کمبود ید چیست؟ علائم، درمان و ارتباط کمبود ید با سرطان پستان

ید ماده معدنی ضروری برای سلامت است. ید می‌تواند از غذا یا نمک خوراکی یددار وارد بدن شود؛ عمدتاً خوراکی دریافت و از راه ادرار دفع می‌شود.

چرا ید برای بدن لازم است؟

کافی‌بودن سطح ید برای تداوم سالم عملکرد هورمون‌های تیروئید که رشد، تکامل و سوخت‌وساز انرژی بدن را هدایت می‌کنند، مهم است. غده تیروئید برای ساخت هورمون‌هایش از ید استفاده می‌کند و از این نظر ید عملاً در مرکز عملکرد تیروئید قرار دارد.

• هیپوتیروئیدی یا کم‌کاری تیروئید: بیماری ناشی از کمبود هورمون تیروئید در سطح بافت یا به‌ندرت بی‌اثر بودن آن است. کمبود ید نیز توانایی ساخت هورمون را در تیروئید محدود می‌کند و یکی از علل کم‌کاری تیروئید است.
• هیپرتیروئیدی یا پرکاری تیروئید: به افزایش هورمون تیروئید ناشی از افزایش تولید آن در غده تیروئید اشاره دارد. اصطلاح عمومی برای زیادی هورمون تیروئید، با هر منشأ، تیروتوکسیکوز (گواتر سمی) است.

به‌ویژه نیاز به ید در زنان باردار افزایش می‌یابد. زیرا ید در تمام مراحل تکامل و یادگیری، از جمله رشد اولیه مغز نوزاد، و نیز ساخت هورمون‌های لازم برای تکامل عضلات، قلب و اعضای داخلی نقش مهمی دارد.

مطالعات نشان می‌دهند برطرف‌کردن کمبود ید، یکی از علل قابل‌پیشگیری ناتوانی ذهنی است. تصور می‌شود به‌ویژه کمبود متوسط در زنان باردار و نوزادان، به علت آثار منفی بر رشد هوش، حتی بر توسعه کشورها اثر پنهان دارد. کمبود ید علت مهم مشکلات تکامل ذهنی کودکان است و در کودکان مدرسه‌ای آثار فراوانی دارد، از جمله کاهش عملکرد تولیدمثلی و سطح IQ (هوش).

چرا به نمک خوراکی ید اضافه می‌شود؟

کمبود ید و گواتر بومی در ترکیه نیز مانند سراسر دنیا مشکل مهم بهداشت عمومی است. سازمان جهانی بهداشت در پژوهش خود در 18 کشور منطقه مدیترانه شرقی، در هر 3 نفر جمعیت، 1 نفر را دارای کمبود ید شناسایی کرد.

به وضعیت منطقه‌ای ناشی از کمبود ید غذا که موجب بزرگ‌شدن غده تیروئید در افراد می‌شود، گواتر بومی می‌گویند. وزارت بهداشت جمهوری ترکیه و UNICEF بین سال‌های 1997-1999 برای بررسی گواتر بومی در ترکیه، در مراکز 20 استان مطالعه‌ای روی کودکان 9-11 ساله مدرسه‌ای به تعداد 5948 نفر انجام دادند. استان‌های انتخاب‌شده در مناطقی بودند که پیش‌تر گواتر در آن‌ها بومی بود. در کودکان بررسی‌شده، اندازه تیروئید با سونوگرافی و سطح ید ادرار اندازه‌گیری شد. در بخش مهمی از کودکان (%31.8) گواتر و در 14 استان کمبود ید متوسط تا شدید شناسایی شد؛ در مجموع هر 20 استان کمبود ید داشتند.

پس از این مطالعه، برای مبارزه سراسری با کمبود ید و گواتر بومی، مقررات لازم برای یددارکردن اجباری همه نمک‌های خوراکی وضع شد و با آغاز دهه 2000 مصرف نمک یددار گسترش یافت.

چه کسانی در معرض خطر کمبود ید هستند؟

ید از راه دهان وارد بدن می‌شود. اگر فرد غذاهای سرشار از ید نخورد یا در وضعیتی با نیاز بیشتر، مانند بارداری، مقدار کافی دریافت نکند، ممکن است کمبود ید ایجاد شود. افراد پرخطر از نظر کمبود ید عبارت‌اند از:

• زنان باردار
• افرادی که در کشورهایی با ید بسیار کم در خاک زندگی می‌کنند
• افرادی که نمک یددار استفاده نمی‌کنند 
• گیاه‌خواران و افرادی که رژیم وگان دارند.

علائم کمبود ید چیست؟

کمبود ید اساساً علائمی مشابه کمبود هورمون تیروئید و کم‌کاری تیروئید دارد. در کمبود ید سرعت سوخت‌وساز پایین می‌آید، انرژی کمتر تولید می‌شود و نوسازی سلول‌ها کند می‌شود.

• بزرگی غده تیروئید و تورم جلوی گردن (گواتر) 
• افزایش وزن
• خستگی
• ضعف
• ریزش مو
• خشکی پوست
• مشکلات یادگیری و حافظه
• گرم‌نشدن بدن 
• کندشدن ضربان قلب
• مشکلات مرتبط با بارداری و حاملگی
• بی‌نظمی قاعدگی یا شدیدترشدن دوره‌های آن

مهم‌ترین پیامد نامطلوب (عارضه) چیست؟

جدی‌ترین عارضه کمبود ید بر زنان باردار و نوزادانشان است. می‌تواند در نوزادان مشکلات تکامل مغز، اعصاب، عضلات و اعضای داخلی و در سنین بعد ناتوانی ذهنی ایجاد کند. در بزرگسالان نیز به‌طور کلی کیفیت زندگی را کاهش می‌دهد.

کمبود یا زیادی ید چگونه تشخیص داده می‌شود؟

وقتی ید خوراکی دریافت شود، مدت زیادی در گردش خون نمی‌ماند و با استفاده مکرر در ذخیره تیروئید، مقدار اضافه از راه ادرار دفع می‌شود. دفع مدفوعی حدود %2 است. بنابراین، غلظت ید شناسایی‌شده در ادرار، تصور خوبی از مقدار ید دریافتی فرد در 24 ساعت گذشته می‌دهد. همچنین روشی که سازمان جهانی بهداشت برای غربالگری تعیین وضعیت ید جمعیت‌ها توصیه می‌کند، در حال حاضر اندازه‌گیری ید ادرار است.

تا 12 سالگی نیاز روزانه ید 100-150 μg و از 12 سالگی تا بزرگسالی >150 μg است؛ در بارداری و شیردهی، به علت نیاز بیشتر، دریافت روزانه >250 μg ید لازم است. در زن بارداری که ید کافی می‌گیرد، سازگاری فیزیولوژیک ایجاد و هورمون تیروئید کافی برای مادر و نوزاد تولید می‌شود.

کمبود ید چگونه درمان می‌شود؟

برای نگه‌داشتن ید در سطح سالم، باید روزانه 150 μg (میکروگرم) ید مصرف شود. این مقدار %97-98 نیاز ید همه بزرگسالان سالم را پوشش می‌دهد.

ید بیشتر در چه غذاهایی وجود دارد؟

«منابع خوب ید» قابل‌دریافت از رژیم غذایی بسیار کم‌اند. این علت مهم شیوع کمبود ید در جهان است. چون ید در آب حل می‌شود، در آب دریا وجود دارد؛ بنابراین جلبک دریایی (سبزی‌های دریایی مانند کلپ) منبع خوبی است. نمک دریایی طبیعی نیز ممکن است آثاری از ید داشته باشد. منابع ید قابل‌مصرف در زندگی روزانه، مقدار ید و توان تأمین نیاز روزانه آن‌ها:

• جلبک دریایی (یک برگ کامل) >> در 1 گرم، 16 تا 29 میکروگرم (µg) وجود دارد >> % 11-19 نیاز روزانه (Gİ) را تأمین می‌کند
• ماست ساده کم‌چرب >> در 1 لیوان 75 µg >> نیاز روزانه Gİ %50
• نمک یددار >> 1.5 gr (حدود 1/4 قاشق چای‌خوری) 71 µg >> نیاز روزانه Gİ %47
• شیر کم‌چرب >> 1 لیوان 56 µg >> نیاز روزانه Gİ %37 
• نان سفید >> 2 برش 45 µg >> نیاز روزانه Gİ %30 
• میگو >> 80 gr دارای 35 µg >> نیاز روزانه Gİ %23 
• بستنی شکلاتی >> 1/2 لیوان 30 µg >> نیاز روزانه Gİ %20 
• 1 تخم‌مرغ >> 24 µg >> نیاز روزانه Gİ %16
• تن ماهی کنسروی در روغن، آبکش‌شده >> در 80 گرم 17 µg >> نیاز روزانه Gİ %11
• پنیر کاشار >> در 30 گرم 12 µg >> نیاز روزانه Gİ %8 
• کشمش >> در 1 لیوان 11 µg >> نیاز روزانه Gİ %7 
• نخودفرنگی سبز، منجمد و آب‌پز >> در 1/2 لیوان 3 µg >> نیاز روزانه Gİ %2 
• موز >> 1 عدد متوسط 3 µg >> نیاز روزانه Gİ %2

- روزانه 1 تخم‌مرغ، 1 لیوان شیر یا ماست و یک‌چهارم قاشق چای‌خوری نمک یددار ظاهراً نیاز روزانه یک بزرگسال را تأمین می‌کند.

چرا کمبود ید در کشور ما بیشتر در منطقه دریای سیاه دیده می‌شود؟

در کشور ما بیشترین کمبود ید در منطقه دریای سیاه مشاهده می‌شود. علت ممکن است بارش مکرر، سیلاب و رانش زمین و کمبود ید خاک یا مصرف فراوان غذاهای گواترزا مانند کلم‌برگ تیره و ترب در منطقه باشد. این غذاهای گواترزا با جلوگیری از انتقال ید موجود به غده تیروئید (کمبود کاذب ید)، کمبود موجود را نیز تشدید می‌کنند. دیگر غذاهای گواترزا شامل سویا، گل‌کلم، بروکلی و دیگر چلیپاییان هستند.

ید می‌تواند با داروهای مختلف تداخل کند

مطالعاتی وجود دارد که نشان می‌دهد کمبود آهن و ویتامین A نیز ممکن است اثر گواترزا داشته باشد. مطالعات درباره ارتباط سلنیوم و روی با ید ادامه دارد. ید و غذاهای یددار نیز می‌توانند با بعضی داروها تداخل کنند و مصرف همراه آن‌ها با احتیاط توصیه می‌شود. نمونه‌ها شامل داروهای ضدتیروئید (متی‌مازول)، داروهای کاهنده فشار خون (مهارکننده ACE و ادرارآورهای نگهدارنده پتاسیم) و داروهای روان‌پزشکی حاوی لیتیوم هستند.

آیا کمبود ید با کیست و سرطان پستان ارتباط دارد؟

تیروئید و پستان دو عضو اصلی نگهدارنده ید در بدن هستند. بافت پستان در بارداری و به‌ویژه شیردهی غلظت بالایی از ید دارد. بعضی مطالعات نشان می‌دهند مکمل ید ممکن است برای یکی از ضایعات خوش‌خیم پستانیعنی بیماری فیبروکیستیک پستان مفید باشد، اما هنوز سازوکار اثر مشخص و قابل‌قبولی برای آن ارائه نشده و داده‌ها محدود است. در مطالعه‌ای در اوایل دهه 2000 گزارش شد میزان سرطان پستان در زنان ژاپنی مصرف‌کننده جلبک دریایی کاهش یافته است؛ اما با توجه به عوارض دریافت بیش‌ازحد ید، ارائه ید به‌عنوان پیشگیری‌کننده سرطان پستان ممکن نشده است.

جامع‌ترین مطالعه ارتباط اختلال عملکرد تیروئید و خطر سرطان پستان در سال 2016 از دانمارک منتشر شد. در این مطالعه، 61 هزار زن با کم‌کاری تیروئید و 80 هزار زن با پرکاری تیروئید از نظر ابتلا به سرطان پستان پیگیری شدند. در پایان مطالعه، کاهش خفیف خطر سرطان پستان در زنان کم‌کار تیروئید و افزایش خفیف آن در زنان پرکار تیروئید مشاهده شد. یعنی کم‌کاری تیروئید که ارتباط نزدیکی با کمبود ید دارد، برخلاف تصور، ظاهراً خطر سرطان پستان را افزایش نمی‌دهد بلکه کاهش می‌دهد. بنابراین به افرادی با سطح ید و عملکرد طبیعی تیروئید، به‌هیچ‌وجه مصرف مکمل ید برای کاهش خطر سرطان پستان توصیه نمی‌کنیم.