سازمان جهانی بهداشت قصد دارد شیرین‌کننده مصنوعی را عامل احتمالی سرطان طبقه‌بندی کند

بحثی درباره ایمنی شیرین‌کننده‌های مصنوعی: آسپارتام و سرطان

شیرین‌کننده‌های مصنوعی که در جهان بسیار رایج‌اند، با بحث مداوم درباره سلامت و ایمنی همراه‌اند. این مواد با جایگزینی شکر در غذاها و نوشیدنی‌ها، کاهش کالری و ارائه جایگزین‌های ایمن‌تر برای بیماران دیابت را هدف می‌گیرند. اما پژوهش‌های سال‌های اخیر، نگرانی‌هایی درباره اثرهای نامطلوب احتمالی بر سلامت ایجاد کرده‌اند. این موضوع به‌ویژه درباره آسپارتام صادق است، زیرا انتظار می‌رود آژانس بین‌المللی پژوهش سرطان (IARC)، زیرمجموعه سازمان جهانی بهداشت (DSÖ)، برای نخستین بار آن را «عامل احتمالی سرطان» طبقه‌بندی کند.

اعلامی غافلگیرکننده از سازمان جهانی بهداشت: «آسپارتام ممکن است سرطان‌زا باشد»

بر اساس گزارش خبرگزاری Reuters، آسپارتام که در محصولات فراوانی، از کولای رژیمی Coca-Cola تا آدامس Extra شرکت Mars و برخی نوشیدنی‌های Snapple استفاده می‌شود، در ژوئیه از سوی واحد پژوهش سرطان سازمان جهانی بهداشت (WHO)، یعنی IARC، در فهرست «عامل احتمالی سرطان برای انسان» قرار خواهد گرفت.

عبارت «عامل احتمالی سرطان» یعنی ماده‌ای ممکن است سرطان ایجاد کند، اما رابطه کاملاً اثبات نشده است. این طبقه‌بندی معمولاً زمانی به کار می‌رود که شواهد سرطان‌زایی در انسان محدود یا شواهد آزمایش‌های جانوری کافی باشند. اما این موضوع، مدرک قطعی سرطان‌زا بودن در انسان دانسته نمی‌شود.

در مقابل، وقتی ماده‌ای «عامل قطعی سرطان» طبقه‌بندی می‌شود، شواهد علمی قوی و قطعی از ایجاد سرطان در انسان پس از مواجهه با آن وجود دارد. این طبقه‌بندی معمولاً بر شواهد مطالعات همه‌گیرشناختی فراوان، یعنی بررسی الگوهای بیماری در جمعیت انسانی، تکیه دارد. وقتی این مطالعات رابطه قوی میان ماده مشخص و سرطان مشخص نشان دهند، ماده معمولاً «عامل قطعی سرطان» طبقه‌بندی می‌شود.

بر اساس این تحول تازه، آسپارتام در گروه عوامل سرطان‌زای 2A قرار خواهد گرفت.

ارزیابی IARC می‌کوشد بر پایه همه شواهد منتشرشده تعیین کند آیا چیزی بالقوه خطرناک است یا نه. مقدار قابل مصرف برای یک فرد را در نظر نمی‌گیرد. این توصیه برای افراد، از کمیته تخصصی جداگانه DSÖ درباره افزودنی‌های غذایی، یعنی JECFA (کمیته تخصصی افزودنی‌های غذایی WHO و سازمان خواربار و کشاورزی)، و نهادهای تنظیم‌گر ملی می‌آید.

اما ارزیابی‌های مشابه پیشین IARC برای مواد گوناگون، مصرف‌کنندگان را نگران کرده، به دعوی‌های حقوقی انجامیده و تولیدکنندگان را به تغییر فرمول و استفاده از جایگزین واداشته‌اند. این موضوع به انتقادهایی منجر شده که ارزیابی‌های IARC ممکن است مردم را سردرگم کنند.

سازمان جهانی بهداشت و ارزیابی آسپارتام

کمیته افزودنی‌های غذایی DSÖ، یعنی JECFA، نیز امسال مصرف آسپارتام را بازبینی می‌کند. نشست آن در پایان ژوئن آغاز شد و قصد دارد تصمیم را در همان روز اعلام عمومی تصمیم IARC، یعنی 14 ژوئیه، اعلام کند.

از سال 1981، JECFA گفته است آسپارتام در حدود قابل قبول روزانه می‌تواند ایمن مصرف شود. برای نمونه، یک بزرگسال با وزن 60 kg برای قرار گرفتن در معرض خطر، بسته به مقدار آسپارتام، باید روزانه 12 تا 36 قوطی کولای رژیمی بنوشد. نهادهای بسیاری، از جمله تنظیم‌گران ملی آمریکا و اروپا، این دیدگاه را پذیرفته‌اند.

بحث‌ها و گام‌های آینده

تصمیم‌های IARC ممکن است اثر بزرگی داشته باشند. در سال 2015، کمیته آن گلیفوسات را «به‌احتمال زیاد سرطان‌زا» دانست. سال‌ها بعد، با وجود مخالفت نهادهایی مانند سازمان ایمنی غذای اروپا (EFSA)، شرکت‌ها همچنان اثر این تصمیم را حس می‌کردند.

همچنین تصمیم‌های IARC به ایجاد هشدار غیرضروری درباره مواد یا وضعیت‌های دشوار برای اجتناب متهم شده‌اند. چهار سطح طبقه‌بندی دارد: سرطان‌زا (گروه 1)، به‌احتمال زیاد سرطان‌زا (گروه 2A)، احتمالاً سرطان‌زا (گروه 2B) و طبقه‌بندی‌ناپذیر (گروه 3). سطح‌ها بر قدرت شواهد تکیه دارند، نه میزان خطرناک بودن ماده.

آسپارتام در سال‌های اخیر بسیار بررسی شده است. سال گذشته، مطالعه مشاهده‌ای در فرانسه میان 100 هزار بزرگسال نشان داد خطر سرطان در مصرف‌کنندگان مقادیر بیشتر شیرین‌کننده‌های مصنوعی، از جمله آسپارتام، اندکی بالاتر بود.

هدف از قرار دادن آسپارتام در فهرست عوامل احتمالی سرطان، تشویق پژوهش بیشتر است. اما این کار دوباره بحث نقش IARC و به‌طور کلی ایمنی شیرین‌کننده‌ها را داغ خواهد کرد.

تنظیم‌گرانی که همه شواهد موجود را بررسی کرده‌اند، مصرف آسپارتام را در سراسر جهان مجاز دانسته‌اند و تولیدکنندگان بزرگ غذا و نوشیدنی، دهه‌ها از این ماده دفاع کرده‌اند. IARC گفت در بازبینی ژوئن، 1300 مطالعه را ارزیابی کرده است.

تغییرهای اخیر فرمول محصولات Pepsico، دشواری صنعت در برقراری تعادل میان سلیقه مزه و نگرانی سلامت را نشان می‌دهند. Pepsico در سال 2015 آسپارتام را از نوشابه‌های گازدار حذف کرد، یک سال بعد بازگرداند، اما در 2020 دوباره حذف کرد.

منابع نزدیک به IARC گفتند هدف از قرار دادن آسپارتام در فهرست عوامل احتمالی سرطان، تشویق پژوهش بیشتر است تا به نهادها، مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان در نتیجه‌گیری دقیق‌تر کمک کند.

اما این گزارش احتمالاً دوباره بحث نقش IARC و به‌طور کلی ایمنی شیرین‌کننده‌ها را شعله‌ور می‌کند.

ماه گذشته، DSÖ راهنمایی منتشر کرد که توصیه می‌کند مصرف‌کنندگان از شیرین‌کننده‌های بدون شکر برای کنترل وزن استفاده نکنند. این راهنما در صنعت غذا جنجال ایجاد کرد؛ صنعتی که معتقد است این مواد می‌توانند به کاهش شکر رژیم غذایی کمک کنند.

سازوکار احتمالی اثر سرطان‌زای آسپارتام چیست؟

درباره اثرهای سرطان‌زای آسپارتام، مجموعه‌ای از مطالعات مطرح کرده‌اند که این شیرین‌کننده مصنوعی ممکن است در ایجاد سرطان نقش داشته باشد. می‌دانیم پس از مصرف، این ماده هیدرولیز و در دستگاه گوارش (GI) جذب می‌شود. این فرایند به آزاد شدن متانول، اسید آسپارتیک و فنیل‌آلانین می‌انجامد.

متابولیسم متانول در کبد آغاز می‌شود؛ ابتدا به فرمالدهید و سپس به اسید فرمیک اکسید می‌شود. افزون بر آسیب مستقیم متانول به کبد، فرمالدهید نیز مستقیماً برای سلول‌های کبدی سمی است و ویژگی‌های سرطان‌زایی دارد.

مطالعات بسیاری ظرفیت سرطان‌زایی آسپارتام را بررسی کرده‌اند. برای نمونه، پژوهشی نشان داد مواجهه زودهنگام با آسپارتام، خطر ایجاد سرطان را در مراحل بعدی زندگی بچه‌موش‌های صحرایی افزایش می‌دهد.

مجموعه‌ای از پژوهش‌های جانداران و کشت بافت نشان داده‌اند آسپارتام ممکن است در ایجاد سرطان نقش داشته باشد. نتایج مطرح کرده‌اند که ایمنی آسپارتام برای مصرف انسان باید از سوی نهادهای تنظیم‌گر گوناگون، مانند IARC، دوباره ارزیابی شود. همچنین این نتایج معمولاً از مطالعات انسانیِ اندک موجود حمایت می‌کنند.

در مطالعه جمعیت‌محور فرانسه، پژوهشگران افزایش خطر سرطان را همراه با مصرف آسپارتام گزارش کردند. این افراد به‌ویژه در معرض خطر بالای سرطان پستان و سرطان‌های مرتبط با چاقی (کولورکتال، معده، کبد، دهان، حلق، حنجره، مری، تخمدان، آندومتر و پروستات) بودند.

این یافته‌ها از اثر ویژه آسپارتام بر خطر برخی سرطان‌ها حمایت می‌کنند. در حالی که اثری بر خطر سرطان لوزالمعده دیده نشد، مردان مصرف‌کننده آسپارتام خطر بالاتری برای لنفوم غیرهوچکین و میلوم متعدد داشتند.