دمانس (زوال عقل) چیست؟ آیا دمانس و آلزایمر یک چیز هستند؟

افراد بسیاری ممکن است، بیماری آلزایمر، و، دمانس، را اصطلاح‌هایی هم‌معنا بدانند. اما پیشرفت‌های اخیر تشخیص و درمان در علوم اعصاب این موضوع را روشن کرده‌اند. آلزایمر و دمانس یک چیز نیستند. آلزایمر نوعی دمانس است.

دمانس چیست؟

دمانس (زوال عقل) به‌جای یک بیماری، معمولاً سندرمی طولانی‌مدت (مزمن) و پیشرونده است. دمانس اصطلاحی کلی برای توصیف گروهی از نشانه‌های مرتبط با کاهش مهارت‌های تفکر، درک، یادآوری، گفتار و تصمیم‌گیری است. در دمانس هوشیاری تحت تأثیر قرار نمی‌گیرد، اما اختلال در عملکرد شناختی (یعنی توان پردازش فکر) دیده می‌شود و ممکن است تا حد کاهش توان انجام فعالیت‌های روزمره پیشرفت کند.

دمانس یکی از علل اصلی ناتوانی و وابستگی به نزدیکان در سالمندان جهان است. پس از 65 سالگی، فراوانی دمانس بین %5-8 است و هر 5 سال، میزان بروز دو برابر می‌شود. برآورد می‌شود در سن 85 سال و بالاتر، از هر دو نفر یک نفر نوعی دمانس داشته باشد. دمانس نه‌فقط برای فرد دچار زوال عقل، بلکه برای خانواده و مراقبانش نیز فرایندی دشوار است.

نشانه‌ها و مراحل دمانس چیست؟

دمانس آهسته آغاز می‌شود و در ابتدا اغلب متوجه آن نمی‌شوند. تدریجاً بدتر می‌شود و هر فرد را به شکل متفاوتی تحت تأثیر قرار می‌دهد. هرچند نشانه‌های دمانس بسیار متغیرند، به‌ویژه؛

• حافظه،
• ارتباط و زبان،
• توان تمرکز و توجه،
• استدلال و قضاوت،
• ادراک دیداری؛ وقتی دست‌کم دو مورد از این کارکردهای اصلی ذهنی به‌طور قابل‌توجهی مختل شوند، باید دمانس را در نظر گرفت.

دمانس چگونه تشخیص داده می‌شود؟

در صورت شک، افزون بر معاینه عصبی، انجام برخی آزمون‌های عصب‌روان‌شناختی بدون منتظر ماندن برای نشانه‌ها برای تشخیص زودهنگام مفید است. در صورت نیاز در تصویربرداری ساختاری مغز، تصویربرداری تشدید مغناطیسی، (MRG) و توموگرافی کامپیوتری (BT)؛ در میان روش‌های تصویربرداری عملکردی، توموگرافی انتشار پوزیترون (PET)، و MRG عملکردی (fMRI)؛ و در فناوری‌های تصویربرداری مولکولی، از بررسی‌هایی مانند PET، fMRI و توموگرافی کامپیوتری انتشار تک‌فوتون (SPECT) بهره گرفته می‌شود. هرچند گفته می‌شود برخی نشانگرهای زیستی در تشخیص زودهنگام قابل استفاده‌اند، اکنون برای دمانس، تأییدشده‌ای از، نشانگر زیستی، توصیه نشده است.

نشانه‌ها و یافته‌های مرتبط با دمانس را می‌توان در، 3 مرحله،درک کرد.

• مرحله زودرس،: متوجه شدن آن دشوار است و معمولاً نادیده گرفته می‌شود. نشانه‌های اصلی شامل فراموشی، اشتباه گرفتن تاریخ‌ها، فصل‌ها و زمان و گم شدن در مکان‌های آشناست.
• مرحله میانی،: نشانه‌ها و یافته‌ها آشکار می‌شوند. زندگی محدودتر می‌شود. از جمله می‌توان فراموش کردن رویدادهای تازه و نام افراد، گم شدن در خانه، اختلال ارتباط با دیگران، نیاز به کمک در مراقبت شخصی و تغییر رفتار شامل نیاز به پرسه زدن و پرسش مکرر را نام برد.
• مرحله پیشرفته،: در این مرحله افراد به وابستگی کامل و بی‌حرکتی نزدیک‌اند و اکنون به مراقبت نیاز دارند. نشانه‌ها شامل افزایش نیاز به کمک در مراقبت شخصی، دشواری راه رفتن، مشکل شناختن بستگان و دوستان، ناآگاهی از زمان و مکان و تغییرات جدی رفتار تا حد پرخاشگری است.

علل دمانس چیست؟

در گذشته زوال عقل با سن بالا پیوند داده می‌شد، گویی بخشی طبیعی از سالمندی است، یا، دمانس سالمندی، نامیده می‌شد. هرچند سن بالا قوی‌ترین عامل خطر شناخته‌شده دمانس است، پیامد اجتناب‌ناپذیر پیری نیست. همچنین زوال عقل فقط سالمندان را درگیر نمی‌کند. وضعیت «دمانس با آغاز جوانی» که نشانه‌ها پیش از 65 سالگی شروع می‌شوند، % 9 موارد را تشکیل می‌دهد.

امروزه مشخص است عوامل زیادی موجب دمانس می‌شوند. بیماری آلزایمر نیز یکی از مهم‌ترین عوامل ایجاد دمانس است. بیماری آلزایمر ممکن است در بیش از 60 درصد موارد زوال عقل نقش داشته باشد.

دومین علت شایع، دمانس عروقی ناشی از انسداد رگ‌هاست. از علل مهم دیگر می‌توان دمانس با اجسام لویی (تجمع غیرطبیعی پروتئین در سلول‌های عصبی)، دمانس پیشانی‌ـ‌گیجگاهی (تحلیل لوب پیشانی مغز)، عفونت‌های مغزی، بیماری‌های تیروئید، دیابت و کمبود ویتامین (مانند B12، B1 و B6) را نام برد.

عوامل خطر قابل‌تغییر / قابل‌اصلاح و پیشگیری

گفتیم به‌جز استعداد ژنتیکی که بیشتر در آلزایمر می‌بینیم، سن بالا ممکن است مهم‌ترین عامل خطر باشد. اما باید گفت سبک زندگی‌ای که تا سالمندی پذیرفته و اجرا می‌کنیم نیز ممکن است عامل خطر باشد. بعضی پژوهش‌ها نشان داده‌اند بی‌تحرکی جسمانی، چاقی، رژیم ناسالم، مصرف تنباکو و الکل، دیابت و فشار خون و کلسترول بالایی که از میانسالی آغاز می‌شوند، ممکن است خطر زوال عقل را افزایش دهند. عوامل قابل‌تغییر اضافی شامل اختلالات خواب طولانی‌مدت، مشکلات تیروئید، کمبود ویتامین، افسردگی،، سطح پایین تحصیلات و محدود بودن محیط اجتماعی است

درمان و مراقبت

اکنون درمان قطعی شناخته‌شده‌ای برای دمانس وجود ندارد. اما برای بهبود یا متوقف کردن پیشرفت آن، به‌ویژه در زمینه آلزایمر، پژوهش‌های بالینی زیادی انجام می‌شود و درمان‌های تازه بسیاری از جمله فناوری‌های ژنی بررسی می‌شوند. داروهایی مانند دونپزیل، ریواستیگمین و گالانتامین ممکن است در برخی افراد حافظه و مهارت‌های تفکر را موقتاً بهتر یا پایدار کنند.

هرچند پیشرفت دمانس متوقف نمی‌شود، می‌توان بدتر یا شدیدتر شدن نشانه‌های زوال عقل را کند کرد. کیفیت زندگی بیماران قابل بهبود است. بعضی مطالعات درمان ذهنی و موسیقی‌درمانی بهبود بی‌قراری، افسردگی و کیفیت زندگی را نشان داده‌اند. برنامه‌های کاهش استرس مبتنی بر ذهن‌آگاهی ممکن است به کاهش استرس مراقبان بیماران دمانس کمک کنند.

در میان مکمل‌های غذایی، جینکو، اسیدهای چرب امگا-3 / روغن ماهی،، ویتامین‌های B و E، جینسنگ آسیایی، عصاره هسته انگور و، کورکومین (زردچوبه)، موضوع مطالعاتی بوده‌اند. اما تا امروز از مجموعه گسترده پژوهش‌ها، شواهد قانع‌کننده‌ای گزارش نشده است که مکمل غذایی خاصی بتواند از بدتر شدن اختلال شناختی ناشی از دمانس یا آلزایمر جلوگیری کند.

در مجموع می‌توان گفت در وضعیت کنونی، به تأخیر انداختن آغاز دمانس بهترین گزینه درمانی است. به این مناسبت درست است دوباره بر ضرورت عادت‌های زندگی سالم برای پیشگیری از زوال عقل و اهمیت تشخیص زودهنگام تأکید کنیم.