Alzheimer xəstəliyi nədir?

Alzheimer xəstəliyi

Alzheimer, yaddaşı, düşüncəni və sonda sadə işləri görmə bacarığını pozacaq qədər həyata mənfi təsir edən, yavaş irəliləyən, geri dönməyən beyin xəstəliyidir.

Demans (əqli zəifləmə), Alzheimerdən fərqli olaraq yaddaş, düşüncə və davranışı pozan xəstəlik və ya beyin zədələrinin yaratdığı hallar üçün işlədilən daha geniş termindir. Alzheimer isə irəliləyən demans formasıdır.

Alzheimer hazırda ABŞ-da 2010-da yayımlanan xəstəliklərə bağlı ölüm səbəbləri arasında 6-cıdır. Son hesablamalar isə Alzheimerin yaşlı insanlarda ölüm sıralamasında, ürək-damar xəstəlikləri və xərçəngdən sonra 3-cü yerdə olduğunu göstərir.

Yaşlılıq xəstəliyi sayılır; halların %96-sı 65 yaşdan sonra görülür. 65-dən əvvəl diaqnoz erkən başlanğıclı adlanır (%4). Amerikada 65 yaşdan yuxarı hər 10 nəfərdən 1-ində (%10) Alzheimer demansı var; nisbət hər 5 ildə demək olar ikiqat artır. 85-dən sonra hər 2 və ya 3 nəfərdən birində görülür.

Demansın inkişafında çox səbəb var. Alzheimerə bağlı demans bütün halların 60 ilə 80 faizini təşkil edir.

- Əlaqəli mövzu: Demans nədir? Demans və Alzheimer eynidirmi?

2010-da Amerikada 4.7 milyon xəstə vardı; yaşlı əhali artdığı üçün 2050-də 13.8 milyon gözlənilir.

Alzheimer diaqnozundan sonra orta ömür 4 ilə 8 ildir olduğu görülür. Lakin digər amillərdən asılı olaraq bu müddət 10 ili aşaraq 20 ilə qədər də uzana bilər.

Beyində hansı dəyişikliklər olur?

Sağlam yetkin beyində uzun şaxəli uzantıları olan təxminən 100 milyard neyron (sinir hüceyrəsi) var. Uzantılar neyronların əlaqəsini təmin edir. Sinaps adlanan əlaqələrdə məlumat bir neyrondan qəbuledici digərinə keçir. Beyində təxminən 100 trilyon sinaps var. Beyin meşədirsə, ağaclar neyron, yarpaqlar sinapsdır. Siqnalların sürətli hərəkəti xatirə, düşüncə, hiss, duyğu, hərəkət və bacarıqların hüceyrə əsasını təşkil edir.

Alzheimer xəstəliyində beyin hüceyrələrinin daxilində və xaricində bəzi zülalların yüksək səviyyədə olması beyin hüceyrələrinin sağlam qalmasını və bir-biri ilə əlaqə qurmasını çətinləşdirir. Xüsusilə beyində öyrənmə və yaddaş bölgəsi olan hipokampusdakı beyin hüceyrələri adətən ən erkən dövrdə zədələnir. Buna görə yaddaş itkisi Alzheimerdə adətən ilk görülən əlamətlərdən biridir.

Daha ətraflı desək, zülal quruluşlu beta-amiloidin (beta-amiloid lövhələr adlandırılır) neyronların xaricində toplanması və anormal tau zülalı formasının (taunun burulmuş sapları-dolaşıqlar adlandırılan) neyronların daxilində proqressiv toplanması Alzheimer xəstəliyinin əsasını təşkil edir.

Beta-amiloid lövhələri sinapsda ünsiyyəti pozur, tau yumaqları qida və lazımi molekulların neyronda daşınmasını əngəlləyir. Amiloid artdıqca anormal taunun beyinə yayıldığı dönüş nöqtəsinə çatılır. Lövhələrin hüceyrə ölümünə də töhfəsi düşünülür.

Toksik beta-amiloid və tau beyində mikroqliya adlanan immun hüceyrələri aktivləşdirir. Bunlar ölü və ölən hüceyrə qalıqlarını, toksik zülalları təmizləməyə çalışır. Amiloid və tau onların öhdəsindən gələ bilməyəcəyi miqdara çatır, xroniki iltihab və atrofiyaya töhfə verir. Hüceyrə itkisi ilə əsas yanacaq qlükozanı metabolizə etmə azalır, normal beyin funksiyası daha da pozulur.

Erkən Alzheimer genetikdirmi?

Kiçik hissə, təxminən 1 faiz və ya azı, üç gendən birində mutasiyadan yaranır: amiloid öncül zülalı (APP), presenilin 1 və presenilin 2 genləri. Bunlardan birində mutasiya daşıyanlarda 65-dən əvvəl, bəzən 30 yaşda əlamətlərə meyil olur.

40 yaşadək Down sindromluların çoxunda nəzərəçarpan amiloid lövhələri və tau yumaqları var. ABŞ Milli Down Sindromu Assosiasiyasına görə çoxu ömrü boyu Alzheimer demansı inkişaf etdirir. Səbəbin əlavə xromosom 21 nüsxələri olduğu düşünülür.

Risk amilləri (səbəblər) nələrdir?

Alzheimer üçün risk amili sayılan çoxlu hallar var. Xəstəlik bəzən bir neçə amilin birlikdə təsirinin nəticəsi kimi də inkişaf edə bilər.

Gec başlanğıclı Alzheimerin böyük riskləri:

Dəyişməyən risklər:

• Yaşlı olmaq, ən mühüm risk amili hesab olunur. Alzheimer demansı olan şəxslərin əksəriyyəti 65 yaş və yuxarıdır. Alzheimer demansı olan şəxslərin faizi yaşla artır: 65-74 yaş qrupundakıların 3 faizində, 75-84 yaş qrupundakıların 17 faizində və 85 yaş və yuxarı olanların 32 faizində Alzheimer demansı görülür. (Alzheimer demansının yaşlanmanın normal hissəsi olmadığını yenidən qeyd etmək əhəmiyyətlidir.)
• Ailədə Alzheimer olması. Ailə tarixçəsi təkbaşına yetərli səbəb deyil. Amma xüsusilə ana, ata, bacı-qardaş kimi birinci dərəcəli qohumların bir neçəsində olması riski artırır.
• Apolipoprotein E-e4 (APOE-e4) genini daşımaq. APOE-e4-ün ümumi yaranmaya məhdud təsiri düşünülür. Alzheimer yaradan genetik mutasiyalardan fərqli olaraq APOE-e4 irsən keçməsi yetərli səbəb deyil. Bu, son dövrdə riskə təsiri tapılan 20-dən çox genə də aiddir. Ailədə ötürülmədə genetika ilə yanaşı ortaq mühit və həyat tərzi (sağlam qidaya çıxış, fiziki fəaliyyət vərdişi) rol oynaya bilər.

Dəyişdirilə bilən risklər:

• Ürək-damar xəstəlikləri
• Yüksək qan xolesterini
• İnsult
• Yüksək təzyiq
• Diabet (şəkər xəstəliyi)
• Siqaret
• Pis qidalanma
• Piylənmə

Ürək-damar sağlamlığı beyni də yaxşılaşdırır. Çəkinin yalnız 2 faizini təşkil etsə də beyin oksigen və enerjinin 20 faizini sərf edir. Sağlam ürək və damarlar oksigenli, qidalı qanı beyinə çatdırıb normal işləməyə imkan verir.

Siqaret və diabet kimi ürək-damar riskləri yüksək demans riski ilə də bağlıdır. Riskin yarandığı yaş da təsir edə bilər. Məsələn orta yaş piylənməsi, hipertoniya və yüksək xolesterinlə əlaqə göstərilmişdir.

• Travmatik beyin zədəsi. Ağır baş travması (zərbə və yol qəzası) funksiyanı poza bilər. TBI-da huş itkisi və ya travma sonrası unutqanlıq ola bilər. Orta və ağır TBH bəzi demans risklərini artırır. Təkrarlanan travmalı boksçu, futbolçu və müharibə veteranlarında demans, koqnitiv pozuntu və neyrodegenerativ xəstəlik riski daha yüksək ola bilər.
• Alüminium və başqa metallara məruzqalma. Son illərdə mis, sink, dəmir və alüminium kimi bəzi metalların qidalardan və ya bişirmə qablarından Alzheimer xəstəliyinə səbəb olma potensialına dair narahatlıqlar var. Lakin bədənimizə daxil olan bu metalların Alzheimer xəstəliyinə tutulma riskini artırdığına dair güclü sübut yoxdur. Bununla belə, beyində təbii olaraq çoxlu metal var və bunlar beynimizin sağlam işləməsi üçün çox əhəmiyyətlidir. Hətta sinkin amiloid zülallarını beyinə daha az zərər verən formaya çevirərək amiloid lövhələrin toksik təsirini azaltdığını göstərən araşdırmalar da var. Xəstəlik yaranmazdan əvvəl və ya xəstəlik zamanı bədəndəki metalların miqdarının çox olmasının və ya müalicə ilə azaldılmasının sağlamlığımız üçün nə dərəcədə əhəmiyyətli olduğuna dair inandırıcı sübut yoxdur. Eyni şəkildə bədəndə alüminium miqdarı ilə Alzheimer xəstəliyinin inkişafı arasında inandırıcı əlaqə qurulmayıb. Bu mövzuda daha çox araşdırmaya ehtiyac var.

Başlanğıc / əlamətlər nələrdir?

• Gündəlik həyata təsir edəcək qədər unutmaq və sonradan xatırlamamaq
• Planlama, problem həlli və hesablamada çətinlik
• Evdə, işdə, boş vaxtda gündəlik tapşırığı bitirməkdə çətinlik
• Yer və zamanı qarışdırmaq
• Görüntü və məkan əlaqələrini anlamaqda çətinlik
• Eyni işi təkrar etmək
• Danışanda və yazanda söz xatırlama problemi
• İşlək əşyaları yanlış yerə qoymaq
• Addımları ardıcıl izləmə bacarığını itirmək
• Qərarda çətinlik və ya pis qərar
• İşdən və sosial fəaliyyətdən çəkilmək
• Əhval və şəxsiyyət dəyişikliyi

Ən çox erkən əlamət yeni öyrəniləni xatırlama çətinliyidir; dəyişiklik adətən öyrənmə hissəsindən başlayır. İrəlilədikcə yer-zaman şüuru pozuntusu, əhval və davranış dəyişikliyi, ailə, dost və baxıcı barədə əsassız şübhələr, nitq pozuntusu, artan ağır yaddaş itkisi və davranış dəyişikliyi, yerimə və udma kimi həyati funksiyalarda çətinlik görülə bilər.

Mərhələlər hansılardır?

İrəliləmə üç əsas mərhələyə ayrılır:

• Yüngül Alzheimer (erkən mərhələ)
• Orta Alzheimer (orta mərhələ)
• Ağır Alzheimer-demans (gec mərhələ)

Alzheimer Birliyi əlamət ağırlığına görə davamlı koqnitiv enişdə yeddi mərhələ təsvir edir. Pozuntusuz haldan yüngül, orta, sonda çox ciddi enişə qədər gedir. Adətən yüngül/erkən Alzheimer deyilən 4-cü mərhələyədək diaqnoz çətindir.

Test varmı, diaqnoz necə qoyulur?

Hazırda qəti diaqnoz yolu yoxdur.

Diaqnozda bu sual və testlər istifadə oluna bilər:

• Xəstə və ailədən davranış, gündəlik çətinlik, tibbi tarix və şəxsiyyət dəyişikliyini soruşmaq
• Yaddaş, sayma, problem həlli, nitqi yoxlamaq
• Qan-sidik testləri ilə digər halları istisna etmək; insult, şiş, yuxu problemi, dərman yan təsirlərini qiymətləndirmək
• Beyin BT müayinəsi və maqnit rezonans görüntüləmədə (MRI) beynin müəyyən bölgələrinin atrofik görünüşü, yaxud pozitron emissiya tomoqrafiyasında (PET müayinəsi) müəyyən edilən aşağı beyin qlükoza qəbulu və struktur dəyişiklikləri
• Biomarker kimi BOS-da yüksək tau və ya azalmış beta-amiloid, NT1 testi (qanda tau fraqmenti)
• Neyropsixoloji testlər diaqnoza kömək edir

Müalicə necədir?

Sağaldan müalicə yoxdur, amma irəliləməni yavaşıdanlar var. Bəzi əlamətlər yüngülləşib həyat keyfiyyəti arta bilər. Sonda xəstəlik irəliləyərək beyin və bədəni zədələyir.

Müalicədə işlədilən dərmanlar:

Təsirlər insana görə dəyişir. İrəlilədikcə hamısının təsiri azalır.

Əlamətləri önləmək və ya yavaşıtmaq üçün ən çox yazılanlar:

• Donepezil (Aricept)
• Galantamin (Razadyne)
• Memantin (Namenda): bəzən Aricept, Exelon və ya Razadyne ilə verilir
• Rivastigmin (Exelon)

Hazırlanan ən ümidverənlərdən bəziləri:

• Aducanumab və Solanezumab anti-amiloid dərmanlardır.
• Burun spreyindəki insulin növünün yaddaşı yaxşılaşdırıb-yaxşılaşdırmadığı da araşdırılır.

Qorunmaq mümkündürmü?

Diabet, piylənmə, yüksək təzyiq, yüksək xolesterin və siqaret kimi dəyişən ürək-damar risklərini idarə etməyin demansı azalda bildiyinə güclü sübut var.

Müntəzəm fiziki fəaliyyətin (həftədə 150 dk) və sağlam pəhriz vərdişinin (məsələn, Aralıq dənizi pəhrizi) olması demans riskinin azaldılmasına mühüm töhfə verir. Sağlam pəhrizdə meyvə, tərəvəz, kəpəkli taxıllar, balıq, toyuq, fındıq və paxlalıların əsasən istehlakı, doymuş yağlar, qırmızı ət və şəkərlərin isə məhdudlaşdırılması tövsiyə olunur.

Formal təhsil müddəti uzun olan insanlarda Alzheimer və digər demansın inkişaf riski daha aşağı görülmüşdür. Səbəbin uzun illər təhsil almağın insanda koqnitiv ehtiyat yaratdığına inanılmasıdır. Koqnitiv ehtiyat beynin insanı və ya hadisəni xatırlayarkən neyronlararası əlaqələrindən çevik və səmərəli istifadə qabiliyyətini ifadə edir. Lakin formal təhsil illərinin sayı koqnitiv ehtiyatın yeganə müəyyənedicisi hesab edilməməlidir. Sosial və zehni fəal qalmaq (radio dinləmək, müxtəlif xəbərləri oxumaq, tapmaca oyunları oynamaq, səyahət etmək, yeni dil öyrənmək, muzeyləri ziyarət etmək kimi) və həmçinin yetərli yuxu koqnitiv ehtiyat yaratmağa və bununla Alzheimer riskini azaltmağa mühüm töhfə verəcək.

Hər kəsin Alzheimer yolu fərqlidir

Hər kəsin özünəməxsus sağlamlıq keçmişi və həyat tərzi vərdişləri var. Bu sağlamlıq keçmişi və həyat tərzi xüsusiyyətləri Alzheimer xəstəliyinin insanlara necə təsir edəcəyi ilə birbaşa əlaqəlidir. Müəyyən aralıqlarla sağlamlıq yoxlamaları ilə yanaşı, sağlam həyat vərdişlərinin qazanılması və həyat boyunca tətbiqi gələcəkdə də sağlam qalmaq üçün əhəmiyyətlidir.