ÜST süni dadlandırıcını mümkün karsinogen – xərçəngyaradıcı maddə kimi təsnif etməyi planlaşdırır

Süni dadlandırıcıların təhlükəsizliyi barədə müzakirə: Aspartam və xərçəng

Dünyada geniş istifadə edilən süni dadlandırıcılar sağlamlıq və təhlükəsizlik barədə davam edən müzakirələr yaradır. Bu maddələr müxtəlif qida və içkilərdə şəkəri əvəz edərək kaloriləri azaltmaq və diabet xəstələri üçün daha təhlükəsiz alternativlər təqdim etmək məqsədi daşıyır. Lakin son illərin tədqiqatları bu dadlandırıcıların insan sağlamlığına mümkün mənfi təsirləri barədə narahatlıq yaradıb. Bu, xüsusilə aspartama aiddir; çünki dünyanın aparıcı səhiyyə qurumlarından Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) bölməsi olan Beynəlxalq Xərçəng Araşdırmaları Agentliyinin (IARC) onu ilk dəfə "mümkün karsinogen" kimi təsnif edəcəyi gözlənilir.

ÜST-dən gözlənilməz açıqlama: "Aspartam karsinogen ola bilər"

Reuters xəbər agentliyinin məlumatına görə, Coca-Cola pəhriz kolalarından Mars-ın Extra saqqızlarına və bəzi Snapple içkilərinə qədər bir çox məhsulda istifadə olunan aspartam iyulda Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (WHO) xərçəng tədqiqatları bölməsi Beynəlxalq Xərçəng Araşdırmaları Agentliyi (IARC) tərəfindən "insanlar üçün mümkün karsinogen" kimi siyahıya alınacaq.

"Mümkün karsinogen" ifadəsi maddənin xərçəngə səbəb olma ehtimalının olduğunu, lakin bu əlaqənin tam sübut edilmədiyini bildirir. Adətən bu təsnifat maddənin insanlarda xərçəng yaratmasına dair məhdud sübut olduqda və ya heyvan təcrübələrində xərçəng yaratmasına dair kifayət qədər sübut olduqda istifadə edilir. Lakin bu, maddənin insanlarda xərçəngə səbəb olacağının qəti sübutu sayılmır.

Bunun əksinə, maddə "qəti karsinogen" kimi təsnif ediləndə ona məruz qaldıqdan sonra insanlarda xərçəng yarandığına dair güclü və qəti elmi sübutlar mövcuddur. Bu təsnifat adətən çoxsaylı epidemioloji tədqiqatların (insan populyasiyalarında xəstəlik nümunələrini araşdıran elm sahəsi) sübutlarına əsaslanır. Bu tədqiqatlar müəyyən maddənin müəyyən xərçəng növünü yaratması ilə güclü əlaqə göstərdikdə maddə adətən "qəti karsinogen" kimi təsnif edilir.

Bu yeni inkişafa görə, aspartam 2A qrupu karsinogenlər sinfinə daxil olacaq.

IARC qiymətləndirməsi bütün dərc edilmiş sübutlar əsasında nəyinsə potensial təhlükə olub-olmadığını müəyyənləşdirməyi hədəfləyir. İnsanın nə qədər məhsul istehlak edə biləcəyini nəzərə almır. Fərdlər üçün bu tövsiyə qida əlavələri üzrə ayrıca ÜST ekspert komitəsi JECFA-dan (WHO və Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının Qida Əlavələri üzrə Ekspert Komitəsi) və milli tənzimləyicilərin qərarlarından gəlir.

Lakin keçmişdə IARC-ın müxtəlif maddələr üçün apardığı oxşar qiymətləndirmələr istehlakçılarda bu maddələrin istifadəsi barədə narahatlıq yaradıb, məhkəmə işlərinə gətirib çıxarıb, istehsalçıları reseptləri dəyişməyə və alternativlərə keçməyə məcbur edib. Bu da IARC qiymətləndirmələrinin ictimaiyyət üçün çaşdırıcı ola biləcəyi tənqidlərinə səbəb olub.

ÜST və aspartamın qiymətləndirilməsi

ÜST-nin qida əlavələri komitəsi JECFA da bu il aspartamın istifadəsini nəzərdən keçirir. Toplantısı iyunun sonunda başlayıb və qərarını IARC-ın qərarını ictimaiyyətə açıqlayacağı gün, iyulun 14-də bildirməyi planlaşdırır.

1981-ci ildən bəri JECFA aspartamın məqbul gündəlik hədlər daxilində təhlükəsiz istehlak edilə biləcəyini bildirib. Məsələn, 60 kg çəkisi olan yetkinin risk altında olması üçün aspartam miqdarından asılı olaraq hər gün 12 ilə 36 qutu pəhriz kolası içməsi lazım gələcək. Bu baxış ABŞ və Avropanın milli tənzimləyiciləri də daxil olmaqla geniş şəkildə bölüşülüb.

Müzakirələr və gələcək addımlar

IARC qərarları böyük təsir göstərə bilər. 2015-ci ildə onun komitəsi qlifosatın "ehtimal olunan karsinogen" olduğu qənaətinə gəldi. İllər sonra Avropa Qida Təhlükəsizliyi Qurumunun (EFSA) da daxil olduğu başqa qurumlar bu qərara etiraz etsə də, şirkətlər hələ də onun təsirini hiss edirdilər.

Bununla yanaşı, IARC qərarları qaçınmağın çətin olduğu maddələr və hallar barədə lazımsız təşviş yaratmaqla da tənqid edilib. Dörd fərqli təsnifat səviyyəsi var – karsinogen (1-ci qrup), ehtimal olunan karsinogen (2A qrupu), mümkün karsinogen (2B qrupu) və təsnif edilə bilməyən (3-cü qrup). Səviyyələr maddənin nə qədər təhlükəli olmasından çox sübutların gücünə əsaslanır.

Son illərdə aspartam ətraflı araşdırılıb. Keçən il Fransada 100 min yetkində aparılmış müşahidə tədqiqatı aspartam da daxil olmaqla süni dadlandırıcıları daha çox istehlak edən insanlarda xərçəng riskinin bir qədər yüksək olduğunu göstərib.

Aspartamın mümkün karsinogen kimi siyahıya alınması daha çox tədqiqatı təşviq etmək üçündür. Lakin bu, IARC-ın rolu və ümumiyyətlə dadlandırıcıların təhlükəsizliyi barədə müzakirəni yenidən alovlandıracaq.

Aspartam mövcud bütün sübutları nəzərdən keçirən tənzimləyicilər tərəfindən dünyada istifadəyə icazə alıb və böyük qida-içki istehsalçıları onilliklərdir bu komponentin istifadəsini müdafiə edirlər. IARC iyun icmalında 1300 tədqiqatı qiymətləndirdiyini bildirib.

İçki nəhəngi Pepsico-nun son resept dəyişiklikləri dad seçimləri ilə sağlamlıq narahatlıqları arasında tarazlıq yaratmaqda sənayenin yaşadığı çətinliyi göstərir. Pepsico 2015-ci ildə aspartamı qazlı içkilərdən çıxardı, bir il sonra geri qaytardı, lakin 2020-ci ildə yenidən çıxardı.

IARC-a yaxın mənbələr aspartamın mümkün karsinogen kimi siyahıya alınmasının daha çox tədqiqatı təşviq etməyi hədəflədiyini və bunun qurumlara, istehlakçılara və istehsalçılara daha qəti nəticələr çıxarmağa kömək edəcəyini bildirdilər.

Lakin bu hesabat yəqin ki, IARC-ın rolu və ümumilikdə dadlandırıcıların təhlükəsizliyi barədə müzakirəni bir daha alovlandıracaq.

Keçən ay ÜST istehlakçılara çəkiyə nəzarət üçün şəkərsiz dadlandırıcılardan istifadə etməməyi tövsiyə edən təlimatlar dərc etdi. Təlimatlar bu məhsulların rasiondakı şəkəri azaltmaq istəyən istehlakçılara kömək edə biləcəyini müdafiə edən qida sənayesində sensasiya yaratdı.

Aspartamın karsinogenliyi üçün mümkün təsir mexanizmi nədir?

Aspartamın karsinogen təsirləri barədə bir sıra tədqiqat bu süni dadlandırıcının xərçəngin inkişafına töhfə verə biləcəyini irəli sürüb. Aspartam istehlak ediləndə bu kimyəvi maddənin hidrolizə uğrayıb mədə-bağırsaq sistemində (GI) sorulduğu məlumdur. Bu proses metanol, aspartik turşu və fenilalaninin ayrılmasına gətirir.

Metanolun metabolizması əvvəl formaldehidə, sonra qarışqa turşusuna oksidləşdiyi qaraciyərdə başlayır. Metanolun qaraciyərə birbaşa vurduğu zərərlə yanaşı formaldehid də qaraciyər hüceyrələri üçün birbaşa toksikdir və karsinogen xüsusiyyətlərə malikdir.

Aspartamın karsinogen potensialını araşdıran çoxsaylı tədqiqatlar mövcuddur. Məsələn, bir tədqiqat həyatın erkən dövründə aspartama məruz qalmanın siçovul balalarında sonrakı dövrdə xərçəng inkişafı riskini artırdığını müəyyən etmişdir.

Canlılar üzərində və toxuma kulturlarında aparılan bir sıra tədqiqatlar aspartamın xərçəngin inkişafında potensial rolunun ola biləcəyini göstərmişdir. Bu tədqiqatların nəticələri aspartamın insan istehlakı üçün təhlükəsizliyinin IARC kimi bir çox tənzimləyici qurum tərəfindən yenidən qiymətləndirilməli olduğunu irəli sürmüşdür. Bundan əlavə, bu tədqiqatların nəticələri adətən sayı az olan insan tədqiqatlarını da dəstəkləyir.

Fransada əhaliyə əsaslanan bir tədqiqatda tədqiqatçılar aspartam istehlakı ilə xərçəng riskində artım arasında əlaqə bildirmişlər. Bu şəxslərin süd vəzi xərçəngi və piylənmə ilə əlaqəli xərçənglər (kolorektal, mədə, qaraciyər, ağız, udlaq, qırtlaq, qida borusu, yumurtalıq, endometrium və prostat xərçəngləri) baxımından xüsusilə yüksək risk altında olduqları müəyyən edilmişdir.

Bu nəticələr aspartamın müəyyən xərçəng riskləri üzərində özünəməxsus təsirini dəstəkləyir. Aspartamın mədəaltı vəzi xərçənginin inkişaf riskinə təsir etmədiyi görüldüyü halda, aspartam istehlak edən kişilərdə qeyri-Hodgkin limfoması və çoxsaylı mielomanın inkişaf riskinin daha yüksək olduğu müşahidə edilmişdir.