COVID-19 xəstələri qoxu-dad hisslərini niyə itirir – Nə vaxt qayıdır?

Martın əvvəlində dünyanın bir çox ölkəsində insanlar COVID-19 əlamətləri yaşamağa başladı. Çoxları qızdırma, üşütmə-titrəmə və öskürək bildirirdi. Bununla yanaşı epidemiyanın başladığı Çində az bildirilən əlaməti Qərbdə çox insan yaşamağa başladı: qoxu hissinin itkisi və buna bağlı dad hissinin böyük ölçüdə itməsi!

COVID-19 və qoxu-dad itkisi

Tibbdə anosmiya adlanan qoxu itkisi COVID-19 xəstələrində heç də nadir deyil, tezliyi %34-98 arasında dəyişir. Xəstələrin çoxu bu əlaməti müxtəlif dərəcələrdə və bir neçə həftə yaşayır. Üstəlik, qoxu-dad itkisi COVID-19 diaqnozu üçün ən fərqləndirici əlamət ola bilər. Yəni sizdə bu əlamət varsa, digərlərinə nisbətən COVID-19-dan şübhələnmək və test etdirmək üçün daha güclü sübut var. Bir tədqiqat COVID-19 xəstələrinin qoxu hissini itirmə ehtimalının digər yuxarı tənəffüs yolu virus infeksiyalarından 27 dəfə çox olduğunu göstərib. Qoxu-dad itkisi olanlarda COVID-19-a bağlı narahatlıq, depressiya və sosiallaşma çətinliyi də daha çox bildirilir. Bu sıxıcı əlamətin keçici olacağını bilmək xəstələri rahatlatmalıdır. 

Qoxu və buna bağlı dad itkisi COVID-19-un bütün digər əlamətləri keçsə belə bir neçə həftə davam edə bilər. Amerika Qulaq-Burun-Boğaz Baş və Boyun Cərrahiyyəsi Akademiyasına (AAO-HNS) görə qoxu hissini itirən COVID-19 xəstələrinin % 27-si təxminən 7 gündə “bir qədər yaxşılaşır”, çoxları isə 10 gündə daha yaxşı hiss edir.

Annals of Allergy, Asthma & İmmunology jurnalında iyul 2020-də dərc edilmiş, 1013 xəstəli retrospektiv (keçmişə yönəlmiş) tədqiqatda qoxu itkisinin COVID-19-un daha yüngül gedişini göstərən müstəqil amil olduğu bildirildi. Qoxu itkisi gənclərdə, qadınlarda, əvvəllər allergik rinit və ya rinosinusiti, yüksək BKİ-si olanlarda daha çox idi; anosmiyası olanlar az xəstəxanaya yerləşdirilirdi.

Anosmiya kimyəvi sızmaları və xarab qidaları iyləmə qabiliyyətini azaldır. Yemək həm də sosiallaşmanın əsas vasitəsidir. Buna tam qatıla bilməsəniz, bir növ sosial boşluq yaranır.

Qoxu hissi necə yaranır?

İnsan və heyvanların iyləməsinə imkan verən sistem mahiyyətcə kimyəvi məlumatı deşifrə etmə yoludur. Güclü qoxu duyanda molekullar burundan, burun boşluğunun arxasındakı kiçik toxumaya – qoxu epitelinə (olfaktor epitel) gedir. Molekullar qoxu hissi neyronlarına (olfaktor sinirlərə) bağlanır, sonra sinir dəstələri ilə qoxu siqnalları beynin müvafiq hissələrinə ötürülür. Beləliklə qoxular xoş, yanıq, çiçək, nanə və pis kimi tanınır.

İnsanlar qrip və ya soyuqdəymə kimi virus infeksiyasından, yaxud travmatik beyin zədəsindən sonra qoxu hissini itirə bilər. Bəziləri qoxu hissi olmadan doğulur, digərləri xərçəng müalicəsi və ya Parkinson, Alzheimer kimi xəstəliklərdən itirir. Yaşlandıqca da qoxu itə bilər. Qoxu pozğunluğu eşitmə və görmə itkisi qədər aydın olmasa da, ABŞ Milli Sağlamlıq İnstitutlarının (NIH) məlumatına görə 40 yaşdan yuxarı amerikalıların təxminən yüzdə 25-i qoxu hissində dəyişiklik bildirir; yalnız ABŞ-da 13 milyon insanda anosmiya, tam qoxu itkisi və ya hiposmiya (qismən itki) olduğu hesablanır.

COVID-19 anosmiyası

COVID-19 anosmiyasının digər virus mənşəli qoxu itkilərindən fərqli olub-olmadığı aydın deyil, amma COVID-19 səbəbindən anosmiyası olanlar bəzi cəhətlərdən fərqlənir:

Ən aydın fərqhiss itkisini dərhal anlamalarıdır, çünki adətən virus mənşəli anosmiyanın ilkin mərhələlərinə xas tutulma bunu müşayiət etmir. Yəni aydın burun tutulması olmadan qoxu itkisi hiss olunur.

Qəfil, sürətli qoxu itkisi çox dramatikdir və xəstələr heç nəyin qoxusunu duymadıqlarını deyirlər.

Digər mühüm fərq COVID-19-da qoxu itkisi bildirən çox xəstənin, digər viruslardan anosmiyası olan əksər insanlardan fərqli olaraq aylar və illər deyil, cəmi bir neçə həftədə nisbətən tez bu hissi geri qazanmasıdır.

COVID-19 qoxu hissinə hansı mexanizmlə təsir edir?

Alimlər COVID-19-un niyə qoxu itkisi yaratdığını və qoxu sisteminə digər viruslardan fərqli təsir edib-etmədiyini yeni araşdırmağa başlayıblar.

Harvard Universitetində qoxunu araşdıran neyrobiologiya professoru Sandeep Robert Datta “Soyuqlayanda qoxunun necə dəyişdiyi barədə çox az bilirik” deyir. Qoxu itkisi ehtimalı nədir? Nə qədər çəkir? Bu əsas məsələni əslində bilmirik."

Burun COVID-19 yaradan virusun, SARS-CoV-2nin bədənə daxil olduğu əsas yerlərdəndir. Tədqiqatçılar virus üçün ehtimal olunan giriş nöqtələri olan iki burun hüceyrəsi (qədəhvari və kirpikli hüceyrələr) müəyyən ediblər.

COVID-19-un qoxu sistemini necə pozduğunu anlamaq üçün alimlər əvvəlcə mümkün yoluxma hədəflərini daraltdılar. SARS-CoV-2 hüceyrəyə daxil olmaq üçün ACE2 və TMPRSS2 adlı iki proteinə ehtiyac duyur. Buna görə qoxu sistemində bu proteinləri daşıyan hüceyrələri araşdırdılar.

Qoxu hissini ötürən sinir hüceyrələrininbu iki səth proteinini daşımadıqları üçün koronavirusa həssas olmadığını kəşf etdilər. Science Advancesdə dərc edilən məqalədə ACE2 və TMPRSS22-nin neyronlarda olmasa da, onları dəstəkləyən hüceyrələrdə və zədədən sonra neyronları yeniləyən kök hüceyrələr kimi digər qoxu sistemi hüceyrələrində olduğu bildirildi. Dəstək hüceyrələri neyronları fiziki dəstəkləyir, ölü hüceyrələri təmizləyir və qoxuları sistemdəki selikdən keçirməyə kömək edir.

Qoxu sisteminin hansı hissələrinin təsirləndiyini anlamaq virusun qoxu qavrayışımızı necə pozduğunu anlamaqda böyük ilk addımdır. Ancaq hədəf hüceyrələri bilmək daha böyük tapmacanın yalnız bir hissəsi görünür.

Qoxu pozğunluğunun birbaşa virusun neyronları zədələməsindən, yoxsa virusa qarşı immun cavab nəticəsində iltihabdan yarandığı hələ bilinmir.

Reading Universitetindən dad kimyası mütəxəssisi dosent Dr. Jane Parker ilə London Universitetindən rinoloq Dr. Simon Gane-in The Conversationda dərc etdikləri məqalə tənəffüs yollarında toxuma şişməsi ilə qoxu epiteli və sinirlərin sıxılması nəticəsində qoxu hissinin itə biləcəyini iddia edir. İnfeksiyanın təsiri və bölgədə iltihab və/və ya ödem azaldıqca qoxu hissinin əvvəlki vəziyyətinə qayıda biləcəyini bildirirlər.

İlkin ipucları olsa da, cavabsız çox sual var. Niyə bəziləri bir neçə həftədə sağalır, digərləri sağalmır? COVID-19 bəzilərində daimi qoxu itkisi yaradırmı? Virus qoxu sistemindən beynə keçirmi?

Qoxu itkisinin müalicəsi

Hazırda qoxu itkisinə müəyyən müalicə yoxdur. Ancaq bəzi sınaqlar var.

Mümkün yollardan biri burun üçün fiziki terapiya növü olan qoxu təlimi ola bilər. Hər gün evkalipt, mixək və ya limon kimi efir yağı şüşələrindən bir neçə kiçik, yumşaq iyləmə sınayanlar var. Onlar qoxunu duymasalar belə iyləyərkən ona diqqət yetirməyə çalışırlar.

Bir sıra sübut qoxu təliminin təsirli ola biləcəyini göstərir, ancaq hamıya fayda verəcəyinə zəmanət və COVID-19 qoxu itkisində təsirinə dair tədqiqat yoxdur. Yenə də alimlər bunun zərərsiz və faydalı ola biləcəyini düşünürlər.

Nəticə olaraq qoxu və dad itkisi COVID-19 üçün fərqləndirici, mühüm əlamətdir; bunu yaşayan çox xəstənin 1-3 həftədə hisslərini geri qazandığı görülüb.

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin