რა არის ქიმიოთერაპია? როდის და როგორ ტარდება? რა გვერდითი მოვლენები აქვს?

ქიმიოთერაპია (ზოგჯერ „ქიმიო“) კიბოს ყველაზე გავრცელებული მკურნალობაა. ის მოიცავს კონკრეტულ წამლებს უჯრედების მოსაკლავად და ზრდისა და სხვა უბნებში გავრცელების შესაფერხებლად.

შეიძლება მარტო, დასხივებასთან ერთად ან ოპერაციამდე და შემდეგ ჩატარდეს.

გზა და პრეპარატი კიბოს ტიპზე, სტადიასა და საერთო მდგომარეობაზეა დამოკიდებული.

რა არის ქიმიოთერაპია?

სისტემური მკურნალობაა, რომელიც სისხლში ხვდება და კიბოს შესაფერხებლად მთელ ორგანიზმს აღწევს.

მოქმედების მექანიზმი

კიბოს უჯრედები სწრაფად იზრდება და მრავლდება. ქიმიოთერაპია ორ ახალ უჯრედად გაყოფის პროცესში მყოფ უჯრედებს კლავს.

ქსოვილები მილიარდობით უჯრედისგან შედგება. ზრდის დასრულებისას უმეტესობა გაყოფას წყვეტს, მაგრამ დაზიანების აღდგენის საჭიროებისას იყოფა. ერთი უჯრედის გაყოფით ორი ერთნაირი წარმოიქმნება, შემდეგ ოთხი, რვა და ასე შემდეგ.

კიბოსას გაყოფა გროვის, სიმსივნის წარმოქმნამდე გრძელდება. რადგან კიბოს უჯრედები ნორმალურზე ხშირად იყოფა, ქიმიოთერაპია მათ უფრო დიდი ალბათობით კლავს.

ზოგი წამალი გაყოფის მაკონტროლებელი ცენტრის ნაწილის დაზიანებით კლავს უჯრედს.

გავლენა გამყოფ უჯრედებზე

უჯრედის ცენტრში მუქი ბირთვია — მართვის ცენტრი, რომელიც გენების შემცველ ქრომოსომებს მოიცავს. ორად გაყოფისას გენებიც ზუსტად უნდა გადაიწეროს. ქიმიოთერაპია სწორედ ბირთვის ამ გენებს აზიანებს.

ზოგი წამალი გაყოფის მომენტში, ზოგი კი მანამდე, ყველა გენის კოპირებისას აზიანებს. მოსვენებულ, უმეტესად ჯანმრთელ უჯრედებზე ზიანის ალბათობა ძალიან დაბალია.

კომბინირებული ქიმიოთერაპიის მოქმედების მექანიზმიც უჯრედის გაყოფის სხვადასხვა ეტაპის დაზიანებას მოიცავს. ეს მეტ უჯრედს კლავს. ქიმიოთერაპიის უჯრედებზე უშუალო უჯრედის მომკლავ ეფექტს ონკოლოგიაში ციტოტოქსიკურობა ხოლო ასეთ პრეპარატებს ციტოტოქსიკური წამლები ეწოდება.

ასევე მოქმედებს შემდეგნაირად;

• სიმსივნის მიერ სისხლძარღვების შექმნის შეჩერებით (ანტიანგიოგენეზი),
• მუტაციების გამოწვევით (მუტაგენური ეფექტი): მძიმედ დაზიანებული უჯრედი კვდება ან ახალი კიბოს უჯრედის შექმნის უნარს კარგავს.

როდის გამოიყენება?

ზოგჯერ ქიმიოთერაპია კიბოს სამკურნალოდ ცალკე გამოიყენება, მაგრამ ხშირად კომბინირებული, ანუ სხვა მეთოდებთან ერთობლივი მკურნალობის ნაწილია. მასთან ერთად შეიძლება ჩატარდეს შემდეგი მეთოდები;

• რადიოთერაპია
• ქირურგია
• ჰორმონოთერაპია
• მიზნობრივი კიბოს პრეპარატები
• იმუნოთერაპია
• ამ მეთოდების ნებისმიერი კომბინაცია

ასევე გამოიყენება შემდეგი მიზნებით;

• სრული ქირურგიული მოცილების შემდეგაც სხეულში უჯრედები შეიძლება დარჩეს და ახალი სიმსივნე ან გავრცელება გამოიწვიოს. წამლები მათ ანადგურებს, ამცირებს ან აკონტროლებს. ოპერაციის შემდეგ დამცავ გამოყენებას ადიუვანტურ მკურნალობას ვუწოდებთ.
• ზოგჯერ დიაგნოზისას სიმსივნე ზომით ან გავრცელებით არაოპერაბელურია — ადგილობრივად განვითარებული სტადია. შემცირებისთვის, ოპერაციის გასაადვილებლად და ხანგრძლივი რეციდივის რისკის შესამცირებლად ქიმიოთერაპიას ნეოადიუვანტურ მკურნალობას ვუწოდებთ.
• 4. სტადიის, რეციდიული ან მეტასტაზური კიბოსას პალიატიური ქიმიოთერაპია სიმსივნეს ამცირებს, ჩივილს — მაგალითად ძვლის მეტასტაზის ტკივილს — ამსუბუქებს, სიცოცხლეს ახანგრძლივებს და ხარისხს აუმჯობესებს.

როგორ არჩევს ექიმი ქიმიოთერაპიას?

არჩევანი დამოკიდებულია;

• კიბოს ტიპზე — ზოგი წამალი მრავალ ტიპში გამოიყენება,
• წინა ქიმიოთერაპიის არსებობაზე,
• დიაბეტის, გულის ან თირკმლის უკმარისობის მსგავსი თანმხლები დაავადების არსებობაზე.

როგორ ტარდება?

მრავალი გზაა; ყველაზე გავრცელებულია:

• ინტრავენური (IV): კლასიკური გზა — პირდაპირ ვენაში. ხშირად წინამხრის ან მტევნის ზურგის ვენას ან ვენურ პორტს იყენებენ: დიდ ვენაში ჩადგმული პლასტმასის მილის კათეტერსა და კანქვეშა რეზერვუარს.
• ინტრაარტერიული (IA): სიმსივნის მკვებავი არტერიით პრეპარატი პირდაპირ მასში შეჰყავთ. ჩვეულებრივი ვენური შეყვანისას ბრანულით ან პორტით წამალი ჯერ ფილტვსა და გულში ხვდება, შემდეგ მცირებადი კონცენტრაციით თანაბრად ვრცელდება. ეს მრავალ ორგანოში გავრცელებული კიბოსას უპირატესია. თუ სიმსივნე ერთ უბანში ან ორგანოშია, არტერიით მთელი წამალი პირდაპირ სიმსივნეში მიეწოდება: კონცენტრაცია მაღალია, სხეულში გავრცელება და სისტემური გვერდითი მოვლენები — ნაკლები.
• ინტრაპერიტონეული (IP): მუცლის ორგანოები ხელთათმანის მსგავსად პერიტონეუმის გარსითაა დაფარული. ერთი ფურცელი ორგანოებს, მეორე მუცლის წინა კედელს ფარავს; შუაში ღრუა. ზოგი კიბო, მაგალითად საკვერცხის, ამ გარსზე ვრცელდება, ამიტომ წამლის ფურცლებს შორის შეყვანა შეიმუშავეს.
• პერორალური — პირით ტაბლეტი: შეიძლება ტაბლეტი, კაფსულა ან სითხე იყოს. ახალი მიზნობრივი „ჭკვიანი“ წამლების უმეტესობა პირით მიიღება.

არის პრეპარატების სხვადასხვა ტიპი?

ათეულობით ქიმიოპრეპარატს ვიყენებთ; თითო ჯგუფი განსხვავებულად მოქმედებს.

• ზოგი დნმ-ს აზიანებს და გამრავლებას აფერხებს. მათ მაალკილირებელი აგენტები ეწოდება და უძველესი ტიპია. ხშირად გამოიყენება ლეიკემიის, ლიმფომის, მრავლობითი მიელომის, სარკომის, ძუძუს, ფილტვის, საკვერცხისა და სათესლის კიბოსას. მაგალითებია ციკლოფოსფამიდი, მელფალანი, თემოზოლომიდი. მეორეული კიბოს მცირე რისკის შესამცირებლად მინიმალურ ეფექტიან დოზას იყენებენ. პლატინის კარბოპლატინს, ცისპლატინს და ოქსალიპლატინს ეს რისკი გაცილებით ნაკლები აქვს.
• ზოგი ნორმალურ მეტაბოლიზმში ჩარევით ზრდას აჩერებს. მათ ანტიმეტაბოლიტები ეწოდება. ძუძუს, საკვერცხის, ნაწლავის, ლეიკემიისა და სხვა კიბოებისას მარტო ან კომბინაციით ვიყენებთ. მათ შორისაა 5-ფტორურაცილი (5-FU), 6-მერკაპტოპურინი, ციტარაბინი, გემციტაბინი და მეთოტრექსატი.
• ანტრაციკლინის ჯგუფი დნმ-ის კოპირების ფერმენტებს ბლოკავს. მრავალ კიბოში გამოიყენება; ცნობილია ადრიამიცინი და ეპირუბიცინი. 
• მიტოზის ინჰიბიტორები მიტოზის შეჩერებით გამრავლებას აფერხებს. მათ მიკროტუბულების ინჰიბიტორებიც ეწოდება. ცნობილია ტაქსანები: პაკლიტაქსელი და დოცეტაქსელი უჯრედის ჩონჩხის მიკროტუბულების მუშაობასა და მოქნილობას არღვევს.
• ტოპოიზომერაზის ინჰიბიტორები უჯრედის ზრდა-გაყოფის დამხმარე ფერმენტებს უტევს. მაგალითებია ეტოპოზიდი, ირინოტეკანი და ტოპოტეკანი.
• სტეროიდები, ორგანიზმის ჰორმონებივით მოქმედებს. ბევრ კიბოში სასარგებლოა და ქიმიოთერაპიის შემდეგ გულისრევასა და ღებინებაში გვეხმარება. ზოგი წამლის ალერგიასაც აცილებს. ვინიშნავთ პრედნიზონს, მეთილპრედნიზოლონსა და დექსამეტაზონს (kordexa).

სხვა წამლებიც გამოიყენება?

ქიმიოთერაპიასთან ერთად დღეს მიზნობრივი „ჭკვიანი“ პრეპარატები, ჰორმონები — მაგალითად ძუძუსა და პროსტატაში — და იმუნოთერაპიაც გამოიყენება. ისინი უკეთ უტევს კიბოს ჯანმრთელი უჯრედის დაზიანების გარეშე, ამიტომ გვერდითი მოვლენებიც შეიძლება მსუბუქი იყოს. მარტო ან ქიმიოთერაპიასთან ერთად ინიშნება.

რამდენ ხანს გრძელდება?

ჩვეულებრივ 3 – 6 თვე, მაგრამ ტიპისა და მდგომარეობის მიხედვით მოკლდება ან გრძელდება. შეიძლება 2 – 6 კვირიან ციკლებად დაიყოს: „მკურნალობა-დასვენება-მკურნალობა“ ორგანიზმის აღდგენისთვის. ციკლი რამდენიმე სესიას მოიცავს, თითოეული რამდენიმე წუთიდან საათამდე გრძელდება.

როგორ ვიგებთ, რომ მუშაობს?

მკურნალობისას და შემდეგ ორგანიზმის პასუხი ფასდება. პერიოდული რადიოლოგიური კვლევა აჩვენებს, მცირდება თუ იზრდება სიმსივნე. საერთო მდგომარეობას, გვერდით ეფექტსა და ამტანობასაც აკვირდებიან. უეფექტობისას სხვა დოზა ან მკურნალობა ინიშნება.

- დაკავშირებული თემა: იმედის მომცემი ისტორიები

რა ხდება შემდეგ? რა გვერდითი მოვლენებია?

დასრულების შემდეგ პაციენტები შვებასაც და შფოთვასაც გრძნობენ: ეშინიათ რეციდივისა და ადრეული ნიშნის გამორჩენის. ეს ბუნებრივია. პირველი ნაბიჯი საკუთარი შიშის ამოცნობაა, შემდეგ ახლობლების, ჯგუფების ან სპეციალისტის დახმარება შეუძლიათ.

შესაძლებელია ხანგრძლივი გვერდითი მოვლენები: უძილობა, დაღლილობა, მეხსიერების პრობლემა, ნეიროპათიის მუდმივი ტკივილი ან ჩხვლეტა, ემოციური სირთულე. მათი ცოდნა მნიშვნელოვანია, განსაკუთრებით რეციდივთან მიმართებით.

- დაკავშირებული თემა: ქიმიოთერაპიის 11 ხანგრძლივი გვერდითი მოვლენა

*

შენიშვნა: სტატიის სურათი ჩვენს ქიმიოთერაპიისა და ხელოვნების ცენტრს ეკუთვნის. კიბოსას ხელოვნებითი საქმიანობა, მკურნალობასა და შემდგომ პერიოდს დადებითს ხდის და ცხოვრებას ფერს მატებს.