Təbiətdəki arsen sağlamlığımızı necə təhdid edir? Dünyanın arsen problemi

Yeraltı sularda təbii şəkildə olan arsen dünyanın bir çox ölkəsində milyonlarla insana əhəmiyyətli təsir göstərərək ümumi ictimai sağlamlıq problemi yaradır. Arsen tərkibli suların uzun müddətdə çoxlu sağlamlıq problemlərinə yol açdığı məlumdur və tədqiqatlar arsenlə çirklənmiş içməli suyun dəri, ağciyər, sidik kisəsi və böyrək xərçəngi kimi müxtəlif xərçənglərə və ürək-damar xəstəliklərinə səbəb olduğunu bildirir.

Arsen nədir?

Arsen kimyada As simvolu ilə göstərilən, atom nömrəsi 33 olan və metal ilə qeyri-metal arasında xüsusiyyətə malik elementdir. Arsen tərkibli qayaların eroziyası və vulkan püskürmələri ilə təbii yolla, mədənçilikdən qaynaqlanan çirklənmə (kontaminasiya) və arsen tərkibli kənd təsərrüfatı mübarizə vasitələri ilə insan fəaliyyəti nəticəsində ətraf mühitə yayılır. Su, hava, qida və torpaqda üzvi və qeyri-üzvi maddələrdə müşahidə edilir. Arsen yer qabığının səthində çox az, lakin dərinliklərində nisbətən daha çox olur; buna görə arsenə məruz qalmanın ən mühüm səbəbi sudur.

Dünyada yeraltı sularda arsen çirklənməsi ən çox Banqladeşdə, Hindistanın Qərbi Benqal bölgəsində və Cənubi Asiyada müşahidə edilir.

Amerika Milli Xərçəng İnstitutunun jurnalında dərc edilmiş yeni tədqiqatda içməli sudakı arsen digər əksər kanserogen maddələrlə müqayisədə suda daha uzun müddət qala bilir. Tədqiqatçılar Çilidə bir bölgədə arsenli içməli suya məruz qalan şəxslərin ölüm sürətlərini izləyərək yüksək arsenə məruz qalma bitdikdən hətta 40 il sonra ağciyər, sidik kisəsi və böyrək xərçənginin artmasını müəyyən ediblər.

1958-ci ildə Çilinin şimalındakı Antofagasta şəhərinin su mənbələrində qəfil artmış böyük miqdarda arsen müşahidə edilib. Ardınca 1970-ci ildə arsen təmizləmə qurğusu qurulduqda arsenə məruz qalma əhəmiyyətli dərəcədə azalıb. Arsenə məruz qalma ilə xərçəngə bağlı həyat itkisi (ölüm) nisbətləri arasındakı əlaqəni araşdıran tədqiqatın başlanmasından 10 il sonra ağciyər, sidik kisəsi və böyrək xərçəngindən ölüm sürətləri artıb. Həm kişilər, həm də qadınlar üçün bu xərçəng növlərinin ölüm nisbəti yüksək arsenə məruz qalmadan yalnız 40 il sonra dayanıb.

Bu icma ilə bağlı tədqiqatlar davam etsə də, arsenin xərçəngin inkişafına ən uzun müddət təsir göstərən kanserogenlərdən biri ola biləcəyi nəticəsi indidən ehtimal edilir. Bu məlumatlar yalnız nəzəri elmi məlumat olaraq qalmamalı, eyni zamanda ictimai sağlamlığı təhdid edən mühüm problemə diqqət çəkilərək həll yolları təqdim edilməlidir.

Arsenin növləri varmı?

Su, qida, hava və torpaqda ola bilən arsen həm üzvi, həm də qeyri-üzvi formada ola bilər. Arsenin qeyri-üzvi forması nəzərəçarpacaq dərəcədə daha zərərlidir. İçməli suda və siqaretdə qeyri-üzvi formada olduğu halda, dəniz suyunda və dəniz məhsullarında, ətdə və gündəlik məhsullarda üzvi formada olur.

Ölkəmizdə 2005-ci ildə dərc edilmiş İnsan istehlakı üçün nəzərdə tutulan sular haqqında Əsasnamə ilə içməli sularda müntəzəm arsen ölçülməsi aparılır. Bu əsasnaməyə görə; “Bazara təqdim edilən bulaq və içməli sulardan üçaylıq dövrlərlə nümunələr götürülərək nəzarət izləməsi parametrləri və arsen, flüorid, bromat və bromoform parametrləri baxımından analizləri aparılır.”

Ölkəmizdə T. C. Səhiyyə Nazirliyinə bağlı İctimai Sağlamlıq Laboratoriyaları bulaq suyu, içməli su və təbii minerallı sularda arsen ölçülməsi aparır.

Ölkəmizdə 2008-ci ildə İzmir başda olmaqla bəzi Egey və daxili Egey şəhərlərimizdə şəbəkə sularında arsenin yüksək olduğu müəyyən edilib və bu məsələ diqqət çəkib. Daha sonra sürətlə təmizləmə qurğuları qurulub və səbəb ola biləcəyi ciddi sağlamlıq problemlərinin yaranmasının qarşısını almağa çalışılıb.

Sudan başqa arsenin ola bildiyi qidalar dəniz məhsulları, düyü, göbələk və ev quşlarıdır (bunlarda üzvi formada). Arsen boyalarda da istifadə edildiyindən boyaların ələ, qidalara keçməsi, dodaqların boyanması və ya siqaret çəkilməsi ilə ağız yolundan da orqanizmə daxil olur. Bu səbəbdən keyfiyyətsiz və nəzarətsiz boya və makiyaj vasitələrindən uzaq durmaq lazımdır. Boyalar rəsm, taxta, oyuncaq və çini kimi bir çox materialda ola bildiyindən Çindən gələn məhsullara diqqət edilməlidir. Ölkəmizdə yenə 2008-ci ildə çıxarılmış “Zərərli maddə və qarışıqların məhdudlaşdırılması və qadağan edilməsi haqqında Əsasnamə” ilə qayıqlarda və taxtanın qorunmasında istifadə edilən maddələrdə arsen istifadəsinin hədləri göstərilib.

Arsendən təmizləmə üsulları hansılardır?

Su mənbələrinin arsendən təmizlənməsi üçün istifadə edilməli əsas üsullar əhəng, zəy və ya dəmirlə koaqulyasiya, əks osmos, membran filtrasiyası və ion mübadiləsidir. Amerika Ətraf Mühitin Mühafizəsi Agentliyinin təsdiqlədiyi və seçdiyi təmizləmə üsulları ilə Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) müəyyən etdiyi 10 μg/L dəyərinə endirilə bilir. Ülkəmizdə isə 2008-ci ildə arsen çirklənmə həddi 50 μg/L-dən 10 μg/L-ə endirilib. Ölkəmizdə geniş istifadə edilən kimyəvi təmizləmə və filtrasiya qurğuları bəzi bölgələrdə qeyri-kafi qalır. Bu problemlər nəzərdən qaçırılmadan səmərəliliyi artırmaq üçün zəruri addımlar atılmalıdır.

Nəticə olaraq arsenə məruz qalmamızın ən mühüm mənbəyi sudur; buna görə arsen səviyyələri müntəzəm ölçülən sulara üstünlük verməliyik. Yüksək miqdarda arsenə məruz qalmadan sonra uzun müddətdə xərçəng riskinin azalması üçün xəstəlik skrininqi, arsen miqdarlarının izlənməsi, müalicə və səhiyyə xidmətləri resurslarının planlaşdırılması və arsenin sağlamlığa təsiri barədə ictimai məlumatlılığı artıran işlərə hələ də ehtiyac var.

Xülasə

• Arsen bəzi ölkələrin yeraltı sularında təbii olaraq yüksək səviyyələrdə olur.
• Arsen qeyri-üzvi formasında olduqca toksikdir.
• İçmək, yemək hazırlamaq, tərəvəz və meyvələri suvarmaq üçün istifadə edilən arsen miqdarı yüksək (çirklənmiş) su arsenlə bağlı ən böyük ictimai sağlamlıq riskini təşkil edir.
• İçməli su və qida mənşəli arsenə uzun müddət məruz qalmaq xərçəngə və dəri zədələnmələrinə səbəb ola bilər. Eyni zamanda böyüməyə/inkişafa təsir edir, ürək-damar xəstəliyi, nevroloji xəstəliklər və diabetlə əlaqələndirilib.
• Təsirə məruz qalan icmalarda ən vacib addım təhlükəsiz su təminatı yaradaraq arsenə daha çox məruz qalmanın qarşısını almaqdır.