COVID-19 müalicəsi üçün ƏN YAXŞI KÖMƏKÇİ OYUNÇUNU hədəfə almaq

Bir müddətdir mübarizə apardığımız, SARS-COV-2 adı ilə həyatımıza daxil olan yeni koronavirus COVID-19 xəstəliyini yaradaraq yaş fərqi olmadan milyonlarla insanın həyatını təhlükəyə atır. Xəstəliyi anlamaq və qarşısını almaq üçün çalışan alimlər üçün virusun həyat dövrünün aydınlaşdırılması böyük əhəmiyyət daşıyır. Elm dünyası bütün gücü ilə virusun hüceyrə səviyyəsində fəaliyyətini araşdırır. Yeni növ koronavirusun orqanizmimizin hansı nahiyəsindəki hüceyrələrə bağlana bildiyi, bağlanarkən hansı reseptorları tanıdığı, hüceyrəyə daxil olduqdan sonra ardıcıl hansı fəaliyyətləri yerinə yetirdiyi kimi əsas suallara cavab verilməsi peyvənd və dərman hazırlanmasında böyük üstünlük verir. Bunları anlayıb izah edə bilsək, virusun həyati funksiyalarını əngəlləyəcək dərmanlar hazırlaya və insan orqanizmində yarada biləcəyi mümkün zərərləri təxmin edə bilərik.

Giriş qapısı: ACE2 reseptorları

Yeni növ koronavirus barədə ən erkən əldə etdiyimiz məlumatlardan biri giriş qapısıdır. İlk tədqiqatlarla virusun müəyyən edilməsindən qısa müddət sonra SARS-COV-2-nin yoluxduracağı hüceyrələrə daxil olmaq üçün ACE2 (Angiotensin Converting Enzyme 2) adlandırdığımız xüsusi hüceyrə səthi reseptorlarına bağlandığı və immun hüceyrələrimizdən yayınaraq hüceyrəyə daxil olduğu göstərildi. İmmun sistemimiz bu virusla əvvəllər heç qarşılaşmadığı üçün onu tanıya və hazır cavab yarada bilmir; sanki nə edəcəyini bilmir…

2002-ci ildə yaranan SARS (Ağır Kəskin Tənəffüs Yolu Çatışmazlığı) xəstəliyinə səbəb olan digər koronavirus SARS-CoV-1-in də eyni giriş qapısından istifadə etdiyi bilinirdi. Lakin müqayisəli təcrübələr yeni koronavirusun ACE2 reseptorlarına 10 dəfə daha güclü bağlana bildiyini göstərdi. Buna görə səthində çox ACE2 reseptoru olan hüceyrələrimiz və bu hüceyrə qruplarının aid olduğu orqanlar – ağciyərlər, ürək, böyrəklər, damarlar və bağırsaqlar – tutulma baxımından risk qrupundadır. ACE2 reseptorunun ən çox olduğu orqanımız isə ağciyərdir.

Ən yaxşı köməkçi oyunçu: kod adı TMPRSS2

Virusun bağlanma qolu olan spike (tikan) zülalının (S zülalı) hüceyrələrimizdəki ACE2 reseptorlarına bağlanıb hüceyrəyə daxil olmasına kömək edən ferment qrupumuz var: serin proteaza fermentləri. SARS-COV-2-yə kömək edən xüsusi qrupun adı “Serin Proteaza TMPRSS2”dir. Əsasən parçalayıcı ferment kimi fəaliyyət göstərən TMPRSS2 viral S zülalını parçalayaraq virus və sahib hüceyrə membranlarının birləşməsinə imkan verir. Son tədqiqatlarda bu fermentin göstərilməsi və giriş mexanizminin ətraflı aydınlaşdırılması alimlərin yeni suallar verməsinə səbəb oldu: “Hansı hüceyrələrimiz həm ACE2 reseptoru, həm TMPRSS2 fermenti daşıyır?”, “TMPRSS2 fermentinin işləməsini əngəlləsək, virusun hüceyrələrimizə girişini əngəlləyə bilərikmi?”

Bu suallar işığında davam edən ətraflı tədqiqatlar göstərdi ki, həm ACE2, həm TMPRSS2 fermentini daşıyan hüceyrələrimiz olduqca məhdud sahədə yayılıb. Bunlar əsasən tənəffüs və bağırsaq sistemimizə aid ixtisaslaşmış hüceyrə qruplarıdır. Əsas işi selik ifraz etmək olan və tənəffüs sistemimizin böyük hissəsində yerləşən qədəhəbənzər Goblet hüceyrələri; ağciyərlərdə yerləşən və surfaktant adlanan mühüm ifrazata cavabdeh tip-2 pnevmositlər; nazik bağırsaqda yerləşən və qida sorulmasına cavabdeh enterositlərin xüsusi alt qrupu ACE2 və TMPRSS2-ni birlikdə daşıyaraq virusun yerləşə biləcəyi ən ehtimallı və həssas hüceyrə qrupları kimi sıralanır.

TMPRSS2-yə qarşı preparat

SARS-COV-2 virusunun orqanizmə daxil olduqdan sonra sürətlə çoxalmasını və hüceyrələrə bağlanaraq irəliləməsini dayandıracaq, xəstəliyin pisləşməsini yavaşladacaq dərmanın olmaması bu çox yoluxucu virusun hər gün daha çox ölümlə nəticələnən yeni hallar yaratmasına səbəb olur. Virusun hüceyrəyə girişində əsas rol oynayan TMPRSS2 fermenti də dərman kəşfi üçün intensiv tədqiqatların və sınanan molekulların hədəfindədir.

Almaniyada çalışan bir qrup alimin Cell-də dərc etdiyi yeni məqalədə TMPRSS fermentini hədəfləyən, klinikada istifadə olunan proteaza fermenti inhibitoru “camostat mesylate” molekulunun effektivliyi göstərilib. Xəstədən təcrid edilmiş SARS-COV-2 viruslarında sınanan molekulun virusun hüceyrəyə girişini əngəllədiyi bildirilib. Camostat mesylate molekulunun yoluxmuş şəxslərdə COVID-19 xəstəliyinin yaranmasının qarşısını ala biləcəyi, buna görə klinik tədqiqatlarla sınanmağa başlanmalı olduğu da mühüm nəticələrdəndir. Hazırda Yaponiyada pankreatit (mədəaltı vəzinin iltihabı) müalicəsində istifadə təsdiqi olan bu molekulun COVID-19 üçün istifadə imkanlarını anlamaq məqsədilə klinik tədqiqatlara başlanılıb.

Camostat mesylate və ilk COVID-19 insan sınaqları

Danimarkanın Aaruhus şəhərindəki Aaruhus Universitetində ilk sınaqlar 31 mart 2020-ci ildə başladı. Burada faza-I və faza-II tədqiqatları aparılan camostat mesylate molekulunun təxminən 180 xəstədə randomizə şəkildə sınanması planlaşdırılır. Uzunmüddətli tapıntılarla yanaşı erkən nəticələrinin dekabr 2020-ci ildə alınması gözlənilən klinik tədqiqatın çoxsaylı xəstəyə faydalı nəticə verəcəyinə ümid edirik.

BÜTÜN KORONAVİRUS YAZILARIMIZ 

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin