რა არის იოდის დეფიციტი? ნიშნები, მკურნალობა და კავშირი ძუძუს კიბოსთან

იოდი ჯანმრთელობისთვის აუცილებელი მინერალია. ორგანიზმში იგი საკვებით ან იოდირებული სუფრის მარილით ხვდება, ძირითადად პირის გზით მიიღება და შარდით გამოიყოფა.

რატომ სჭირდება ორგანიზმს იოდი?

იოდის საკმარისი დონე მნიშვნელოვანია ფარისებრი ჰორმონების ჯანსაღი ფუნქციონირებისთვის, რომლებიც ზრდას, განვითარებასა და ენერგეტიკულ ცვლას მართავს. ფარისებრი ჯირკვალი ჰორმონების დასამზადებლად იოდს იყენებს და ამ მხრივ იოდი მისი ფუნქციის ცენტრშია.

• ჰიპოთირეოზი: დაავადებაა, რომელიც ქსოვილურ დონეზე ფარისებრი ჰორმონის ნაკლებობის ან, იშვიათად, არაეფექტიანობის გამო ვითარდება. იოდის დეფიციტიც ზღუდავს ჯირკვლის მიერ ჰორმონის წარმოქმნას და ჰიპოთირეოზის ერთ-ერთი მიზეზია.
• ჰიპერთირეოზი: ნიშნავს ფარისებრი ჰორმონების სიჭარბეს, რაც ჯირკვალში მათი გაზრდილი წარმოებითაა გამოწვეული. წყაროს მიუხედავად ფარისებრი ჰორმონების სიჭარბის ზოგადი ტერმინია თირეოტოქსიკოზი (ტოქსიკური ჩიყვი).

განსაკუთრებით ორსულებში იოდის მოთხოვნილება იზრდება. იოდს მნიშვნელოვანი როლი აქვს ბავშვის ტვინის ადრეული განვითარების ჩათვლით განვითარების და სწავლის ყველა ეტაპზე, ასევე კუნთების, გულისა და შინაგანი ორგანოების განვითარებისთვის საჭირო ჰორმონების წარმოებაში.

კვლევები აჩვენებს, რომ იოდის დეფიციტის აღმოფხვრა თავიდან ასაცილებელი ინტელექტუალური ჩამორჩენის მიზეზია. განსაკუთრებით ორსულებსა და ჩვილებში ზომიერი დეფიციტის ინტელექტუალურ განვითარებაზე უარყოფითი გავლენის გამო ვარაუდობენ, რომ მას ქვეყნების განვითარებაზეც ფარული გავლენა აქვს. იოდის დეფიციტი ბავშვთა ინტელექტუალური განვითარების პრობლემების მნიშვნელოვანი მიზეზია და სასკოლო ასაკში მრავალი ეფექტი აქვს, მათ შორის რეპროდუქციული ფუნქციისა და IQ-ის შემცირება.

რატომ ემატება იოდი სუფრის მარილს?

იოდის დეფიციტი და ენდემური ჩიყვი თურქეთშიც, ისევე როგორც მსოფლიოში, საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის მნიშვნელოვანი პრობლემაა. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციამ აღმოსავლეთ ხმელთაშუაზღვის რეგიონის 18 ქვეყანაში ჩატარებულ კვლევაში მოსახლეობის 3-დან 1-ში იოდის დეფიციტი აღმოაჩინა.

საკვებში იოდის ნაკლებობით ადამიანებში რეგიონულად ფარისებრი ჯირკვლის გადიდებას ენდემური ჩიყვი ეწოდება. თურქეთის ჯანდაცვის სამინისტრომ და UNICEF-მა 1997-1999 წლებში თურქეთში ენდემური ჩიყვის შესასწავლად 20 პროვინციის ცენტრში 9-11 წლის 5948 მოსწავლის კვლევა ჩაატარეს. შერჩეული პროვინციები მანამდე ჩიყვის ენდემურ რეგიონებში მდებარეობდა. ბავშვებს ულტრაბგერით ჯირკვლის ზომა და შარდში იოდის დონე გაუზომეს. მნიშვნელოვან ნაწილში (%31.8) ჩიყვი აღმოჩნდა, ხოლო 14 პროვინციაში ზომიერ-მძიმე დეფიციტით, მთლიანობაში 20-ვე პროვინციაში იოდის ნაკლებობა გამოვლინდა.

ამის შემდეგ ქვეყანაში იოდის დეფიციტსა და ენდემურ ჩიყვთან ბრძოლის მიზნით სუფრის მარილის სავალდებულო იოდირების სამართლებრივი ზომები მიიღეს და 2000-იანი წლებიდან იოდირებული მარილის გამოყენება გავრცელდა.

ვის ემუქრება იოდის დეფიციტი?

იოდი ორგანიზმში პირის გზით ხვდება. დეფიციტი შეიძლება განვითარდეს იოდით მდიდარი საკვების არმიღებისას ან მაშინ, როცა, მაგალითად, ორსულობისას გაზრდილი მოთხოვნილება საკმარისად არ იფარება. მაღალი რისკის მქონენი არიან:

• ორსული ქალები
• ადამიანები ქვეყნებში, რომელთა ნიადაგში ძალიან ცოტა იოდია
• იოდირებული მარილის არგამომყენებლები 
• ვეგეტარიანული და ვეგანური დიეტის მიმდევრები.

რა ნიშნები აქვს იოდის დეფიციტს?

იოდის დეფიციტის ნიშნები ძირითადად ფარისებრი ჰორმონების ნაკლებობასა და ჰიპოთირეოზს ჰგავს. ნივთიერებათა ცვლა ნელდება, ნაკლები ენერგია წარმოიქმნება და უჯრედების განახლება ფერხდება.

• გადიდებული ფარისებრი ჯირკვალი და კისრის წინა ნაწილის შეშუპება (ჩიყვი) 
• წონის მატება
• დაღლილობა
• სისუსტე
• თმის ცვენა
• კანის სიმშრალე
• სწავლისა და მეხსიერების პრობლემები
• გათბობის შეუძლებლობა 
• გულისცემის შენელება
• ორსულობასთან დაკავშირებული პრობლემები
• არარეგულარული ან უფრო მძიმე მენსტრუაცია

რა არის ყველაზე მნიშვნელოვანი არასასურველი შედეგი (გართულება)?

იოდის დეფიციტის უმძიმესი გართულება ორსულებსა და მათ ჩვილებს ეხება. შეიძლება გამოიწვიოს ტვინის, ნერვების, კუნთებისა და შინაგანი ორგანოების განვითარების პრობლემები და შემდგომ ასაკში ინტელექტუალური ჩამორჩენა. ზრდასრულებშიც, ყველაზე ზოგადად, ცხოვრების ხარისხს ამცირებს.

როგორ ისმება იოდის ნაკლებობის ან სიჭარბის დიაგნოზი?

პირის გზით მიღებული იოდი სისხლში დიდხანს არ რჩება; ფარისებრი ჯირკვლის მარაგში მრავალჯერ გამოიყენება და ზედმეტი შარდით გამოიყოფა. განავლით გამოყოფა დაახლოებით %2-ია. ამიტომ შარდში აღმოჩენილი იოდის კონცენტრაცია კარგად ასახავს ბოლო 24 საათში მიღებულ იოდის რაოდენობას. ამასთან, ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია პოპულაციებში იოდის მდგომარეობის სკრინინგისთვის სწორედ შარდში იოდის დონის გაზომვას ურჩევს.

12 წლამდე დღიური საჭიროება 100-150 μg, 12 წლიდან ზრდასრულობაში >150 μg-ია, ორსულობისა და ლაქტაციისას კი გაზრდილი მოთხოვნილების გამო დღეში >250 μg იოდია საჭირო. საკმარისი იოდის მიმღებ ორსულში ფიზიოლოგიური ადაპტაცია მოხდება და დედისა და ბავშვისთვის საკმარისი ჰორმონი წარმოიქმნება.

როგორ მკურნალობენ იოდის დეფიციტს?

ჯანსაღი დონის შესანარჩუნებლად ყოველდღიურად 150 μg (მიკროგრამი) იოდი უნდა მიიღებოდეს. ეს ყველა ჯანმრთელი ზრდასრულის საჭიროების %97-98-ს ფარავს.

რომელ საკვებშია ყველაზე მეტი იოდი?

კვებით მისაღები „იოდის კარგი წყარო“ ძალიან ცოტაა. ეს მსოფლიოში დეფიციტის გავრცელების მნიშვნელოვანი მიზეზია. წყალში ხსნადობის გამო იოდი ზღვის წყალშია, ამიტომ ზღვის წყალმცენარეები (ზღვის ბოსტნეული, მაგალითად კელპი) კარგი წყაროა. ბუნებრივი ზღვის მარილიც იოდის კვალს შეიცავს. ყოველდღიურად მისაღები წყაროები, შემცველობა და დღიური საჭიროების დაფარვა:

• ზღვის წყალმცენარე (მთელი ფურცელი) >> 1 გრამში 16-დან 29 მიკროგრამამდე (µg) >> დღიური საჭიროების % 11-19
• უბრალო, დაბალცხიმიანი იოგურტი >> 1 ჭიქაში 75 µg >> დღიური საჭიროების %50
• იოდირებული მარილი >> 1.5 gr (დაახლოებით 1/4 ჩაის კოვზი) 71 µg >> დღიური საჭიროების %47
• დაბალცხიმიანი რძე >> 1 ჭიქა 56 µg >> დღიური საჭიროების %37 
• თეთრი პური >> 2 ნაჭერი 45 µg >> დღიური საჭიროების %30 
• კრევეტი >> 80 gr 35 µg >> დღიური საჭიროების %23 
• შოკოლადის ნაყინი >> 1/2 ჭიქა 30 µg >> დღიური საჭიროების %20 
• 1 კვერცხი >> 24 µg >> დღიური საჭიროების %16
• თინუსი, ზეთში დაკონსერვებული, გადაწურული >> 80 გრამში 17 µg >> დღიური საჭიროების %11
• ქაშარის ყველი >> 30 გრამში 12 µg >> დღიური საჭიროების %8 
• ქიშმიში >> 1 ჭიქაში 11 µg >> დღიური საჭიროების %7 
• მწვანე ბარდა, გაყინული, მოხარშული >> 1/2 ჭიქაში 3 µg >> დღიური საჭიროების %2 
• ბანანი >> 1 საშუალო ზომის 3 µg >> დღიური საჭიროების %2

- დღეში 1 კვერცხი, 1 ჭიქა რძე ან იოგურტი და მეოთხედი ჩაის კოვზი იოდირებული მარილი, როგორც ჩანს, ზრდასრულის დღიურ საჭიროებას ფარავს.

რატომ გვხვდება ჩვენს ქვეყანაში იოდის დეფიციტი ყველაზე მეტად შავიზღვისპირეთში?

ჩვენს ქვეყანაში იოდის ნაკლებობა ყველაზე ხშირია შავიზღვისპირეთში. მიზეზი შეიძლება იყოს ხშირი წვიმით, წყალდიდობითა და მეწყრით ნიადაგში იოდის სიმცირე ან ჩიყვის გამომწვევი გოიტროგენული საკვების, მაგალითად შავი კომბოსტოსა და ბოლოკის ხშირი მოხმარება. ეს პროდუქტები იოდის ფარისებრ ჯირკვალში გადატანას აფერხებს (ცრუ დეფიციტი) და არსებულ ნაკლებობასაც ამწვავებს. სხვა გოიტროგენული საკვებია სოია, ყვავილოვანი კომბოსტო, ბროკოლი და სხვა ჯვაროსნები.

იოდი სხვადასხვა წამალს შეიძლება შეეთავსოს არასასურველად

კვლევები აჩვენებს, რომ რკინისა და A ვიტამინის დეფიციტიც შეიძლება გოიტროგენულად მოქმედებდეს. სელენისა და თუთიის იოდთან კავშირის კვლევა გრძელდება. იოდი და მისი შემცველი საკვები ზოგ წამალთან შეიძლება ურთიერთქმედებდეს და მათთან ფრთხილი გამოყენება რეკომენდებულია. მაგალითებია ანტითირეოიდული პრეპარატები (მეთიმაზოლი), წნევის დამწევი წამლები (ACE ინჰიბიტორები და კალიუმის შემნახველი შარდმდენები) და ლითიუმის შემცველი ფსიქიატრიული წამლები.

აქვს იოდის დეფიციტს კავშირი ძუძუს კისტასა და კიბოსთან?

ფარისებრი ჯირკვალი და ძუძუ იოდის შემკავებელი ორი მთავარი ორგანოა. ძუძუს ქსოვილს ორსულობისას და განსაკუთრებით ლაქტაციისას იოდის მაღალი კონცენტრაცია აქვს. ზოგი კვლევა მიანიშნებს, რომ იოდის დანამატი ძუძუს კეთილთვისებიანი წარმონაქმნებისერთ-ერთი სახის, ფიბროკისტოზური დაავადებისთვის სასარგებლო შეიძლება იყოს, თუმცა დამაჯერებელი კონკრეტული მექანიზმი ჯერ ვერ ჩამოყალიბდა და მონაცემები შეზღუდულია. 2000-იანი წლების დასაწყისის კვლევაში ზღვის წყალმცენარეების მიმღებ იაპონელ ქალებში ძუძუს კიბოს შემცირება აღწერეს, მაგრამ იოდის სიჭარბის გვერდითი ეფექტების გათვალისწინებით მისი ძუძუს კიბოს პროფილაქტიკად შეთავაზება ვერ მოხერხდა.

ფარისებრი ფუნქციის დარღვევისა და ძუძუს კიბოს რისკის კავშირის ყველაზე ფართო კვლევა 2016 წელს დანიიდან გამოქვეყნდა. ჰიპოთირეოზის მქონე 61 ათას და ჰიპერთირეოზის მქონე 80 ათას ქალს ძუძუს კიბოს განვითარების მხრივ აკვირდებოდნენ. შედეგად, ჰიპოთირეოზის მქონე ქალებში ძუძუს კიბოს რისკი მცირედ შემცირდა, ჰიპერთირეოზის მქონეებში კი მცირედ გაიზარდა . ანუ იოდის დეფიციტთან მჭიდროდ დაკავშირებული ჰიპოთირეოზი, გავრცელებული აზრის საწინააღმდეგოდ, რისკს კი არ ზრდის, არამედ ამცირებს. ამიტომ ნორმალური იოდისა და ფარისებრი ფუნქციის მქონე პირებს ძუძუს კიბოს რისკის შესამცირებლად იოდის დანამატს კატეგორიულად არ ვურჩევთ.