شیمی‌درمانی چیست؟ در چه شرایطی و چگونه انجام می‌شود؟ عوارض جانبی آن چیست؟

شیمی‌درمانی (که گاهی «کمو» نیز نامیده می‌شود) یکی از رایج‌ترین درمان‌های سرطان است. شیمی‌درمانی شامل داروهای مشخصی است که برای کشتن سلول‌های سرطانی و جلوگیری از رشد و گسترش آن‌ها به بخش‌های دیگر بدن استفاده می‌شوند.

شیمی‌درمانی در درمان می‌تواند به‌تنهایی، در ترکیب با پرتودرمانی یا پیش و پس از جراحی انجام شود.

شیوه انجام شیمی‌درمانی و داروهای مورد استفاده بر اساس نوع سرطان، مرحله آن و وضعیت عمومی بیمار متفاوت هستند.

شیمی‌درمانی چیست؟

شیمی‌درمانی نوعی درمان سیستمیک است که برای مهار سرطان وارد گردش خون می‌شود و می‌تواند به همه جای بدن برسد.

سازوکار اثر شیمی‌درمانی

ویژگی مشترک سلول‌های سرطانی رشد و تکثیر سریع آن‌هاست. شیمی‌درمانی سلول‌هایی را می‌کشد که در فرایند تقسیم برای ایجاد دو سلول تازه هستند.

بافت‌های بدن از میلیاردها سلول تشکیل شده‌اند. وقتی رشد فرد کامل می‌شود، بیشتر سلول‌های بدن او تقسیم را متوقف می‌کنند و تکثیر نمی‌شوند. اما هنگامی که سلول‌های آسیب‌دیده به ترمیم نیاز دارند، تقسیم می‌شوند. وقتی سلول‌ها تقسیم می‌شوند، دو سلول یکسان ایجاد می‌شود. جایی که یک سلول بود، اکنون دو سلول وجود دارد. وقتی این‌ها نیز تقسیم شوند، چهار سلول ایجاد می‌شود و سپس هشت سلول و بیشتر.

اما در سرطان، سلول‌ها تا تشکیل توده سلولی تقسیم می‌شوند و این مجموعه سلول‌ها توده‌ای به نام تومور ایجاد می‌کند. چون سلول‌های سرطانی بیشتر از اغلب سلول‌های طبیعی تقسیم می‌شوند، احتمال کشته شدن سلول‌های سرطانی به‌وسیله شیمی‌درمانی بسیار بالاتر است.

برخی داروها با آسیب رساندن به بخشی از مرکز کنترلی که تقسیم سلول را ممکن می‌کند، این سلول‌های در حال تقسیم را می‌کشند.

اثر بر سلول‌های در حال تقسیم

در مرکز هر سلول زنده، لکه‌ای تیره به نام هسته وجود دارد. هسته مرکز کنترل سلول است و کروموزوم‌های ساخته‌شده از ژن‌ها را در خود دارد. وقتی هر سلول برای ایجاد سلول‌های تازه به دو قسمت تقسیم می‌شود، این ژن‌ها نیز باید کاملاً کپی شوند. شیمی‌درمانی دقیقاً به همین ژن‌های درون هسته سلول آسیب می‌رساند.

برخی داروها هنگام تقسیم به سلول‌ها آسیب می‌رسانند، در حالی که برخی دیگر پیش از تقسیم، هنگامی که سلول همه ژن‌ها را کپی می‌کند، به آن آسیب می‌زنند. احتمال اینکه شیمی‌درمانی به سلول‌های در حال استراحت، مانند بیشتر سلول‌های سالم، آسیب بزند بسیار کم است.

سازوکار کار شیمی‌درمانی‌های ترکیبی نیز شامل آسیب رساندن به مراحل متفاوت تقسیم سلولی است. این به معنای کشتن سلول‌های بیشتر است. اثر مستقیم شیمی‌درمانی بر سلول‌ها که کشنده است، در علم سرطان سمیت سلولی و داروهای دارای اثر کشنده سلول نیز داروهای سیتوتوکسیک نامیده می‌شوند.

همچنین شیمی‌درمانی به شکل‌های زیر نیز اثر می‌کند؛

• با جلوگیری از تشکیل رگ‌های خونی اختصاصی تومورها (ضدرگ‌زایی)،
• با ایجاد جهش در سلول‌های سرطانی (اثر موتاژنیک) (سلول‌های شدیداً آسیب‌دیده یا می‌میرند یا توان ساخت یک سلول سرطانی خواهر را از دست می‌دهند).

شیمی‌درمانی در چه شرایطی انجام می‌شود؟

گاهی شیمی‌درمانی می‌تواند به‌تنهایی برای درمان سرطان استفاده شود. اما اغلب در درمان‌های ترکیبی (همراه با درمان‌های دیگر) به کار می‌رود. در درمان‌های ترکیبی، درمان‌هایی که همراه شیمی‌درمانی انجام می‌شوند ممکن است شامل موارد زیر باشند؛

• پرتودرمانی
• جراحی
• هورمون‌درمانی
• داروهای هدفمند سرطان
• ایمنی‌درمانی
• ترکیبی از هر یک از این درمان‌ها

همچنین شیمی‌درمانی برای هدف‌های زیر نیز استفاده می‌شود؛

• حتی اگر تومور با جراحی کاملاً برداشته شود، ممکن است هنوز سلول‌های سرطانی در بدنتان وجود داشته باشند. این سلول‌ها می‌توانند تومورهای تازه بسازند یا سرطان را به بخش‌های دیگر بدن گسترش دهند. داروهای شیمی‌درمانی به از بین بردن، کوچک کردن یا کنترل این سلول‌ها کمک می‌کنند. این کاربرد شیمی‌درمانی پس از جراحی با هدف محافظتی را درمان کمکی می‌نامیم.
• گاهی تومور هنگام تشخیص اندازه یا گستردگی‌ای دارد که با جراحی قابل برداشتن نیست. چنین سرطان‌هایی را مرحله پیشرفته موضعی می‌نامیم. شیمی‌درمانی‌های کوچک‌کننده‌ای که در سرطان‌های پیشرفته موضعی برای کوچک کردن تومور، آسان کردن جراحی و به حداقل رساندن خطر عود در بلندمدت داده می‌شوند، درمان نئوادجوانت نام دارند.
• در سرطان‌های مرحله 4.، عودکننده یا دارای گسترش (متاستاز) به نقاط دیگر بدن، شیمی‌درمانی تسکینی با هدف حمایتی برای کوچک کردن تومورها و رفع شکایت‌ها (برای مثال درد ناشی از متاستاز استخوان)، طولانی کردن عمر و افزایش کیفیت زندگی انجام می‌شود.

پزشکم چگونه تصمیم می‌گیرد کدام شیمی‌درمانی استفاده شود؟

انتخاب شیمی‌درمانی؛

• بر اساس نوع سرطانی که دارید (برخی داروهای شیمی‌درمانی در بسیاری از انواع سرطان استفاده می‌شوند)،
• بر اساس اینکه پیش‌تر شیمی‌درمانی دریافت کرده‌اید یا نه،
• و بر اساس داشتن یا نداشتن بیماری‌های همراه مانند دیابت، نارسایی قلب یا کلیه متفاوت است.

شیمی‌درمانی چگونه انجام می‌شود؟

شیمی‌درمانی را می‌توان از راه‌های بسیاری انجام داد. رایج‌ترین راه‌ها:

• داخل‌وریدی (IV): راه کلاسیک تجویز شیمی‌درمانی است. داروی شیمی‌درمانی مستقیماً به داخل یک ورید (سیاهرگ) داده می‌شود. برای این کار اغلب سیاهرگ‌های ساعد یا پشت دست یا پورت وریدی (کاتتری به شکل لوله پلاستیکی که در سیاهرگ‌های بزرگ قرار می‌گیرد و مخزنی که زیر پوست گذاشته می‌شود) ترجیح داده می‌شوند.
• داخل‌شریانی (IA): شیمی‌درمانی داخل‌شریانی، رساندن مستقیم داروی شیمی‌درمانی به تومور از راه سرخرگ‌های تغذیه‌کننده آن است. در شیمی‌درمانی معمول، چون دارو از طریق آنژیوکت یا پورت وارد سیاهرگ بازو می‌شود، ابتدا به ریه و قلب می‌رود و سپس با کاهش تدریجی غلظت، به‌طور یکنواخت در همه بدن پخش می‌شود. در سرطان‌های پیشرفته‌ای که به اندام‌های متعدد بدن گسترش یافته‌اند، این نوع شیمی‌درمانی (داخل‌وریدی) ترجیح داده می‌شود. اما گاهی تومور فقط در یک ناحیه یا اندام بدن قرار دارد. در چنین بیمارانی اگر شیمی‌درمانی داخل‌شریانی از رگ‌های تغذیه‌کننده تومور انجام شود، تمام دارو می‌تواند مستقیماً به درون تومور داده شود. به این ترتیب هم شیمی‌درمانی با غلظت بسیار بیشتری وارد تومور می‌شود و هم چون دارو کمتر در بدن پخش می‌شود، عوارض جانبی سیستمیک کاهش می‌یابد.
• داخل‌صفاقی (IP): اندام‌های داخل شکم مانند دستکشی با پرده‌ای به نام صفاق پوشیده شده‌اند. این پرده دو لایه دارد که یکی اندام‌های داخل شکم را در بر می‌گیرد و دیگری سطح جلوی شکم را می‌پوشاند و میان این دو پرده حفره صفاق قرار دارد. به‌ویژه برخی سرطان‌ها (مانند سرطان تخمدان) تمایل به گسترش روی این پرده دارند. به همین دلیل روش دادن داروهای شیمی‌درمانی میان پرده‌های صفاق توسعه یافته است.
• خوراکی (از دهان) به شکل قرص: این نوع داروهای شیمی‌درمانی به شکل قرص، کپسول یا مایع هستند. بیشتر داروهای هوشمند هدفمند نسل جدید به همین شکل از راه دهان مصرف می‌شوند.

آیا داروهای شیمی‌درمانی انواع مختلفی دارند؟

ده‌ها داروی شیمی‌درمانی برای درمان سرطان استفاده می‌کنیم. هر گروه دارویی به‌شکلی متفاوت بر سلول‌های سرطانی اثر می‌گذارد.

• برخی داروها با آسیب رساندن به DNA سلول‌های سرطانی مانع تکثیر آن‌ها می‌شوند. به این‌ها عامل آلکیله‌کننده می‌گویند و قدیمی‌ترین نوع شیمی‌درمانی هستند. آن‌ها در درمان انواع مختلف سرطان، مانند لوسمی، لنفوم، میلوم متعدد و سارکوم و نیز سرطان پستان، ریه، تخمدان زنان و بیضه به‌طور گسترده استفاده می‌شوند. سیکلوفسفامید، ملفالان و تموزولومید نمونه عوامل آلکیله‌کننده هستند. این داروها هرچند اندک، خطر ایجاد سرطان ثانویه دارند؛ برای کاهش این خطر می‌توان داروها را در کمترین دوز مؤثر ممکن تجویز کرد. خطر ایجاد سرطان‌های ثانویه با عوامل آلکیله‌کننده گروه پلاتین مانند کربوپلاتین، سیس‌پلاتین یا اگزالی‌پلاتین بسیار کمتر است.
• برخی داروهای شیمی‌درمانی با مداخله در سوخت‌وساز طبیعی سلول، رشد را متوقف می‌کنند. این داروها آنتی‌متابولیت نام دارند. اغلب برای درمان سرطان پستان، تخمدان، روده، لوسمی و انواع دیگر سرطان، آن‌ها را به‌تنهایی یا در ترکیب با دیگر داروهای شیمی‌درمانی استفاده می‌کنیم. از این داروها 5-fluorourasil (5-FU)، 6-mercaptopurin، سیتارابین، جمسیتابین و متوترکسات هستند.
• آنتراسیکلین گروهی از داروهای شیمی‌درمانی است که با جلوگیری از فعالیت آنزیم‌های موجود در سلول‌های سرطانی که کپی شدن DNA را ممکن می‌کنند اثر می‌گذارد. در انواع بسیاری از سرطان استفاده می‌شوند. شناخته‌شده‌ترین آن‌ها آدریامایسین و اپی‌روبیسین هستند. 
• مهارکننده‌های میتوز داروهایی هستند که با جلوگیری از میتوز، تکثیر سلول‌های سرطانی را مهار می‌کنند. به این داروها مهارکننده‌های میکروتوبول نیز می‌گویند. شناخته‌شده‌ترین داروهای این گروه تاکسان‌ها هستند. داروهای ضدمیتوز مانند پاکلیتاکسل و دوستاکسل از کار میکروتوبول‌هایی که اسکلت سلول را تشکیل می‌دهند جلوگیری می‌کنند و انعطاف‌پذیری آن را مختل می‌کنند.
• مهارکننده‌های توپوایزومراز نوع دیگری از شیمی‌درمانی هستند که به آنزیم‌های کمک‌کننده به تقسیم و رشد سلول‌های سرطانی حمله می‌کنند. اتوپوزاید، ایرینوتکان و توپوتکان نمونه‌های این گروه هستند.
• استروئیدها، داروهایی هستند که مانند هورمون‌های خود بدن عمل می‌کنند. در درمان انواع بسیاری از سرطان مفید هستند و می‌توانند به ما برای تجربه تهوع و استفراغ پس از شیمی‌درمانی کمک کنند. همچنین می‌توانند از واکنش‌های حساسیتی به برخی داروها جلوگیری کنند. برخی استروئیدهایی که تجویز می‌کنیم پردنیزون، متیل‌پردنیزولون و دگزامتازون (کوردکسا) هستند.

آیا داروهای دیگری در درمان سرطان استفاده می‌شوند؟

شیمی‌درمانی درمانی رایج برای سرطان است. امروزه معمولاً روش‌هایی مانند داروهای هوشمند هدفمند، هورمون‌درمانی (برای مثال در سرطان پستان و پروستات) و ایمنی‌درمانی نیز استفاده می‌شوند. برخلاف شیمی‌درمانی، این نوع داروها بهتر می‌توانند به سلول‌های سرطانی حمله کنند و به سلول‌های سالم آسیب نرسانند. به این ترتیب ممکن است عوارض جانبی نیز خفیف‌تر باشند. این داروها می‌توانند به‌تنهایی یا در ترکیب با شیمی‌درمانی استفاده شوند.

شیمی‌درمانی چقدر طول می‌کشد؟

به‌طور کلی شیمی‌درمانی حدود 3 – 6 ماه طول می‌کشد. این مدت بر اساس نوع شیمی‌درمانی و وضعیت بیمار ممکن است کوتاه‌تر یا طولانی‌تر شود. همچنین این مدت ممکن است به چرخه‌هایی به طول 2 – 6 هفته تقسیم شود. این چرخه‌ها برای استراحت بدن در طول درمان به شکل «درمان-استراحت-درمان» تکرار می‌شوند. هر چرخه می‌تواند از چند جلسه تشکیل شود و این جلسه‌ها بر اساس نوع شیمی‌درمانی ممکن است از چند دقیقه تا چند ساعت طول بکشند.

چگونه می‌فهمیم درمان کار می‌کند؟

هنگام درمان و پس از آن پاسخ بدنتان بررسی می‌شود. با انجام روش‌های تصویربرداری رادیولوژیک مورد استفاده در پزشکی سرطان در فواصل مشخص، تعیین می‌شود آیا تومورتان کوچک می‌شود یا به رشد ادامه می‌دهد. همچنین وضعیت عمومی، عوارض جانبی و تحمل درمان بررسی می‌شوند. اگر به نظر برسد درمانتان کار نمی‌کند، دوز متفاوت یا درمان‌های دیگری به شما پیشنهاد می‌شود.

- موضوع مرتبط: داستان‌های امیدبخش

پس از دریافت شیمی‌درمانی چه رخ می‌دهد؟ عوارض جانبی آن چیست؟

پس از درمان سرطان، بیماران هم احساس آسودگی و هم نگرانی دارند. آن‌ها درباره عود سرطان و اینکه اگر نشانه زودهنگامی وجود داشته باشد نتوانند متوجه آن شوند نگران هستند. این وضعیتی طبیعی است. نخستین گام مقابله، شناخت نگرانی‌ها و ترس‌های خود است. سپس می‌توانند برای غلبه بر آن‌ها از نزدیکان، عزیزان، گروه‌های حمایتی یا متخصصان کمک بگیرند.

همچنین ممکن است پس از درمان، عوارض جانبی بلندمدت مرتبط با درمان را تجربه کنند. مشکل خواب، خستگی، مشکلات حافظه، درد یا گزگز ماندگار ناشی از نوروپاتی و ناراحتی‌های عاطفی نمونه‌هایی از این عوارض بلندمدت هستند. مهم است افراد به‌ویژه در ارتباط با احتمال عود سرطان، از این عوارض طولانی‌مدت آگاه باشند.

- موضوع مرتبط: 11 عارضه جانبی بلندمدت شیمی‌درمانی

*

نکته: تصویر نوشته ما متعلق به مرکز شیمی‌درمانی و هنر ماست. فعالیت‌های هنری در فرایند سرطان، به سپری شدن بسیار مثبت‌تر دوره درمان و پس از آن کمک می‌کنند و همچنین به زندگی‌ها رنگ می‌بخشند.