რატომ კარგავენ COVID-19 პაციენტები ყნოსვასა და გემოს — როდის ბრუნდება?

მარტის დასაწყისში მრავალ ქვეყანაში ადამიანებს COVID-19 სიმპტომები დაეწყოთ: ცხელება, შემცივნება და ხველა. თუმცა დასავლეთში გამოჩნდა ჩინეთში ნაკლებად აღწერილი ნიშანი: ყნოსვის დაკარგვა და მასთან დაკავშირებული გემოს დიდი კლება!

COVID-19 და ყნოსვა-გემო

მედიცინაში ანოსმიად წოდებული დაკარგვა COVID-19-ში იშვიათი არ არის, სიხშირე %34-98 შორისაა. უმეტესობა ნიშანს სხვადასხვა ხარისხით რამდენიმე კვირა განიცდის. COVID-19 დიაგნოზისთვის ყველაზე განმასხვავებელი ნიშანი შეიძლება იყოს. თუ ეს ნიშანი გაქვთ, სხვა ნიშნებთან შედარებით COVID-19-ის ეჭვისა და ტესტირების უფრო ძლიერი საფუძველია. კვლევამ აჩვენა, რომ COVID-19 პაციენტების ყნოსვის დაკარგვის ალბათობა სხვა ზედა სასუნთქ ვირუსულ ინფექციებზე 27-ჯერ მეტი არის. ასევე ყნოსვა-გემოს დაკარგვის მქონეებში უფრო ხშირად აღწერილია COVID-19-თან დაკავშირებული შფოთვა, დეპრესია და სოციალიზაციის სირთულე. ამ შემაწუხებელი ნიშნის დროებითია პაციენტს უნდა ამშვიდებდეს. 

ყნოსვა და მასთან დაკავშირებული გემო COVID-19-ის ყველა სხვა ნიშნის გაქრობის შემდეგაც რამდენიმე კვირა შეიძლება არ აღდგეს. ამერიკის ყელ-ყურ-ცხვირისა და თავისა და კისრის ქირურგიის აკადემიის (AAO-HNS) მიხედვით ყნოსვადაკარგულ COVID-19 პაციენტთა % 27-ს დაახლოებით 7 დღეში გარკვეული გაუმჯობესება აქვს, უმეტესობა კი 10 დღეში უკეთაა.

Annals of Allergy, Asthma & İmmunology ჟურნალში 2020 წლის ივლისის 1013 პაციენტის რეტროსპექტიულ კვლევაში ყნოსვის დაკარგვა COVID-19-ის მსუბუქი მიმდინარეობის დამოუკიდებელი ფაქტორი იყო. უფრო ხშირი ახალგაზრდებში, ქალებში, წინა ალერგიული რინიტი/რინოსინუსიტისა და მაღალი სმი-ისას იყო; ნაკლებად ჰოსპიტალიზდებოდნენ.

ანოსმია ქიმიური გაჟონვისა და გაფუჭებული საკვების ყნოსვას ამცირებს. კვება სოციალიზაციის მთავარი გზაცაა და სრულად ვერმონაწილეობა სოციალურ სიცარიელეს ქმნის.

როგორ ვყნოსავთ?

ყნოსვა ქიმიური ინფორმაციის გაშიფვრაა. მოლეკულა ცხვირით უკანა ღრუს მცირე ქსოვილში, ოლფაქტორულ ეპითელიუმში მიდის, სენსორულ ნეირონს უკავშირდება და ნერვთა კონებით სიგნალი ტვინის შესაბამის ნაწილს მიეწოდება. ასე ცნობილია სასიამოვნო, დამწვარი, ყვავილის, პიტნისა თუ ცუდი სუნი.

გრიპის, გაციების ან ტვინის ტრავმის შემდეგ შეიძლება დაიკარგოს. ზოგი უყნოსვოდ იბადება, ზოგს კიბოს მკურნალობა ან Parkinson, Alzheimer მსგავსი დაავადება უკარგავს. ასაკიც მოქმედებს. სმენა-მხედველობაზე ნაკლებად თვალსაჩინოა, თუმცა NIH-ის მონაცემებით 40-ზე უფროს ამერიკელთა დაახლოებით 25 პროცენტი ცვლილებას აღნიშნავს: მხოლოდ აშშ-ში 13 მილიონს სრული ანოსმია ან ნაწილობრივი ჰიპოსმია აქვს.

COVID-19 ანოსმია

განსხვავდება თუ არა COVID-19 ანოსმია სხვა ვირუსით გამოწვეული ყნოსვის დაკარგვისგან, გაურკვეველია, თუმცა COVID-19-ით ანოსმიის მქონენი რამდენიმე მხრივ განსხვავდებიან:

ყველაზე აშკარა სხვაობა, სწრაფად ამჩნევენ, რადგან ჩვეულებრივი ვირუსული ანოსმიის ადრეული დახშობა არ ახლავს. აშკარა ცხვირის გაჭედვის გარეშეც იკარგება.

უეცარი და სწრაფი დაკარგვა დრამატულია და პაციენტები არაფრის სუნს გრძნობენ.

კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი განსხვავებაა: ყნოსვის დაკარგვის მომხსენებელი COVID-19 პაციენტების ბევრი მათგანი სხვა ვირუსით ანოსმიის მქონეთა უმეტესობისგან განსხვავებით გრძნობას შედარებით სწრაფად, არა თვეებსა და წლებში, არამედ მხოლოდ რამდენიმე კვირაში იბრუნებს.

რა მექანიზმით მოქმედებს COVID-19?

მეცნიერებმა მხოლოდ ახლახან დაიწყეს იმის შესწავლა, რატომ იწვევს COVID-19 ყნოსვის დაკარგვას და მოქმედებს თუ არა ყნოსვის სისტემაზე სხვა ვირუსული შემოჭრებისგან განსხვავებული გზით.

ჰარვარდის ყნოსვის ნეირობიოლოგი Sandeep Robert Datta ამბობს: „გაციებისას ცვლილებაზე ცოტა ვიცით. რა ალბათობით იკარგება? რამდენ ხანს? ეს ძირითადი საკითხები სინამდვილეში არ ვიცით."

ცხვირი COVID-19 გამომწვევი SARS-CoV-2შესვლის მთავარი ადგილია. ორი შესაძლო შესასვლელი ტიპი — გობლეტური და წამწამოვანი უჯრედები — იპოვეს.

იმის გასაგებად, თუ როგორ არღვევს COVID-19 ყნოსვის სისტემას, მეცნიერებმა პირველად შესაძლო ინფიცირებადი სამიზნეების სია შეავიწროვეს. SARS-CoV-2-ს უჯრედში შესასვლელად ACE2 და TMPRSS2 სახელწოდების ორი ცილა სჭირდება. ამიტომ მკვლევრებმა ყნოსვის სისტემის იმ უჯრედების ძიება დაიწყეს, რომლებიც ამ ორივე ცილას შეიცავდა.

ყნოსვის გადამტანი ნერვული უჯრედები, ორივე ზედაპირული ცილის არქონის გამო კორონავირუსისადმი მგრძნობიარე არ არის. Science Advancesგამოქვეყნებულ სტატიაში აღწერილია, რომ ACE2 და TMPRSS22 ნეირონებში არა, მაგრამ მათ მხარდამჭერ უჯრედებსა და ყნოსვის სისტემის სხვა უჯრედებშია, მაგალითად დაზიანების შემდეგ ნეირონთა აღმდგენ ღეროვან უჯრედებში. მხარდამჭერები ფიზიკურად ამაგრებს ნეირონს, მკვდარს აშორებს და სუნს სისტემის ლორწოში ატარებს.

ყნოსვის სისტემის დაზიანებული ნაწილების გაგება მნიშვნელოვანი პირველი ნაბიჯია იმის გასაგებად, თუ როგორ არღვევს ვირუსი სუნის აღქმას. თუმცა სამიზნე უჯრედების ცოდნა გაცილებით დიდი თავსატეხის მხოლოდ ერთ ნაწილად ჩანს.

ჯერ უცნობია, ყნოსვის დარღვევას უშუალოდ ნეირონებზე ვირუსის დამაზიანებელი გავლენა იწვევს თუ ვირუსის წინააღმდეგ იმუნური რეაქციის შედეგად განვითარებული ანთება.

Reading-ის გემოს ქიმიკოსი დოცენტი Jane Parker და ლონდონის რინოლოგი Simon Gane The Conversationსტატიაში ვარაუდობენ, რომ სასუნთქ გზებში ქსოვილის შეშუპება ყნოსვის უზრუნველმყოფ ოლფაქტორულ ეპითელიუმსა და ნერვებს აწვება და ამით გრძნობა იკარგება. ინფექციის ეფექტების, ადგილობრივი ანთებისა და/ან შეშუპების შემცირებისას შესაძლოა ყნოსვა ძველ მდგომარეობას უბრუნდებოდეს.

ადრეული ნიშნების მიუხედავად უპასუხო კითხვებია: რატომ აღდგება ზოგი კვირებში და სხვები არა? შეიძლება COVID-19 მუდმივ დაკარგვას იწვევდეს? გადადის ტვინში?

მკურნალობა

კონკრეტული მკურნალობა ჯერ არ არის, თუმცა მცდელობებია.

ერთი გზა ცხვირის ერთგვარი ფიზიოთერაპია, ყნოსვის ვარჯიში შეიძლება იყოს. ყოველდღე ევკალიპტის, მიხაკის ან ლიმონის ზეთის ბოთლიდან ნაზად რამდენჯერმე ყნოსავენ და არგრძნობის შემთხვევაშიც სუნზე კონცენტრირდებიან.

მტკიცებულება შესაძლო ეფექტს აჩვენებს, თუმცა გარანტია არაა და COVID-19-ის დაკარგვაზე კვლევაც არ არის. მკვლევრები მცდელობას უვნებლად და შესაძლო სასარგებლოდ მიიჩნევენ.

დასკვნა ყნოსვისა და გემოს დაკარგვა COVID-19-ის მნიშვნელოვანი განმასხვავებელია და ბევრმა 1-3 კვირაში დაიბრუნა.

გარე შინაარსის სანახავად მართეთ პარამეტრები

გარე შინაარსის სანახავად მართეთ პარამეტრები