آنچه باید درباره سرطان کولون و راست‌روده دانست

سرطان کولون و راست‌روده انواعی از سرطان‌اند که از سلول‌های بخش انتهایی روده بزرگ (کولون) و راست‌روده منشأ می‌گیرند. روده بزرگ آخرین بخش دستگاه گوارش است و مدفوع را ذخیره می‌کند. سرطان کولون ممکن است در هر نقطه کولون پدید آید، اما سرطان راست‌روده از ناحیه راست‌روده شروع می‌شود. این سرطان‌ها معمولاً بر زمینه تشکیلاتی به نام پولیپ رشد می‌کنند و این تومورها با گذشت زمان می‌توانند به سرطان تبدیل شوند.

اگر سرطان کولون و راست‌روده زود تشخیص داده شود، کاملاً قابل درمان است. سرطان‌های مرحله اولیه معمولاً علامتی ندارند؛ بنابراین آزمایش‌های غربالگری منظم مانند کولونوسکوپی برای تشخیص زودهنگام مهم‌اند. علائم در مراحل پیشرفته شروع به ظاهر شدن می‌کنند و می‌توانند شامل نشانه‌های گوناگونی مانند درد شکم، کاهش وزن، مشاهده خون در مدفوع و مشکلات گوارشی مانند یبوست یا اسهال باشند.

"ماه آگاهی از سرطان کولورکتال"، هر سال در ماه مارس است و کارزاری برای افزایش آگاهی درباره سرطان کولورکتال در سراسر جهان است. طی این ماه، سازمان‌ها و نهادهای بسیاری برنامه‌هایی با تأکید بر اهمیت تشخیص زودهنگام سرطان کولورکتال برگزار می‌کنند. این برنامه‌ها ممکن است شامل آزمایش‌های غربالگری رایگان، ارزیابی سلامت، راهپیمایی‌های آگاهی‌بخشی، همایش‌ها، سمینارها و فعالیت‌های گوناگون دیگر باشند.

آمار سرطان کولون و راست‌روده در ترکیه

سرطان‌های کولون و راست‌روده در کشور ما هم در مردان و هم در زنان، 3مین نوع شایع سرطان هستند. آمار رسمی سرطان کشور ما در سال 2020 نشان می‌دهد در سال 2019 از 233.834 مورد سرطان تشخیص‌داده‌شده، تعداد 21.191 مورد (%9.1) سرطان کولورکتال است. به ازای هر 100 هزار نفر، سالانه در مردان 26.2 مورد جدید سرطان کولون و راست‌روده دیده می‌شود؛ در زنان این تعداد 16.2 است. آماری وجود دارد که افزایش فراوانی آن را در کشور ما نشان می‌دهد.

سرطان‌های کولون و راست‌روده به‌طور کلی از سرطان‌هایی هستند که در سالمندی شایع‌ترند؛ به‌طوری که میانه سن تشخیص 67 سال است، اما در کشورهای توسعه‌یافته میزان بروز سرطان کولون در جوانان افزایش یافته است. این وضعیت به عادت تغذیه به سبک غربی و افزایش میزان چاقی نسبت داده می‌شود.

چه مقدار از سرطان‌های کولورکتال ارثی هستند؟

حدود %5-10 سرطان‌های کولورکتال ناشی از یک علت ارثی‌اند. از جمله این موارد، سندرم لینچ, پولیپوز آدنوماتوز خانوادگی (Familial adenomatous polyposis= FAP) و بیماری‌های ارثی مانند MYH-associate polyposis (MAP) هستند. در این بیماری‌ها خطر ایجاد سرطان کولورکتال بالا است و به همین دلیل انجام کولونوسکوپی و دیگر آزمایش‌های غربالگری در سن پایین‌تر توصیه می‌شود. برای افراد دارای سابقه خانوادگی، پزشک ممکن است کولونوسکوپی و دیگر آزمایش‌های غربالگری را با فاصله کوتاه‌تر توصیه کند.

علائم سرطان روده بزرگ چیست؟

• خروج خون از مقعد: شایع‌ترین یافته‌ای است که فرد را به پزشک می‌رساند.
• تغییر در عادت‌های دفع: ممکن است هم یبوست و هم اسهال ایجاد کند. برای مثال یبوست و سپس مدتی اسهال، یا احساس راحت نشدن با وجود دفع (پری مقعد). 
• درد شکم: یافته‌ای شایع و غیراختصاصی برای سرطان است. اغلب به شکل گیر افتادن گاز توصیف می‌شود. اما در صورت طولانی شدن شکایت باید آن را در نظر گرفت.
• کاهش وزن: به‌ویژه کاهش وزن بیش از %10 در مدت کوتاه مهم است.
• کم‌خونی – رنگ‌پریدگی: به‌ویژه در فرد بالای 45 سال، اگر کم‌خونی تازه‌شروع‌شده تشخیص داده شود، باید سرطان روده بزرگ را در نظر گرفت و حتماً بررسی‌های لازم انجام شوند.
• نفخ: سرطان‌های کولون و راست‌روده وقتی به اندازه بزرگ برسند، می‌توانند باعث انسداد نسبی یا کامل روده شوند.

آیا با کاهش سرطان معده، سرطان کولون افزایش می‌یابد؟

در حالی که بروز سرطان معده (تعداد موارد جدید سالانه) در جهان کاهش می‌یابد، بروز سرطان کولون رو به افزایش است. این موضوع می‌تواند علل بسیاری داشته باشد. به‌ویژه در کشورهای توسعه‌یافته، عواملی مانند بهبود خدمات سلامت، افزایش مشاهده‌شده فراوانی سرطان کولورکتال در جوانان و اجرای برنامه‌های تشخیص زودهنگام و غربالگری، از دلایل افزایش بروز سرطان کولون هستند. همچنین سالمند شدن جمعیت و تغییر عوامل سبک زندگی (فعالیت جسمی کمتر، رژیم‌های کم‌فیبرتر و غیره) نیز ممکن است باعث افزایش بروز سرطان کولون شوند. اما این روند در همه کشورها یکسان نیست و ممکن است بر حسب کشور متفاوت باشد.

اما کاهش فراوانی سرطان معده آشکارتر است، زیرا می‌توان گفت اکنون به‌طور کلی تغذیه پاکیزه‌تری داریم. ورود یخچال به زندگی، نیاز به نگهداری و مصرف غذا در شرایط نامناسب (برای مثال نمک‌سود کردن یا آب‌نمک) را کاهش داده است. همچنین شناسایی و درمان باکتری هلیکوباکتر که مهم‌ترین علت سرطان معده است، یکی دیگر از دلایل کاهش فراوانی سرطان معده است.

رابطه سرطان کولون با تغذیه چیست؟

سرطان‌های دستگاه گوارش، به دلیل تماس مستقیم با غذا نیز، نزدیک‌ترین ارتباط را با تغذیه دارند. اکنون به‌روشنی می‌دانیم تغذیه غربی با کمبود غذاهای پرفیبر، غذاهای فرآوری‌شده و سرخ‌کردنی‌ها و چاقیِ حاصل از مصرف بیش‌ازحد، خطر سرطان کولون را به‌طور چشمگیری افزایش می‌دهند.

کدام مواد سرطان‌زا به‌عنوان عوامل سرطان کولون شناخته می‌شوند؟

یکی از بحث‌برانگیزترین موضوعات سرطان در سال‌های اخیر، نشان دادن این نکته بود که مصرف فراوان گوشت‌های فرآوری‌شده مانند کالباس، سوسیس، ژامبون و سوجوک، خطر سرطان کولون را افزایش می‌دهد. مصرف روزانه 50 gr یا بیشتر گوشت فرآوری‌شده خطر سرطان کولون را % 18 افزایش می‌دهد. به دنبال آن، سازمان جهانی بهداشت (WHO) مصرف گوشت فرآوری‌شده را در گروه مواد سرطان‌زای دسته 1 قرار داد. همچنین حتی مقدار کم الکل برای سرطان کولون سرطان‌زا است. مصرف متوسط الکل خطر سرطان کولون را % 17 و مصرف زیاد الکل آن را % 44 افزایش می‌دهد.

در سال‌های اخیر پزشکانی که مصرف گوشت قرمز را تشویق می‌کنند، قصابانی مانند ستاره‌های مشهور و غیره وجود دارند… آیا این تلاش‌ها مصرف گوشت قرمز را افزایش می‌دهند؟

درست است که مصرف گوشت قرمز افزایش یافته و رویکردهای پرطرفدار در این افزایش نقش داشته‌اند.

"گوشت قرمز بی‌ضرر است و سرطان ایجاد نمی‌کند" را برخی استادان می‌گویند. آیا این اطلاعات درست است؟

ارتباط گوشت قرمز با سرطان با گوشت فرآوری‌شده متفاوت است. گوشت فرآوری‌شده توسط سازمان جهانی بهداشت در گروه 1 مواد سرطان‌زا طبقه‌بندی شده؛ اما گوشت قرمز در گروه 2A یعنی «به احتمال زیاد سرطان‌زا برای انسان» قرار گرفته است. با این وضعیت نمی‌توان مستقیماً گفت گوشت قرمز سرطان ایجاد می‌کند. بااین‌حال در هیچ رژیم غذایی سالمی گوشت قرمز به مقدار زیاد مصرف نمی‌شود؛ دفعات مصرف آن باید کمتر از ماهی و طیور باشد.

آیا میان عادت‌های غذایی در ترکیه و سرطان کولون رابطه‌ای وجود دارد؟

از آنجا که سرطان کولون در کشور ما هم در مردان و هم زنان 3مین سرطان شایع است، می‌توان از ارتباط عادت‌های تغذیه‌ای ما با فراوانی بالای آن سخن گفت. همچنین کشور ما از کشورهایی است که میزان چاقی هم در بزرگسالان و هم کودکان در آن به‌سرعت افزایش می‌یابد. پذیرفتن روزافزون تغذیه غربی و فاصله گرفتن از غذاهای پرفیبر نیز عامل دیگری است. علاوه بر این، یکی دیگر از علل مهم سرطان کولون، زندگی بی‌تحرک و نشسته است.

اهمیت کولونوسکوپی

کولونوسکوپی، بهترین روش هم برای تشخیص زودهنگام سرطان‌های روده بزرگ و شناسایی پولیپ‌ها و هم نمونه‌برداری و/یا برداشتن کامل پولیپ است. روشی برای غربالگری سرطان است که درباره سرطان کولورکتال و کاهش میزان مرگ ناشی از این بیماری، اثربخشی آن ثابت شده است . بااین‌حال به دلیل برخی پرسش‌ها درباره اضطراب، درد و ناراحتی مرتبط با روش، هنوز در بسیاری از کشورها به اندازه مطلوب استفاده نمی‌شود. برای تشخیص زودهنگام سرطان کولون، کولونوسکوپی را هم برای مردان و هم زنان از سن 45 سالگی، هر 10 سال یک‌بار توصیه می‌کنیم. کسانی که کولونوسکوپی نمی‌خواهند، می‌توانند باز هم از 45 سالگی، سالانه آزمایش خون مخفی مدفوع بدهند. مرز سنی 45 سال برای افراد با خطر معمول سرطان است. کسانی که سابقه خانوادگی سرطان کولون دارند یا در معرض خطر سرطان ارثی کولون هستند باید غربالگری را در سن پایین‌تری آغاز کنند.

چه مقدار از پولیپ‌ها به‌مرور می‌توانند به سرطان تبدیل شوند؟

بخش کوچکی از پولیپ‌ها ممکن است سرطانی شوند. میزان این تبدیل می‌تواند بسته به نوع، اندازه و تعداد پولیپ‌ها متفاوت باشد. برای مثال پولیپ‌های آدنوماتوز می‌توانند به سرطان کولون تبدیل شوند و هرچه بزرگ‌تر شوند، خطر سرطانی شدن بیشتر می‌شود. در پولیپ‌های آدنوماتوز با اندازه 1 cm یا بیشتر، تخمین زده می‌شود حدود %10 به سرطان تبدیل شوند. بنابراین تشخیص و درمان زودهنگام پولیپ مهم است. آزمایش‌های غربالگری مانند کولونوسکوپی می‌توانند شناسایی پولیپ در مراحل اولیه و دریافت درمان لازم برای برداشتن آن را ممکن کنند.

در درمان سرطان کولون در چه مرحله‌ای هستیم؟

سرطان کولون از سرطان‌هایی است که در مرحله اولیه کاملاً قابل درمان‌اند و با گسترش برنامه‌های غربالگری سرطان و افزایش آگاهی، میزان تشخیص آن در مراحل اولیه افزایش می‌یابد.

درمان اصلی سرطان کولون اولیه، جراحی است. در بخش بسیار کوچکی از سرطان‌های کولون مرحله 2 و در سرطان کولون مرحله 3، پس از عمل شیمی‌درمانی کمکی (محافظتی) برای کاهش خطر عود لازم است. در سرطان‌های کولون مرحله 2، برای تعیین اینکه کدام بیماران از شیمی‌درمانی سود می‌برند، آزمایش‌های ژنتیکی به کار گرفته شده‌اند.

درمان اصلی سرطان کولون مرحله 4، یعنی گسترش‌یافته به دیگر اندام‌ها، شیمی‌درمانی و داروهای هوشمند هدفمند وریدی است. سرطان کولون مرحله 4 در درجه اول تمایل به متاستاز به کبد دارد. کانون‌های متاستاز کبدی را می‌توان با روش‌های پیشرفته موسوم به اقدامات بدون جراحی، که متخصصان رادیولوژی مداخله‌ای انجام می‌دهند، برای مثال با ابلیشن فرکانس رادیویی (FRA) سوزاند یا با کرایوابلیشن منجمد کرد. به‌عنوان پیشرفتی بسیار جدیدتر، ایمنی‌درمانی‌های نسل جدید در حدود % 5 بیماران سرطان کولون بسیار مؤثرند. با آزمایش‌های ژنتیکی جدید می‌توانیم پیش‌بینی کنیم داروهای ایمنی‌درمانی، که با رفع ناتوانی دستگاه ایمنی در دیدن سلول‌های سرطانی عمل می‌کنند، به کدام بیماران سود خواهند رساند.

توصیه‌هایی برای پیشگیری

بخش مهمی از سرطان‌های کولون و راست‌روده به دلیل عوامل خطر قابل کنترل پدید می‌آیند؛ علاوه بر آن، تشخیص زودهنگام سرطان کولورکتال با روش‌های غربالگری نیز ممکن است.

برای پیشگیری از سرطان‌های کولورکتال توصیه می‌کنیم:

• وزن سالم را حفظ کنید،
• تغذیه با محوریت سبزیجات داشته باشید،
• الکل ننوشید یا آن را تا حد ممکن کاهش دهید،
• سیگار نکشید، 
• از گوشت‌های فرآوری‌شده دوری کنید، مصرف گوشت قرمز را کاهش دهید و
• تا حد امکان سبک زندگی فعال را بپذیرید.