როგორ ემუქრება ბუნებაში არსებული დარიშხანი ჩვენს ჯანმრთელობას? დარიშხანის მსოფლიო პრობლემა

მიწისქვეშა წყლებში ბუნებრივად არსებული დარიშხანი მსოფლიოს ბევრ ქვეყანაში მილიონობით ადამიანზე მნიშვნელოვნად მოქმედებს და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის პრობლემას ქმნის. ცნობილია, რომ დარიშხანიანი წყალი ხანგრძლივ პერიოდში მრავალ პრობლემას იწვევს; კვლევები მიუთითებს, რომ დაბინძურებული სასმელი წყალი კანის, ფილტვის, შარდის ბუშტისა და თირკმლის კიბოებს, ასევე გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებს იწვევს.

რა არის დარიშხანი?

დარიშხანი ელემენტია სიმბოლოთი As, ატომური ნომრით 33 და ლითონსა და არალითონს შორის თვისებებით. გარემოში ბუნებრივად ხვდება დარიშხანიანი ქანების ეროზიითა და ვულკანური ამოფრქვევით, ადამიანის საქმიანობიდან კი — სამთო დაბინძურებითა და დარიშხანის შემცველი აგროქიმიკატებით. გვხვდება წყალში, ჰაერში, საკვებსა და ნიადაგში ორგანულ და არაორგანულ ნივთიერებებში. დედამიწის ქერქის ზედაპირზე ცოტაა, სიღრმეში კი შედარებით მეტი; ამიტომ ზემოქმედების მთავარი წყარო წყალია.

მსოფლიოში მიწისქვეშა წყლების დარიშხანით ყველაზე ძლიერი დაბინძურება ბანგლადეშში, ინდოეთის დასავლეთ ბენგალში და სამხრეთ აზიაში გვხვდება.

აშშ-ის კიბოს ეროვნული ინსტიტუტის ჟურნალში გამოქვეყნებული ახალი კვლევით, სასმელ წყალში დარიშხანი სხვა უმეტეს კანცეროგენულ ნივთიერებაზე გაცილებით დიდხანს შეიძლება დარჩეს. მკვლევრები ჩილეს ერთ რეგიონში დარიშხანიანი წყლის ზემოქმედების მქონე ადამიანების სიკვდილიანობას აკვირდებოდნენ და მაღალი ზემოქმედების დასრულებიდან 40 წლის შემდეგაც ფილტვის, შარდის ბუშტისა და თირკმლის კიბოს მატება გამოავლინეს.

1958 წელს ჩრდილოეთ ჩილეს ქალაქ ანტოფაგასტას წყლის წყაროებში დარიშხანის უეცრად გაზრდილი მაღალი რაოდენობა გამოვლინდა. შემდეგ 1970 წელს გამწმენდი ნაგებობის აშენებით ზემოქმედება მკვეთრად შემცირდა. დარიშხანის ზემოქმედებასა და კიბოთი სიკვდილიანობის (მორტალობის) კავშირის კვლევის დაწყებიდან 10 წლის შემდეგ ფილტვის, შარდის ბუშტისა და თირკმლის კიბოთი სიკვდილიანობა გაიზარდა. ამ კიბოების სიკვდილიანობის ზრდა ორივე სქესში მაღალი დარიშხანის ზემოქმედებიდან მხოლოდ 40 წლის შემდეგ შეჩერდა.

მიუხედავად იმისა, რომ ამ მოსახლეობაზე კვლევა გრძელდება, უკვე ვარაუდობენ, რომ დარიშხანი კიბოს განვითარებაზე ყველაზე ხანგრძლივად მოქმედი კანცეროგენებიდან ერთ-ერთია. ეს მხოლოდ თეორიულ ცოდნად არ უნდა დარჩეს; საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის მნიშვნელოვან საფრთხეზე ყურადღება უნდა გამახვილდეს და გამოსავალი მოიძებნოს.

არსებობს დარიშხანის სახეობები?

წყალში, საკვებში, ჰაერსა და ნიადაგში დარიშხანი ორგანული და არაორგანული ფორმით გვხვდება. არაორგანული ფორმა მნიშვნელოვნად უფრო მავნეა. სასმელ წყალსა და სიგარეტში არაორგანულია, ზღვის წყალსა და პროდუქტებში, ხორცსა და ყოველდღიურ პროდუქტებში კი ორგანული ფორმაა.

ჩვენს ქვეყანაში 2005 წელს გამოქვეყნებული ადამიანის მოხმარებისთვის განკუთვნილი წყლების რეგლამენტით სასმელ წყალში დარიშხანი რეგულარულად იზომება. ამ რეგლამენტის მიხედვით; „გასაყიდად წარმოდგენილი წყაროსა და სასმელი წყლებიდან ყოველ სამ თვეში ნიმუშებს იღებენ და საკონტროლო მონიტორინგის, დარიშხანის, ფტორიდის, ბრომატისა და ბრომოფორმის პარამეტრებზე ანალიზს ატარებენ.“

ჩვენს ქვეყანაში თურქეთის რესპუბლიკის ჯანდაცვის სამინისტროს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ლაბორატორიები წყაროს, სასმელ და ბუნებრივ მინერალურ წყლებში დარიშხანს ზომავს.

ჩვენს ქვეყანაში 2008 წელს განსაკუთრებით იზმირსა და ეგეოსის სანაპიროსა და შიდა რეგიონის ზოგ ქალაქში ქსელის წყლებში დარიშხანის მაღალი დონე გამოვლინდა და ყურადღება მიიპყრო. შემდეგ სწრაფად აშენდა გამწმენდი ნაგებობები შესაძლო მძიმე ჯანმრთელობის პრობლემების თავიდან ასაცილებლად.

წყლის გარდა დარიშხანი შეიძლება იყოს ზღვის პროდუქტებში, ბრინჯში, სოკოსა და ფრინველის ხორცში (ორგანული ფორმით). საღებავებშიც გამოიყენება, ამიტომ საღებავის ხელზე ან საკვებზე გადასვლით, ტუჩების შეღებვით ან მოწევით პირის გზითაც ხვდება ორგანიზმში. ამიტომ უხარისხო და უკონტროლო საღებავებსა და კოსმეტიკას უნდა მოერიდოთ. საღებავი სურათებში, ხის ნაწარმში, სათამაშოებსა და ფაიფურში გვხვდება, ამიტომ ჩინეთიდან შემოსულ პროდუქტებს ყურადღება უნდა მიექცეს. ჩვენს ქვეყანაში ასევე 2008 წელს მიღებული „მავნე ნივთიერებებისა და ნარევების შეზღუდვისა და აკრძალვის რეგლამენტი“ ნავებისა და ხის დამცავ მასალებში დარიშხანის გამოყენების საზღვრებს ადგენს.

რა არის დარიშხანის გაწმენდის მეთოდები?

წყლის დარიშხანისგან გაწმენდის მთავარი მეთოდებია კირით, ალუმით ან რკინით კოაგულაცია, უკუოსმოსი, მემბრანული ფილტრაცია და იონგაცვლა. აშშ-ის გარემოს დაცვის სააგენტოს მიერ დამტკიცებული და შერჩეული მეთოდებით შესაძლებელია ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მიერ დადგენილ 10 μg/L დონემდე შემცირება. ჩვენს ქვეყანაში (Ülkemizde) 2008 წელს დარიშხანის დაბინძურების ნორმა 50 μg/L-დან 10 μg/L-მდე შემცირდა. გავრცელებული ქიმიური გამწმენდი და ფილტრაციის დანადგარები ზოგ რეგიონში არასაკმარისია. პრობლემები არ უნდა უგულებელვყოთ და ეფექტიანობის გასაზრდელად საჭირო ნაბიჯები უნდა გადაიდგას.

შესაბამისად დარიშხანის ზემოქმედების მთავარი წყარო წყალია, ამიტომ უნდა ავირჩიოთ წყალი, რომელშიც მისი დონე რეგულარულად იზომება. მაღალი ზემოქმედების შემდეგ ხანგრძლივ პერიოდში კიბოს რისკის შესამცირებლად კვლავ საჭიროა დაავადების სკრინინგი, დარიშხანის მაჩვენებლების მონიტორინგი, მკურნალობისა და ჯანდაცვის რესურსების დაგეგმვა და ჯანმრთელობაზე გავლენის შესახებ საზოგადოების ცნობიერების ამაღლება.

მიმოხილვა

• ზოგი ქვეყნის მიწისქვეშა წყლებში დარიშხანი ბუნებრივად მაღალ დონეზე გვხვდება.
• არაორგანული ფორმით დარიშხანი ძალიან ტოქსიკურია.
• სასმელად, საჭმლის მოსამზადებლად და ხილ-ბოსტნეულის მოსარწყავად გამოყენებული მაღალი დარიშხანის შემცველი (დაბინძურებული) წყალი მისგან საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის უდიდეს რისკს ქმნის.
• სასმელი წყლისა და საკვების დარიშხანის ხანგრძლივმა ზემოქმედებამ შეიძლება კიბო და კანის დაზიანებები გამოიწვიოს. ის ზრდა/განვითარებაზეც მოქმედებს და გულ-სისხლძარღვთა დაავადებას, ნევროლოგიურ დაავადებებსა და დიაბეტს უკავშირდება.
• დაზიანებულ საზოგადოებებში მთავარი ქმედებაა უსაფრთხო წყალმომარაგებით დარიშხანის შემდგომი ზემოქმედების თავიდან აცილება.