Gecə növbəsi ilə işləmək və xərçəng riski

Gecə növbəsində işləyənlərin sayı hər gün artır. Hazırda işləyən hər 5 nəfərdən 1-i gecə növbəsində çalışır. İnsanların niyə gecə növbəsində işlədiyini öyrənmək üçün aparılmış sorğunun nəticələrinə görə, vaxtın idarə edilməsi və iqtisadi səbəblər onları gecə növbəsinə yönəldir. Lakin bu iş rejimi bəzi xəstəliklər üçün artmış risk gətirə bilər.

Axşam və ya gecə növbəsində işləyənlərdə dəyişən həyat tərzi və bioloji rejim nəticəsində diabet, ürək-damar xəstəlikləri kimi müxtəlif xroniki xəstəliklərə, piylənmə, hətta xərçəngə və bəzi psixoloji pozuntulara tutulma riskinin adi saatlarda işləyənlərdən daha yüksək olduğunu düşündürən tədqiqatlar var.

Növbəli iş ilə bəzi xəstəliklərin riskinin artmasının arxasında duran əsas mexanizmin sirkadiyal ritm (bioloji saat) olduğu düşünülür. Sirkadiyal ritm, qısaca, metabolizm və enerji tarazlığı, zülal və hormon istehsalı, yuxu ehtiyacı kimi orqanizmdəki bütün fəaliyyətləri tənzimləyən mexanizmdir. Həm beyində fizioloji, həm də hüceyrə səviyyəsində genlərlə tənzimlənən sirkadiyal ritm mexanizmlərindən danışmaq olar.

Sirkadiyal saat bədən fiziologiyamıza bir çox baxımdan təsir edir: Bu saat yuxu rejimini, qidalanma davranışını, hormon ifrazını, qan təzyiqini və bədən temperaturunu tənzimləməyə kömək edir. Genlərimizin böyük hissəsi saatla tənzimlənir.

- Əlaqəli mövzu: 2017 Nobel Tibb Mükafatı niyə yenə sirkadiyal ritmə verildi?

Sirkadiyal ritm xarici siqnallardan təsirlənə bilər. Buna görə gecə növbəsində işləyənlərdə bəzi xəstəliklərin daha çox görüldüyü düşünülür. Çünki sirkadiyal ritmə görə yatmalı olduğumuz vaxt işləmək bədəndə bəzi tarazlıqları poza və nəticədə müəyyən xəstəliklər yarada bilər. Gecə növbəsində işləyənlərdə diabetin yaranma riskinin artması, tədqiqatlarla daha asan izah olunsa da, xərçəng üçün vəziyyət fərqlidir, çünki gecə növbəsi ilə xərçəng arasındakı əlaqə digər xəstəliklərlə müqayisədə daha mürəkkəbdir. Buna görə elm adamları gec saatlarda işləyənlərdə xərçəngin görülmə nisbətinin normal saatlarda işləyənlərlə müqayisədə necə olduğunu öyrənmək istəyib və bu əlaqəni anlamaq üçün bəzi araşdırmalar aparılıb.

Növbəli iş və xərçəng əlaqəsinə dair tədqiqatlar nəticəsində 2007-ci ildə Beynəlxalq Xərçəng Araşdırmaları Agentliyi (IARC) sirkadiyal ritmi pozduğu üçün gecə növbələrini ehtimal olunan kanserogen (Qrup 2A) kimi müəyyən edib.

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin

2007-ci ildən sonra bir qrup ingilis tədqiqatçı gecə növbəsinin xüsusilə süd vəzi xərçəngi ilə əlaqəsini araşdırdı. Nəticələri 2016-cı ildə açıqlanan tədqiqata 10 müxtəlif araşdırmadan ümumilikdə 1.4 milyon qadın daxil edildi və gecə növbəsində işləməyən qadınlarla müqayisədə gecə növbəsində işləyənlərdə, hətta bunu 30 il edənlərdə belə, süd vəzi xərçəngi riski daha yüksək deyildi. Lakin bu tədqiqat yalnız süd vəzi xərçəngini əhatə etdiyindən “gecə növbəsi xərçəngə səbəb olmur” hökmü çıxarıla bilmədi. Başqa araşdırma siçanlar üzərində aparıldı. Bu araşdırmada siçanlar 12 saat işıqda, 12 saat qaranlıqda işlədildi. Qaranlıqda oyaq saxlanılan siçanlarda ağciyər adenokarsinoması, qaraciyər xərçəngi və bədxassəli melanoma görüldü. Digər tədqiqatın nəticəsində isə prostat və kolorektal xərçənglə gecə növbəsi arasında əlaqə müşahidə edildi, lakin bunu sübut etmək üçün tədqiqatlar yetərsiz idi. IARC-nin 2019 toplantısında gecə növbəli iş insanlar üçün Qrup 2A kanserogen kimi qalmağa davam etdi.

Gecə növbəsində işləməyin insanlar üçün qəti xərçəngtörədici (Qrup 1 kanserogen) kimi müəyyən edilə bilməməsində əsas amil gecə növbəsində artan siqaret istifadəsi, nizamsız qidalanma kimi bir çox ətraf mühit amilinin olmasıdır. Buna görə gecə növbəsinin birbaşa xərçəngə səbəb ola biləcəyi kimi nəticə hələlik çıxarıla bilməz. Lakin bu, əlbəttə, araşdırılmağa və aydınlaşdırılmağa dəyər mövzudur və inkişaf edən biotexnoloji yanaşmalar sayəsində gələcəkdə bu barədə daha dəqiq nəticələr əldə edilə bilər.