჯირკვლის პაპილარული კიბო, % 2-დან 25%-მდე
• ჰეპატობლასტომა, 1,5%
• თავის ტვინის ან ცენტრალური ნერვული სისტემის სიმსივნე, 1%-ზე ნაკლები
• კუჭის კიბო, 5%
• სანაღვლე სადინრის კიბო, დაბალი რისკი
• თირკმელზედა ჯირკვლის კიბო, დაბალი რისკი

ტურკოს სინდრომის მქონე პირებში კიბოს რისკი დამოკიდებულია იმაზე, უფრო ლინჩის სინდრომს ჰგავს მდგომარეობა თუ FAP-ს. კიბოს რისკისა და სხვა მახასიათებლების შესახებ ჩვენს საიტზე ლინჩის სინდრომის განყოფილებას ეწვიეთ.

რა სკრინინგის შესაძლებლობები არსებობს კლასიკური FAP-ისა და მისი ქვეტიპებისთვის?

ASCO FAP-ის მქონე პირებს ქვემოთ მოცემულ სკრინინგს ურჩევს. რადგან თითოეული ადამიანი განსხვავებულია, ეს შესაძლებლობები თქვენს სამედიცინო გუნდთან უნდა განიხილოთ.

• სიგმოიდოსკოპია ან კოლონოსკოპია ყოველ 1-2 წელიწადში FAP-ის მქონე პირებში 10-დან 12 წლის ასაკში იწყება, ხოლო შესუსტებული FAP-ის შემთხვევაში კოლონოსკოპია 18-დან 20 წლის ასაკში იწყება.
• პოლიპების აღმოჩენის შემდეგ ყოველწლიური კოლონოსკოპია უნდა ჩატარდეს კოლექტომიის (მსხვილი ნაწლავის ნაწილის ამოკვეთის) დაგეგმვამდე. FAP-ისა და შესუსტებული FAP-ის მქონე პირებისთვის მსხვილი ნაწლავის ოპერაციის სხვადასხვა ტიპი არსებობს. კლასიკური FAP-ის მქონე პირებში პოლიპების სიმრავლისა და კოლორექტალური კიბოს მაღალი რისკის გამო ტარდება ტოტალური კოლექტომია (მთელი მსხვილი ნაწლავის ქირურგიული ამოკვეთა). ეს დიდი ოპერაციაა და შესაძლო გვერდითი მოვლენების გამო შეიძლება საჭირო გახდეს კოლოსტომია (მსხვილი ნაწლავის გარეთ გამოყვანა). გაესაუბრეთ სამედიცინო გუნდს იმის შესახებ, თუ რა შეიძლება მოხდეს ოპერაციის დროს და მის შემდეგ.
• მსხვილი ნაწლავის ოპერაციის შემდეგ ექიმები სიგმოიდოსკოპიით პაციენტის მსხვილი ნაწლავის ქვედა ნაწილს აკვირდებიან და ეს მეთვალყურეობა ოპერაციის ტიპის მიხედვით რეგულარული სიხშირით უნდა გაგრძელდეს (თუ ოპერაციის შემდეგ მსხვილი ნაწლავის ქსოვილი დარჩა — ყოველ 6-დან 12 თვემდე, ხოლო თუ მთელი მსხვილი ნაწლავის ქსოვილი ამოიკვეთა და წვრილი ნაწლავის რეზერვუარია შექმნილი — ყოველ 1-დან 4 წლამდე).
• ზედა ენდოსკოპია კოლორექტალური პოლიპების აღმოჩენისას ან 25 წლის ასაკამდე უნდა ჩატარდეს. ეს თორმეტგოჯა ნაწლავში პოლიპების მონიტორინგისთვის მნიშვნელოვანია. თუ თორმეტგოჯა ნაწლავის პოლიპები არ მოიცილა, თორმეტგოჯა ნაწლავის ან ამპულარული კიბოს რისკი იზრდება.
• ფარისებრი ჯირკვლის კიბოს მონიტორინგისთვის ფარისებრი ჯირკვლის ულტრაბგერითი გამოკვლევა 25-30 წლის ასაკში უნდა დაიწყოს.
• კომპიუტერული ტომოგრაფია (BT) ან მაგნიტურ-რეზონანსული გამოსახულება (eMaR) შეიძლება რეკომენდებული იყოს, თუ ადამიანს პირად ან ოჯახურ ანამნეზში დესმოიდური სიმსივნე აქვს.

მიიჩნევა, რომ გარდნერის სინდრომის სკრინინგის შესაძლებლობები კლასიკური FAP-ისას ჰგავს. დამატებით საჭიროა კანის რეგულარული გამოკვლევა დერმატოლოგთან, ექიმთან, რომელიც კანის დაავადებებზეა სპეციალიზებული. ტურკოს სინდრომის სკრინინგი ლინჩის სინდრომის ან FAP-ის სკრინინგის მსგავსად მიიჩნევა, თავის ტვინის სიმსივნის სკრინინგის დამატებით.

სკრინინგის შესაძლებლობები შეიძლება დროთა განმავლობაში შეიცვალოს ახალი ტექნოლოგიების განვითარებასა და FAP-ისა და მისი ქვეტიპების შესახებ ცოდნის ზრდასთან ერთად. შეგიძლიათ სამედიცინო გუნდს შესაბამისი სკრინინგის ტესტების შესახებ ესაუბროთ.

არსებობს თუ არა FAP-თან დაკავშირებული კიბოს რისკების შემცირების სხვა გზები?

FAP-ისა და შესუსტებული FAP-ის შემთხვევაში კიბოს რისკი კოლორექტალური და თორმეტგოჯა ნაწლავის პოლიპების მოცილებით შეიძლება შემცირდეს. კვლევები გრძელდება იმის გასარკვევად, იქნება თუ არა წამლები კიბოს რისკების შემცირებაში ეფექტიანი. ახლახან ჩატარებულ კლინიკურ კვლევაში აღმოჩნდა, რომ ორი პრეპარატის, sulindac-ისა და erlotinib-ის კომბინაცია კოლორექტალური და თორმეტგოჯა ნაწლავის პოლიპების რაოდენობას ამცირებდა. მიუხედავად იმედისმომცემი შედეგისა, ეს მკურნალობა ამჟამად სტანდარტული მოვლა არ არის, რადგან გრძელვადიანი შედეგების დასადგენად დამატებითი კვლევაა საჭირო.

კითხვები სამედიცინო გუნდისთვის FAP-ის შესახებ

თუ გაწუხებთ კოლორექტალური კიბოს ან სხვა ტიპის კიბოს რისკი, სამედიცინო გუნდს გაესაუბრეთ. ვიზიტზე ჩანაწერების გასაკეთებლად ვინმეს წაყვანა შეიძლება სასარგებლო იყოს. სამედიცინო გუნდს შეგიძლიათ შემდეგი კითხვები დაუსვათ:

• რა არის ჩემი კოლორექტალური კიბოს განვითარების რისკი?
• სულ რამდენი პოლიპი მაქვს მსხვილ ნაწლავში?
• რა ტიპის პოლიპები მაქვს მსხვილ ნაწლავში? (ორი ყველაზე გავრცელებული ტიპია ჰიპერპლაზიური და ადენომატოზური)
• რა არის სხვა ტიპის კიბოს განვითარების ჩემი რისკი?
• რა შემიძლია გავაკეთო კიბოს რისკის შესამცირებლად?
• რა არჩევანი მაქვს კიბოს სკრინინგისა და პრევენციისთვის?

თუ ოჯახური ანამნეზი გაწუხებთ და ფიქრობთ, რომ თქვენს ოჯახში FAP ან მისი ერთ-ერთი ქვეტიპი შეიძლება არსებობდეს, შეგიძლიათ შემდეგი კითხვები დასვათ:

• ზრდის თუ არა ჩემი ოჯახური ანამნეზი კოლორექტალური კიბოს რისკს?
• უნდა შევხვდე თუ არა გენეტიკურ კონსულტანტს?
• უნდა განვიხილო თუ არა გენეტიკური ტესტი?