Kolon və düz bağırsaq xərçəngi haqqında bilinməli olanlar

Kolon və düz bağırsaq xərçəngi yoğun bağırsağın (kolon) son hissəsinin və düz bağırsağın hüceyrələrindən yaranan xərçəng növləridir. Yoğun bağırsaq həzm sisteminin son hissəsini təşkil edir və nəcisi saxlayır. Kolon xərçəngi kolonun istənilən yerində yarana bildiyi halda, düz bağırsaq xərçəngi düz bağırsaq nahiyəsində başlayır. Bu xərçənglər adətən polip adlanan törəmələrin fonunda inkişaf edir və bu şişlər zamanla xərçəngə çevrilə bilər.

Kolon və düz bağırsaq xərçəngi erkən aşkar edilərsə, tam müalicə oluna bilər. Erkən mərhələ xərçənglərin əlamətləri adətən olmur, buna görə erkən diaqnoz üçün kolonoskopiya kimi müntəzəm skrininq testləri vacibdir. Əlamətlər irəliləmiş mərhələlərdə ortaya çıxmağa başlayır və qarın ağrısı, çəki itkisi, nəcisdə qan görülməsi, qəbizlik və ya ishal kimi həzm sistemi problemləri daxil olmaqla müxtəlif əlamətləri əhatə edə bilər.

"Kolorektal Xərçəng Maarifləndirmə Ayı", hər il Mart ayıdır və bütün dünyada kolorektal xərçəng haqqında məlumatlılığı artırmağa yönəlmiş kampaniyadır. Bu ay ərzində bir çox təşkilat və qurum kolorektal xərçəngin erkən diaqnozunun əhəmiyyətini vurğulayan tədbirlər keçirir. Bunlara pulsuz skrininq testləri, sağlamlıq yoxlamaları, maarifləndirmə yürüşləri, konfranslar və seminarlar kimi çoxsaylı tədbirlər daxil ola bilər.

Kolon və düz bağırsaq xərçənginin Türkiyə statistikası

Kolon və düz bağırsaq xərçəngləri ölkəmizdə həm kişilərdə, həm qadınlarda ən çox rast gəlinən 3. xərçəng növüdür. 2020 ilinə aid rəsmi xərçəng statistikamıza görə, 2019 ilində diaqnoz qoyulmuş 233.834 xərçəng hadisəsinin 21.191-i (%9.1-i) kolorektal xərçəngdir. Hər 100 min nəfərə illik kişilərdə 26.2 yeni kolon və düz bağırsaq xərçəngi görüldüyü halda, qadınlarda bu say 16.2-dir. Ölkəmizdə rastgəlmə tezliyinin artdığını göstərən statistika mövcuddur.

Kolon və düz bağırsaq xərçəngləri ümumiyyətlə yaşlılıqda daha çox rast gəlinən xərçənglərdəndir; belə ki, diaqnoz zamanı median yaş 67-dir, lakin inkişaf etmiş ölkələrdə gənclərdə kolon xərçənginin rastgəlmə tezliyində artım mövcuddur. Bu vəziyyət qərb tipli qidalanma vərdişləri və piylənmə göstəricilərinin artması ilə əlaqələndirilir.

Kolorektal xərçənglərin nə qədəri irsidir?

Kolorektal xərçənglərin təxminən %5-10-u irsi səbəbdən yaranır. Bunlar arasında Lynch sindromu, ailəvi adenomatoz polipoz (Familial adenomatous polyposis= FAP) və MYH-associate polyposis (MAP) kimi irsi xəstəliklər vardır. Bu xəstəliklərdə kolorektal xərçəngin inkişaf riski yüksəkdir və buna görə daha erkən yaşlarda kolonoskopiya və digər skrininq testlərinin aparılması tövsiyə edilir. Ailə anamnezi olan şəxslərə həkimləri daha tez-tez kolonoskopiya və digər skrininq testlərini tövsiyə edə bilərlər.

Yoğun bağırsaq xərçənginin əlamətləri hansılardır?

• Anusdan qan gəlməsi: ən çox rast gəlinən və şəxsi həkimə gətirən əlamətdir.
• Nəcis ifrazı vərdişlərində dəyişikliklər: həm qəbizliyə, həm də ishala səbəb ola bilər. Məsələn, qəbizlikdən sonra bir müddət ishal olmaq, tualetə getməyə baxmayaraq rahatlaşmamaq (anusda dolğunluq) hissi. 
• Qarın ağrısı: tez-tez rast gəlinən və xərçəngə xas olmayan əlamətdir. Çox vaxt qaz yığılması kimi təsvir edilir. Lakin şikayət uzandıqda nəzərə alınmalıdır.
• Çəki itkisi: xüsusilə qısa müddətdə %10-dan artıq çəki itkisi vacibdir.
• Qanazlığı - solğunluq: xüsusilə 45 yaşdan yuxarı şəxsdə yeni başlamış anemiya (qanazlığı) aşkar edildikdə yoğun bağırsaq xərçəngi nəzərə alınmalı və mütləq lazımi müayinələr aparılmalıdır.
• Köp: kolon və düz bağırsaq xərçəngləri böyük ölçülərə çatdıqda bağırsaqda qismən və ya tam tıxanmaya səbəb ola bilər.

Mədə xərçəngi azalarkən kolon xərçəngi artırmı?

Mədə xərçənginin insidensi (illik yeni hadisə sayı) dünyada azalarkən kolon xərçənginin insidensi artır. Bunun bir çox səbəbi ola bilər. Xüsusilə inkişaf etmiş ölkələrdə səhiyyə xidmətlərinin yaxşılaşması, gənclərdə müşahidə olunan kolorektal xərçəng tezliyinin artması, erkən diaqnoz və skrininq proqramlarının tətbiqi kimi amillər kolon xərçənginin insidensindəki artımın səbəblərindəndir. Həmçinin əhalinin yaşlanması və dəyişən həyat tərzi amilləri (daha az fiziki fəallıq, daha az lifli pəhrizlər və s.) də kolon xərçənginin insidensini artıra bilər. Lakin bu meyl hər ölkədə eyni deyil və ölkələrə görə fərqlənə bilər.

Lakin mədə xərçənginin tezliyində azalma daha aydındır, çünki artıq ümumən daha təmiz qidalandığımızı söyləyə bilərik. Soyuducuların həyatımıza daxil olması qidaların uyğun olmayan şəraitdə (məsələn, duzlama, şoraba kimi) saxlanıb istehlak edilməsinə ehtiyacı azaltmışdır. Həmçinin mədə xərçənginin ən mühüm səbəbi olan Helikobakter bakteriyasının aşkar edilərək müalicə olunması da mədə xərçənginin tezliyinin azalmasının səbəblərindən biridir.

Kolon xərçəngi ilə qidalanma arasında əlaqə nədir?

Mədə-bağırsaq sistemi xərçəngləri qidalarla birbaşa təmasın da təsiri ilə qidalanma ilə ən sıx əlaqəli xərçənglərdir. Lifli qidaların azlığı, emal edilmiş qidalar və qızartmalarla səciyyələnən qərb tipli qidalanmanın və həddindən artıq istehlakın nəticəsi olan piylənmənin kolon xərçəngi riskini nəzərəçarpacaq dərəcədə artırdığı artıq aydın məlumdur.

Kolon xərçənginə səbəb olduğu bilinən kanserogenlər hansılardır?

Son illərdə xərçəng sahəsində ən çox danışılan mövzulardan biri salam, sosis, vetçina, sucuq kimi emal edilmiş ətlərin çox istehlakının kolon xərçəngi riskini artırdığının göstərilməsi oldu. Emal edilmiş ətlər gündə 50 gr və daha artıq istehlak edildikdə kolon xərçəngi riskini % 18 artırır. Bunun ardınca Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (DSÖ) emal edilmiş ət istehlakını, kateqoriya 1 kanserogen qrupuna daxil etdi. Həmçinin hətta az alkoqol istehlakı da kolon xərçəngi üçün kanserogendir. Mülayim alkoqol istehlakı kolon xərçəngi riskini % 17, çox alkoqol istehlakı isə % 44 artırır.

Son illərdə qırmızı ət istehlakına həvəsləndirən həkimlər, superulduz kimi qəssablar və s. var… Bu səylər qırmızı ət istehlakını artırırmı?

Qırmızı ət istehlakının artdığı və bu artımda populyar yanaşmaların rolu olduğu doğrudur.

"Qırmızı ət zərərsizdir, xərçəng yaratmır" deyən professorlar var. Bu məlumat doğrudurmu?

Qırmızı ətin xərçənglə əlaqəsi emal edilmiş ətdən fərqlidir. Emal edilmiş ət Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı tərəfindən qrup 1 kanserogen kimi təsnif edildiyi halda, qırmızı ət qrup 2A, yəni “insanlarda yüksək ehtimalla kanserogen” kimi təsnif edilmişdir. Bu halda birbaşa qırmızı ətin xərçəng yaratdığını deyə bilmərik. Bununla belə, sağlam pəhrizlərin heç birində qırmızı ət çox miqdarda istehlak edilmir; istehlak tezliyi balıq və quş ətindən az olmalıdır.

Türkiyədə qidalanma vərdişləri ilə kolon xərçəngi arasında əlaqə varmı?

Ölkəmizdə həm kişilərdə, həm qadınlarda ən çox rast gəlinən 3. xərçəng növü kimi qidalanma vərdişlərimizlə kolon xərçənginin çox rast gəlinməsi arasında əlaqə olduğunu deyə bilərik. Həmçinin ölkəmiz həm böyüklər, həm də uşaqlar arasında piylənmə göstəriciləri sürətlə artan ölkələrdəndir. Qərb tipli qidalanmanı hər gün bir az daha mənimsəməyimiz və lifli qidalardan uzaqlaşmağımız başqa amildir. Bundan əlavə, kolon xərçənginin digər mühüm səbəbi hərəkətsiz/oturaq həyatdır.

Kolonoskopiyanın əhəmiyyəti

Kolonoskopiya, yoğun bağırsaq xərçənglərində həm erkən diaqnoz, həm polipləri aşkar etmək, həm də biopsiya götürmək və/və ya polipi tam çıxarmaq üçün ən yaxşı üsuldur. Kolorektal xərçəng və bu xəstəliyə bağlı ölüm göstəricilərini azaltdığı sübut edilmiş xərçəng skrininq üsuludur. Bununla belə, prosedurla bağlı təşviş, ağrı və narahatlıq barədə bəzi suallar səbəbindən hələ bir çox ölkədə istənilən genişlikdə istifadə edilmir. Kolon xərçənginin erkən diaqnozu məqsədilə kolonoskopiyanı həm kişilərə, həm qadınlara 45 yaşdan başlayaraq hər 10 ildə bir tövsiyə edirik. Kolonoskopiya etdirmək istəməyənlər yenə 45 yaşdan başlayaraq ildə bir dəfə nəcisdə gizli qan testi etdirə bilərlər. 45 yaş həddi normal xərçəng riski olan şəxslər üçündür. Ailəsində kolon xərçəngi anamnezi olan və ya irsi kolon xərçəngi riski daşıyanlar skrininqə daha erkən yaşda başlamalıdırlar.

Poliplərin nə qədəri zamanla xərçəngə çevrilə bilər?

Poliplərin az hissəsi xərçəngə çevrilə bilər. Bu çevrilmə nisbəti poliplərin növünə, ölçüsünə və sayına görə dəyişə bilər. Məsələn, adenomatoz poliplər kolon xərçənginə çevrilə bilər və ölçüləri böyüdükcə xərçəngə çevrilmə riski artır. 1 cm və ya daha böyük adenomatoz poliplərin təxminən %10-unun xərçəngə çevrildiyi təxmin edilir. Buna görə poliplərin erkən diaqnozu və müalicəsi vacibdir. Kolonoskopiya kimi skrininq testləri polipləri erkən mərhələdə aşkar etməyə və onları çıxarmaq üçün lazımi müalicəni almağa imkan verə bilər.

Kolon xərçənginin müalicəsində hansı mərhələdəyik?

Kolon xərçəngi erkən mərhələdə tam müalicə edilə bilən xərçənglərdəndir və həm xərçəng skrininq proqramlarının yayılması, həm də məlumatlılığın artması ilə kolon xərçənginə erkən diaqnoz qoyulma göstəriciləri artır.

Erkən mərhələ kolon xərçənginin əsas müalicəsi əməliyyatdır. 2. mərhələ kolon xərçənglərinin çox az hissəsində və 3. mərhələ kolon xərçəngində əməliyyatdan sonra xərçəngin təkrarlanma riskini azaltmaq üçün adyuvant (qoruyucu) kimyaterapiya lazımdır. 2. mərhələ kolon xərçənglərində hansı xəstələrin kimyaterapiyadan faydalanacağını müəyyən etmək üçün genetik testlər istifadə edilməyə başlanmışdır.

4. mərhələ, yəni digər orqanlara yayılmış kolon xərçənginin əsas müalicəsi isə kimyaterapiya və venadaxili tətbiq olunan hədəfə yönəlmiş ağıllı dərmanlardır. 4. mərhələ kolon xərçəngi ilk növbədə qaraciyərə metastaz verməyə meyllidir. Qaraciyərdəki metastaz ocaqları əməliyyatsız prosedurlar adlanan və intervensional radiologiya mütəxəssislərinin tətbiq etdiyi qabaqcıl texnoloji üsullarla, məsələn, radiotezlik ablasiyası (FRA) ilə yandırıla və ya krioablasiya ilə dondurula bilər. Daha yeni yenilik olaraq, kolon xərçəngli xəstələrin təxminən % 5-ində yeni nəsil immunoterapiyalar kifayət qədər təsirli olur. İmmun sisteminin xərçəng hüceyrələrinə qarşı korluğunu aradan qaldıraraq təsir göstərən immunoterapiya dərmanlarının hansı xəstələrə fayda verəcəyini yeni genetik testlərlə proqnozlaşdıra bilirik.

Qorunmaq üçün tövsiyələr

Kolon və düz bağırsaq xərçənglərinin mühüm hissəsi nəzarət edilə bilən risk amilləri səbəbindən yaranır; bununla yanaşı, kolorektal xərçənglərdə skrininq üsulları ilə erkən diaqnoz da mümkündür.

Kolorektal xərçənglərdən qorunmaq üçün;

• Sağlam çəkidə qalmağı,
• Tərəvəz ağırlıqlı qidalanmağı,
• Alkoqol qəbul etməməyi və ya mümkün qədər azaltmağı,
• Siqaret istifadə etməməyi, 
• Emal edilmiş ətlərdən uzaq durmağı, qırmızı ət istehlakını azaltmağı və
• Mümkün qədər hərəkətli həyat tərzini mənimsəməyi tövsiyə edirik.