რადიოთერაპიის ტექნოლოგიების თავბრუდამხვევი პროგრესი

თანამედროვე სამეცნიერო მონაცემები და ახალი მკურნალობების დამტკიცების საფუძვლად ქცეული რანდომიზებული კლინიკური კვლევებიდან მიღებული შედეგები აჩვენებს, რომ ბოლო წლებში რადიაციული ონკოლოგიის სფერო სწრაფად ვითარდება და პაციენტების ცხოვრებაში მნიშვნელოვან წვლილს შეაქვს. ახალი ცნებებისა და დამატებითი კვლევის საჭიროების მქონე სფეროების გამოსავლენად ქვემოთ წარმოგიდგენთ მიმოხილვას, რომელიც 2018 წლიდან 2021 წლამდე რადიოთერაპიის შემცველ ყველა რანდომიზებულ კლინიკურ კვლევას (RKÇ) აჯამებს.

შენიშვნა: რანდომიზაცია ყველა ფაზა-3 და ფაზა-2 კლინიკურ კვლევაში ტარდება. რანდომიზაცია ნიშნავს პაციენტების შემთხვევითად განაწილებას ექსპერიმენტული მკურნალობის ან საკონტროლო ჯგუფში; რომელ ჯგუფში მოხვდება პაციენტი, შემთხვევით განისაზღვრება კომპიუტერული პროგრამით ან შემთხვევითი რიცხვების ცხრილით. რანდომიზებული კლინიკური კვლევები (RKÇ) ადამიანებზე ჩატარებული კვლევებია, რომლებსაც მიკერძოების დაბალი რისკი და მტკიცებულების მაღალი ძალა აქვს.

2022 წლის 1 აგვისტოს European Journal of Cancer ჟურნალში გამოქვეყნებული ამ მიმოხილვის ძირითადი საკითხები მოკლედ ასეთი იყო;

• როგორ აუმჯობესებს მრავალი პაციენტის შედეგებს ისეთი მაღალტექნოლოგიური რადიოთერაპია, როგორიცაა ჰიპოფრაქციონირება და სხეულის სტერეოტაქსიური რადიოთერაპია
• როგორ ეხმარება გამოსახულებებზე დაფუძნებული დამიზნების გამოყენებით პერსონალიზებული რადიოთერაპია მკურნალობების მორგებას
• წინა პლანზე გამოვიდა ცხოვრების ხარისხსა და პაციენტის კმაყოფილებაზე ორიენტირებული კვლევები

ყველაზე მოკლედ რომ ვთქვათ, უკეთესი შედეგი აქვს უფრო ხანმოკლე, თუმცა უფრო ინტენსიურ, ზუსტად დამიზნებულ და ცხოვრების ხარისხზე ორიენტირებულ რადიოთერაპიულ მიდგომებს.

ბოლო წლებში, განსაკუთრებით ოლიგომეტასტაზური (მცირე რაოდენობის მეტასტაზებით) კიბოების შემთხვევაში, წინა პლანზეა ჰიპოფრაქციონირებისა და სტერეოტაქსიის ტექნოლოგიები.

ჰიპოფრაქციონირება აღნიშნავს შემცირებული ხანგრძლივობის მაღალი დოზის რადიოთერაპიის ჩატარებას;

სტერეოტაქსია კი გამოიყენება კომპიუტერული სისტემის აღსანიშნავად, რომელიც ოპერაციის ან რადიოთერაპიის ჩატარებამდე სხეულში კონკრეტული სიმსივნის ზუსტი მდებარეობის დასადგენად გამოიყენება. რადიაციულ ონკოლოგიაში ამას სტერეოტაქსიური რადიოქირურგია (ტვინის სიმსივნეებისთვის ან მეტასტაზებისთვის) და სტერეოტაქსიური რადიოთერაპია (ტვინის გარეთ) ეწოდება.

TrueBeam, Elekta Versa, RapidArc, CyberKnife, პროტონული თერაპია და სხვა ახალი ტექნოლოგიური რადიოთერაპიული მეთოდები კიბოს მკურნალობის პერსონალიზაციისა და პაციენტების შედეგების გაუმჯობესების დიდ პოტენციალს ფლობს.

სწრაფად განვითარებადი სფერო: რადიაციული ონკოლოგია

კიბოს მკურნალობის სურათი სწრაფად იცვლება და მრავალი კვლევის გათვალისწინებით ავტორებმა მიზნად დაისახეს ბოლო კვლევებში მიღწეული ყველაზე მნიშვნელოვანი პროგრესის, ზოგიერთი მიდგომის შესახებ გაფრთხილებებისა და სამომავლო გზების წარმოჩენა. ამ მიმოხილვაში საფრანგეთის ქალაქ ვილჟუიფის Gustave Roussy-ის კიბოს კამპუსის რადიაციული ონკოლოგიის განყოფილების Sophie Espenel-მა და კოლეგებმა 2018 წლის იანვრიდან 2021 წლის დეკემბრამდე ჩატარებული რადიოთერაპიის 1347 RKÇ გამოავლინეს. შემდეგ მათგან 110 დიდი II ან III ფაზის RKÇ შეარჩიეს, რომლებიც პრაქტიკის შემცვლელი ან ახლად წარმოქმნილი ცნებების ამსახველ მონაცემებს შეიცავდა.

მთლიანობაში კვლევებმა რადიაციული ონკოლოგიის კვლევაში „დიდი დინამიზმი“ აჩვენა და, დოქტორ Espenel-ისა და მისი კოლეგების თანახმად, რადიოთერაპიის მრავალფეროვან გამოყენებას მოიცავდა.

კვლევების ცენტრალური სფერო სიმსივნის საწინააღმდეგო იმუნური პასუხის გამაძლიერებელ მიდგომაზე — რადიოიმუნოთერაპიაზე იყო ორიენტირებული. მაგალითად, ერთ კვლევაში ოპერაციამდელ anti-PD-L1 კლასის იმუნოთერაპიასთან — durvalumab -თან — ერთად 8 ფრაქციად 24 Gy დოზით ჩატარებულმა ერთდროულმა სხეულის სტერეოტაქსიურმა რადიოთერაპიამ ადრეული სტადიის ფილტვის კიბოს მქონე პაციენტებში, მხოლოდ durvalumab-თან შედარებით, მნიშვნელოვანი პათოლოგიური სრული პასუხის მაჩვენებლების თითქმის რვაჯერ ზრდა აჩვენა (53,3%-თან შედარებით 6,7%).

მიუხედავად იმედისმომცემობისა, სამწუხაროდ, ერთდროული ქიმიორადიოთერაპია–იმუნოთერაპიის სტრატეგიის ყველა კვლევას დადებითი შედეგი არ უჩვენებია. მაგალითად, ერთ RKÇ-ში ადგილობრივად შორსწასული თავისა და კისრის ბრტყელუჯრედოვანი კიბოს დროს ქიმიორადიოთერაპიაზე anti-PD-L1 avelumab-ის დამატებამ პროგრესირების გარეშე გადარჩენის მედიანა არ გაზარდა. ავტორებმა ასევე აღნიშნეს, რომ მეტასტაზურ დაავადებაში ჩატარებულმა კვლევებმაც წინააღმდეგობრივი შედეგები აჩვენა.

კიდევ ერთი საინტერესო საკითხია გაცილებით ახალი რადიოსენსიბილიზებელი აგენტები. მაღალი რისკის, ადგილობრივად შორსწასული თავისა და კისრის ბრტყელუჯრედოვანი კიბოს შემფასებელ კვლევაში ხაზი გაესვა აპოპტოზის ცილების დამთრგუნველი პროაპოპტოზური აგენტის — xevinapan-ის (debio 1143) ეფექტიანობას. Xevinapant პირველად სტანდარტულ მაღალი დოზის ცისპლატინის ქიმიორადიოთერაპიასთან ერთად გამოიყენეს. ამ კვლევაში xevinapant-ის მიმღები პაციენტების 54%-ს და სტანდარტული მკურნალობის მიმღებთა 33%-ს 18 თვეზე ადგილობრივი კონტროლი ჰქონდა. გვერდითი ეფექტების პროფილები კი მსგავსი იყო.

მაღალტექნოლოგიური რადიოთერაპიის გამოყენება ფართოვდება. ეს მოწყობილობები პაციენტებს საშუალებას აძლევს, უფრო დაბალი დოზებითა და მოკლე პერიოდში მეტად დამიზნებული მკურნალობა მიიღონ. მაგალითად, ერთ კვლევაში ძუძუს კიბოს ოპერაციის შემდეგ 5 ფრაქციად 26 Gy ჰიპოფრაქციონირებული რადიოთერაპია ისეთივე ეფექტური და უსაფრთხო აღმოჩნდა, როგორიც სტანდარტული მიდგომა — 3 კვირის განმავლობაში 15 ფრაქციად 40 Gy რადიოთერაპია. მკვლევრებმა რეჟიმებს შორის ადგილობრივი რეციდივის, დაავადების გარეშე გადარჩენისა და საერთო გადარჩენის სიხშირეში სხვაობა ვერ აღმოაჩინეს.

გარდა ამისა, ისეთ მოწინავე მეთოდებს, როგორებიცაა ინტენსივობით მოდულირებული რადიოთერაპია, სტერეოტაქსიური რადიოქირურგია და პროტონული თერაპია, პაციენტის მიერ აღწერილი გვერდითი ეფექტებისა და კლინიკური შედეგების გაუმჯობესების პოტენციალი აქვს. ამის დანახვა შესაძლებელია როგორც კლინიკურ პრაქტიკაში, ისე რამდენიმე ახლახან გამოქვეყნებულ კვლევაში.

პერსონალიზებული რადიოთერაპია ახლად განვითარებადი სფეროა, რომელსაც შეუძლია უკეთესი შედეგებით უფრო ინდივიდუალურად მორგებული მკურნალობების ჩატარება. მკვლევრები პროსტატის კიბოს ზუსტად სტადირებისთვის PMSA PET-BT-ის უპირატესობის დამადასტურებელ კვლევას გამოყოფენ ტრადიციულ BT-სთან შედარებით. ეს მიდგომა ნაკლებ რადიაციულ დასხივებასაც უზრუნველყოფდა. ამ კვლევაზე დაყრდნობით მკვლევრები „მას შემდეგ PMSA PET-BT პროსტატის კიბოს სტადირების სტანდარტად იქცა“ — ასე განმარტავენ.

დოქტორი Espenel და მისი კოლეგები ასევე აღნიშნავენ: პაციენტების სიცოცხლის გახანგრძლივებასთან ერთად მათი ცხოვრების ხარისხი და კმაყოფილება სულ უფრო ხშირად ხდება RKÇ-ების საბოლოო/სამიზნე წერტილი. სპეციალისტები მეტ ყურადღებას უთმობენ მკურნალობის ნარჩენ შედეგებსა და ტექნოლოგიურ მიღწევებს, რომლებსაც კრიტიკული ორგანოების რადიაციისგან დაცვა და მკურნალობის საერთო ხანგრძლივობის შემცირება შეუძლია.

მრავალ შემთხვევაში ერთობლივი გადაწყვეტილების მიღებაც უფრო შესაძლებელი ხდება. მაგალითად, სხვადასხვა მკურნალობის მეთოდის შემცველ ზოგიერთ კლინიკურ კვლევაში დაშვებული იყო პაციენტის არჩევანზე მორგებული მეთოდის შერჩევა. შედეგები თანაბარი იყო, გვერდითი ეფექტების პროფილები კი განსხვავდებოდა.

მკვლევრები ხაზს უსვამენ, რომ მთლიანობაში ეს მონაცემები „ძირითადი სიმსივნეების უმეტესობაში რადიაციული ონკოლოგიის კვლევის დიდ დინამიზმს“ აჩვენებს.