ჯანმო ხელოვნური დამატკბობლის შესაძლო კანცეროგენად — კიბოს გამომწვევად — კლასიფიცირებას გეგმავს

დისკუსია ხელოვნური დამატკბობლების უსაფრთხოებაზე: ასპარტამი და კიბო

ხელოვნური დამატკბობლები, რომლებიც მთელ მსოფლიოში ფართოდ გამოიყენება, ჯანმრთელობისა და უსაფრთხოების შესახებ უწყვეტი დისკუსიის საგანია. სხვადასხვა საკვებსა და სასმელში ისინი შაქარს ცვლის კალორიების შესამცირებლად და დიაბეტის მქონე ადამიანებისთვის უფრო უსაფრთხო ალტერნატივების შესათავაზებლად. თუმცა ბოლო წლების კვლევებმა გააჩინა შეშფოთება ადამიანის ჯანმრთელობაზე ამ დამატკბობლების შესაძლო უარყოფითი გავლენის შესახებ. ეს განსაკუთრებით ასპარტამს ეხება, რომლის პირველად „შესაძლო კანცეროგენად“ კლასიფიცირებას ელოდებიან კიბოს კვლევის საერთაშორისო სააგენტოსგან (IARC), რომელიც მსოფლიოს ერთ-ერთი წამყვანი ჯანდაცვის ორგანიზაციის, ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის (ჯანმო), ქვედანაყოფია.

ჯანმოს მოულოდნელი განცხადება: „ასპარტამი შესაძლოა კანცეროგენური იყოს“

საინფორმაციო სააგენტო Reuters-ის ცნობით, ასპარტამს, რომელიც გამოიყენება მრავალ პროდუქტში — Coca-Cola-ს დიეტური კოლიდან დაწყებული Mars-ის Extra-ს საღეჭი რეზინებითა და Snapple-ის ზოგიერთი სასმლით დამთავრებული — ივლისში ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის (WHO) კიბოს კვლევის განყოფილება, კიბოს კვლევის საერთაშორისო სააგენტო (IARC), „ადამიანისთვის შესაძლო კანცეროგენად“ ჩამოთვლის.

გამოთქმა „შესაძლო კანცეროგენი“ აღნიშნავს, რომ ნივთიერებას კიბოს გამოწვევის შესაძლებლობა აქვს, თუმცა ეს კავშირი სრულად დადასტურებული არ არის. ჩვეულებრივ, ასეთი კლასიფიკაცია გამოიყენება მაშინ, როდესაც ადამიანებში კიბოს გამოწვევის შეზღუდული მტკიცებულებები არსებობს ან ცხოველებზე ექსპერიმენტებში კიბოს გამოწვევის საკმარისი მტკიცებულებებია. თუმცა ეს არ განიხილება უტყუარ მტკიცებულებად, რომ ნივთიერება ადამიანებში კიბოს გამოიწვევს.

ამის საპირისპიროდ, როდესაც ნივთიერება „დადასტურებულ კანცეროგენად“ კლასიფიცირდება, არსებობს ძლიერი და უტყუარი სამეცნიერო მტკიცებულებები, რომ ამ ნივთიერების ზემოქმედების შემდეგ ადამიანებში კიბო ვითარდება. ეს კლასიფიკაცია, ჩვეულებრივ, მრავალ ეპიდემიოლოგიურ კვლევაზე (მეცნიერება, რომელიც ადამიანთა პოპულაციებში დაავადებების გავრცელების კანონზომიერებებს სწავლობს) დაყრდნობით კეთდება. როდესაც ეს კვლევები კონკრეტულ ნივთიერებასა და კონკრეტული ტიპის კიბოს განვითარებას შორის ძლიერ კავშირს აჩვენებს, ნივთიერება, ჩვეულებრივ, „დადასტურებულ კანცეროგენად“ კლასიფიცირდება.

ამ ახალი ინფორმაციის მიხედვით, ასპარტამი კანცეროგენების 2A ჯგუფში შევა.

IARC-ის შეფასების მიზანია ყველა გამოქვეყნებული მტკიცებულების საფუძველზე დადგინდეს, არის თუ არა რაიმე პოტენციური საფრთხე. ის არ ითვალისწინებს, რამდენი პროდუქტის მოხმარება შეუძლია ადამიანს. ადამიანებისთვის ამ რეკომენდაციას ადგენს ჯანმოს სხვა ექსპერტთა კომიტეტი საკვებდანამატებზე — JECFA (ჯანმოსა და სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაციის საკვებდანამატების ექსპერტთა კომიტეტი) — და ეროვნული მარეგულირებლები.

თუმცა წარსულში IARC-ის მსგავსი შეფასებები სხვადასხვა ნივთიერებაზე მომხმარებლებში მათი გამოყენების შესახებ შეშფოთებას იწვევდა, სასამართლო დავებს წარმოშობდა და მწარმოებლებს რეცეპტების შეცვლასა და ალტერნატივებზე გადასვლას აიძულებდა. ამან კრიტიკა გამოიწვია, რომ IARC-ის შეფასებები მოსახლეობისთვის შეიძლება დამაბნეველი იყოს.

ჯანმო და ასპარტამის შეფასება

ჯანმოს საკვებდანამატების კომიტეტი JECFA წელსაც განიხილავს ასპარტამის გამოყენებას. მისი შეხვედრა ივნისის ბოლოს დაიწყო და გადაწყვეტილების გამოცხადებას 14 ივლისს გეგმავს — იმავე დღეს, როდესაც IARC თავის გადაწყვეტილებას საჯაროდ გამოაცხადებს.

1981 წლიდან JECFA აცხადებს, რომ ასპარტამის მოხმარება დასაშვები დღიური ზღვრის ფარგლებში უსაფრთხოა. მაგალითად, 60 kg წონის ზრდასრულ ადამიანს რისკის შესაქმნელად ყოველდღე 12-დან 36 ქილამდე დიეტური კოლა უნდა დაელია, ასპარტამის შემცველობის მიხედვით. ამ მოსაზრებას ფართოდ იზიარებენ, მათ შორის აშშ-ისა და ევროპის ეროვნული მარეგულირებლებიც.

დისკუსია და მომდევნო ნაბიჯები

IARC-ის გადაწყვეტილებებს დიდი გავლენა შეიძლება ჰქონდეს. 2015 წელს მისმა კომიტეტმა დაასკვნა, რომ გლიფოსატი „სავარაუდოდ კანცეროგენურია“. წლების შემდეგ კომპანიები ამ გადაწყვეტილების შედეგებს კვლავ გრძნობდნენ, მიუხედავად იმისა, რომ სხვა უწყებები, მაგალითად ევროპის სურსათის უვნებლობის ორგანო (EFSA), ამ გადაწყვეტილებას ეწინააღმდეგებოდნენ.

ამასთან, IARC-ის გადაწყვეტილებებს აკრიტიკებენ იმის გამოც, რომ ისინი ზედმეტ განგაშს იწვევს ნივთიერებებისა თუ გარემოებების შესახებ, რომელთა თავიდან აცილებაც რთულია. არსებობს კლასიფიკაციის ოთხი დონე: კანცეროგენური (ჯგუფი 1), სავარაუდოდ კანცეროგენური (ჯგუფი 2A), შესაძლოა კანცეროგენური (ჯგუფი 2B) და კლასიფიკაციისთვის არასაკმარისი მონაცემების მქონე (ჯგუფი 3). დონეები მტკიცებულებების სიძლიერეს ეფუძნება და არა იმას, თუ რამდენად სახიფათოა ნივთიერება.

ბოლო წლებში ასპარტამი ინტენსიურად შეისწავლება. გასულ წელს საფრანგეთში 100 ათას ზრდასრულზე ჩატარებულმა დაკვირვებითმა კვლევამ აჩვენა, რომ იმ ადამიანებს, რომლებიც უფრო დიდი რაოდენობით ხელოვნურ დამატკბობლებს, მათ შორის ასპარტამს, მოიხმარდნენ, კიბოს რისკი ოდნავ უფრო მაღალი ჰქონდათ.

ასპარტამის შესაძლო კანცეროგენად ჩამოთვლის მიზანი შემდგომი კვლევების წახალისებაა. თუმცა ეს კვლავ გააღვივებს დისკუსიას IARC-ის როლსა და, უფრო ზოგადად, დამატკბობლების უსაფრთხოებაზე.

ასპარტამის გამოყენება მთელ მსოფლიოში ნებადართულია მარეგულირებლების მიერ, რომლებმაც ყველა არსებული მტკიცებულება განიხილეს, ხოლო საკვებისა და სასმლის მსხვილი მწარმოებლები ამ ინგრედიენტის გამოყენებას ათწლეულებია იცავენ. IARC-მა განაცხადა, რომ ივნისის განხილვისას 1300 კვლევა შეაფასა.

სასმელების გიგანტი Pepsico-ს მიერ რეცეპტებში ბოლო დროს შეტანილი ცვლილებები აჩვენებს, რამდენად უჭირს ინდუსტრიას გემოვნებით უპირატესობებსა და ჯანმრთელობის შესახებ შეშფოთებას შორის ბალანსის პოვნა. Pepsico-მ 2015 წელს გაზიანი სასმელებიდან ასპარტამი ამოიღო, ერთი წლის შემდეგ დააბრუნა, თუმცა 2020 წელს ისევ ამოიღო.

IARC-თან დაახლოებულმა წყაროებმა განაცხადეს, რომ ასპარტამის შესაძლო კანცეროგენად ჩამოთვლის მიზანი მეტი კვლევის წახალისებაა, რაც უწყებებს, მომხმარებლებსა და მწარმოებლებს უფრო გარკვეული დასკვნების გამოტანაში დაეხმარება.

თუმცა ეს ცნობა, სავარაუდოდ, კიდევ ერთხელ გააჩაღებს დისკუსიას IARC-ის როლსა და, უფრო ზოგადად, დამატკბობლების უსაფრთხოებაზე.

გასულ თვეში ჯანმომ გამოაქვეყნა სახელმძღვანელო რეკომენდაციები, რომლითაც მომხმარებლებს წონის კონტროლისთვის უშაქრო დამატკბობლების გამოყენებას არ ურჩევს. ამ რეკომენდაციებმა აჟიოტაჟი გამოიწვია კვების ინდუსტრიაში, რომლის წარმომადგენლები ამტკიცებენ, რომ დამატკბობლები კვებაში შაქრის შემცირების მსურველებს შეიძლება დაეხმაროს.

როგორი შეიძლება იყოს ასპარტამის კანცეროგენური მოქმედების მექანიზმი?

ასპარტამის კანცეროგენურ ეფექტებთან დაკავშირებით ჩატარებული არაერთი კვლევა მიუთითებს, რომ ამ ხელოვნურმა დამატკბობელმა შეიძლება კიბოს განვითარებას შეუწყოს ხელი. ცნობილია, რომ მოხმარების შემდეგ ასპარტამი ჰიდროლიზდება და კუჭ-ნაწლავის სისტემაში (GI) შეიწოვება. ამ პროცესში გამოიყოფა მეთანოლი, ასპარაგინის მჟავა და ფენილალანინი.

მეთანოლის მეტაბოლიზმი იწყება ღვიძლში, სადაც ის ჯერ ფორმალდეჰიდად და შემდეგ ჭიანჭველმჟავად იჟანგება. მეთანოლის მიერ ღვიძლის უშუალო დაზიანების გარდა, ფორმალდეჰიდიც პირდაპირ ტოქსიკურია ღვიძლის უჯრედებისთვის და კანცეროგენური თვისებები აქვს.

ასპარტამის კანცეროგენურ პოტენციალზე მრავალი კვლევა არსებობს. მაგალითად, ერთმა კვლევამ აჩვენა, რომ სიცოცხლის ადრეულ პერიოდში ასპარტამის ზემოქმედება ვირთხის ნაშიერებში შემდგომში კიბოს განვითარების რისკს ზრდიდა.

ცოცხალ ორგანიზმებსა და ქსოვილოვან კულტურებზე ჩატარებულმა არაერთმა კვლევამ აჩვენა, რომ ასპარტამს კიბოს განვითარებაში შესაძლო როლი შეიძლება ჰქონდეს. ამ კვლევების შედეგები მიუთითებდა, რომ ადამიანის მიერ მოხმარებისთვის ასპარტამის უსაფრთხოება მრავალმა მარეგულირებელმა ორგანიზაციამ, მაგალითად IARC-მა, ხელახლა უნდა შეაფასოს. ამასთან, კვლევების შედეგები მხარს უჭერს ადამიანებზე ჩატარებულ, ჩვეულებრივ მცირერიცხოვან კვლევებსაც.

საფრანგეთში პოპულაციაზე დაფუძნებულ კვლევაში მკვლევრებმა ასპარტამის მოხმარებასთან დაკავშირებული კიბოს რისკის მატება აღწერეს. ამ ადამიანებს განსაკუთრებით მაღალი რისკი აღმოაჩნდათ ძუძუს კიბოსა და სიმსუქნესთან დაკავშირებული კიბოების მხრივ: კოლორექტული, კუჭის, ღვიძლის, პირის ღრუს, ხახის, ხორხის, საყლაპავის, საკვერცხის, ენდომეტრიუმისა და პროსტატის კიბო.

ეს მონაცემები მხარს უჭერს ასპარტამის განსაკუთრებულ გავლენას კიბოს გარკვეულ რისკებზე. მიუხედავად იმისა, რომ ასპარტამი პანკრეასის კიბოს განვითარების რისკზე გავლენას არ ახდენდა, ასპარტამის მომხმარებელ მამაკაცებში არაჰოჯკინის ლიმფომისა და მრავლობითი მიელომის განვითარების უფრო მაღალი რისკი გამოვლინდა.