Demans nədir? Demans və Alzheimer eyni şeydirmi?

Bir çox insan Alzheimer xəstəliyi və demans terminlərini eyni saya bilər. Neyroelmdə diaqnoz və müalicəyə aid son inkişaflar bunu aydınlaşdırıb: Alzheimer və demans eyni deyil. Alzheimer demansın bir növüdür.

Demans nədir?

Demans xəstəlikdən çox adətən uzunmüddətli, irəliləyən sindromdur. Düşünmə, anlama, xatırlama, danışma və qərar bacarığının azalması ilə əlaqəli əlamətlər qrupunun ümumi adıdır. Şüur pozulmur, amma koqnitiv funksiya, yəni düşüncəni emal qabiliyyəti pozulur və gündəlik fəaliyyəti məhdudlaşdıracaq qədər irəliləyə bilər.

Demans yaşlılarda əlillik və yaxınlardan asılılığın əsas səbəblərindəndir. 65 yaşdan yuxarı tezlik %5-8-dir, hər 5 ildə ikiqat artır. 85 yaşdan yuxarı hər iki nəfərdən birində demans növü gözlənilir. Yalnız xəstə üçün deyil, ailə və baxıcı üçün də çətin prosesdir.

Əlamət və mərhələlər nələrdir?

Yavaş başlayır, əvvəl hiss edilmir, tədricən pisləşir və hər kəsə fərqli təsir edir. Əlamətlər dəyişsə də xüsusilə;

• Yaddaş
• Ünsiyyət və dil
• Diqqəti cəmləmək
• Mühakimə və qərar
• Görmə qavrayışı kimi əsas funksiyaların ən az ikisi əhəmiyyətli pozulanda demans düşünülməlidir.

Diaqnoz necə qoyulur?

Şübhədə nevroloji müayinə ilə yanaşı əlaməti gözləmədən neyropsixoloji testlər erkən diaqnoza faydalıdır. Lazım olsa struktur görüntüləmədə beyin maqnit rezonans görüntüləməsi (MRG) və kompüter tomoqrafiyası (BT); funksional üsullar arasında pozitron emissiya tomoqrafiyası (PET) və funksional MRG (fMRI); molekulyar üsullarda PET, fMRI və tək foton emissiyalı kompüter tomoqrafiyası (SPECT) istifadə edilir. Bəzi biomarkerlərin erkən diaqnozda işlənə biləcəyi deyilsə də hazırda təsdiqlənmiş biomarker tövsiyəsi yoxdur.

Əlamətlər 3 mərhələdəanlaşıla bilər.

• Erkən mərhələ: Fərq etmək çətindir, çox vaxt diqqətdən kənar qalır. Unutqanlıq, tarix, fəsil və zamanı qarışdırmaq, tanış yerdə azmaq əsas əlamətlərdir.
• Orta mərhələ: Əlamətlər və tapıntılar aydınlaşır. Həyat daha məhdudlaşdırıcı olur. Bunlara son hadisələri və insanların adlarını unutmaq, evdə azmaq, insanlarla ünsiyyətin pozulması, şəxsi qulluqda yardıma ehtiyac, gəzişmə ehtiyacı və təkrarlanan sorğulama daxil olmaqla davranış dəyişiklikləri aid edilə bilər
• İrəli mərhələ: Bu mərhələdə insanlar tam asılılığa və hərəkətsizliyə yaxındırlar və artıq qulluğa ehtiyac duyurlar. Əlamətlərə köməkli şəxsi qulluğa artan ehtiyac, yerimə çətinliyi, qohumları və dostları tanımaqda çətinlik, zaman və məkandan xəbərsiz olmaq, aqressivliyə qədər çatan ciddi davranış dəyişiklikləri aid edilə bilər.

Səbəblər nələrdir?

Əvvəllər normal yaşlanma hissəsi kimi görülür və ya yaşlılıq demansı adlandırılırdı. İrəli yaş demans üçün bilinən ən güclü risk amili olsa da, yaşlanmanın qaçılmaz nəticəsi deyil. Həmçinin demans yalnız yaşlılara təsir etmir. Demans əlamətlərinin 65 yaşdan əvvəl başladığı “gənc başlanğıclı demans” halların % 9-unu təşkil edir.

Bu gün demansa səbəb olan çoxlu amilin mövcudluğu məlumdur. Alzheimer xəstəliyi də demans yaradan ən mühüm amillərdən biridir. Alzheimer bütün demans hallarının 60 faizdən çoxuna töhfə verə bilər.

İkinci əsas səbəb damar tutulmasına bağlı vaskulyar demansdır. Digərləri Lewy cisimcikli (neyronlarda anormal zülal yığılması), frontotemporal (ön pay degenerasiyası), beyin infeksiyaları, tiroid xəstəliyi, diabet, vitamin çatışmazlığıdır (B12, B1, B6).

Dəyişən/düzələn risklər və profilaktika

Daha çox Alzheimer xəstəliyində gördüyümüz genetik meyillilikdən başqa irəli yaşın ən mühüm risk amili ola biləcəyini qeyd etmişdik. Lakin yaşlılıq dövrünədək mənimsəyib tətbiq etdiyimiz həyat tərzinin də risk amili sayıla biləcəyini bildirmək lazımdır. Bəzi araşdırmalar fiziki hərəkətsizlik, piylənmə, qeyri-sağlam pəhriz, tütün və alkoqol istifadəsi, diabet və orta yaşlarda başlayan yüksək təzyiq və xolesterolun demans riskini artıra bildiyini göstərib. Dəyişdirilə bilən əlavə risk amilləri arasında uzunmüddətli yuxu pozuntuları, qalxanabənzər vəzi problemləri, vitamin çatışmazlıqları, depressiya, aşağı təhsil və məhdud sosial mühitdir

Müalicə və qulluq

Qəti müalicə məlum deyil. Amma sağaltmaq və ya irəliləməni dayandırmaq üçün xüsusilə Alzheimerdə çox klinik iş, gen texnologiyası daxil yeni müalicə araşdırılır. Donepezil, rivastigmin, galantamin bəzi insanlarda yaddaş və düşüncəni müvəqqəti yaxşılaşdıra və ya sabitləşdirə bilər.

İrəliləmə dayanmasa da əlamətlərin ağırlaşması yavaşıdıla, həyat keyfiyyəti arta bilər. Bəzi zehin və musiqi terapiyaları aqitasiya, depressiya və keyfiyyəti yaxşılaşdırıb. Şüurlu fərqindəliyə əsaslı stres proqramları baxıcıların stresini azalda bilər.

Əlavələrdən ginkgo, omeqa-3 yağ turşuları / balıq yağı, B və E vitaminləri, Asiya jenşeni, üzüm çəyirdəyi ekstraktı və kurkumin (sarıkök) araşdırılmışdır. Amma geniş araşdırmalarda demans və ya Alzheimerin koqnitiv pozuntusunun pisləşməsini önləyən hər hansı qida əlavəsinə inandırıcı sübut yoxdur.

Xülasə, demansın başlanmasını gecikdirməyin hazırda ən yaxşı müalicə seçimi olacağını demək mümkündür. Bu münasibətlə demansın qarşısını almaq üçün də sağlam həyat vərdişlərinin zəruriliyini və erkən diaqnozun əhəmiyyətini yenidən vurğulamaq düzgün olar.