სიკვდილზე თავიდან დაფიქრება გვჭირდება

სამყაროში, სადაც სიკვდილისადმი დამოკიდებულება, გლოვის მიდგომები და სიცოცხლის ბოლოს სამედიცინო მომსახურებაზე წვდომა „დაუბალანსებელი“ გახდა, სიკვდილის ფუნდამენტური გადააზრებაა საჭირო. ექსპერტთა ჯგუფმა ამისკენ მოგვიწოდა.

Lancet-ის სიკვდილის ღირებულების კომისიის (Lancet Commission on the Value of Death) თანახმად, ბევრი ადამიანი დღეს საავადმყოფოში ტერმინალური (სიცოცხლის ბოლო პერიოდის) მოვლისას იღუპება. მიუხედავად ამისა, ბევრი პაციენტი კვლავ არასაკმარის მხარდამჭერ მკურნალობას იღებს, თავიდან აცილებადი მდგომარეობებით კვდება და ძირითად ტკივილგამაყუჩებლებზე წვდომა არ აქვს. აღმოსავლურ საზოგადოებებში უფრო დიდი სირთულე ისაა, რომ პაციენტები და მათი მომვლელები არ არიან მზად სიკვდილისთვის, რომელიც დაბადებასავით ბუნებრივია; ისინი სიკვდილზე სასაუბროდაც კი არ არიან მზად.

სამედიცინო მომსახურების ადგილები, უპირველესად საავადმყოფოები, დღეს ის გარემოა, სადაც ბევრი სიკვდილს ხვდება. ნდობა შემცირდა, რადგან ამ გარემოში ბუნებრივი სიკვდილის პროცესი და გლოვა მეორე, ზოგჯერ კი მესამე პლანზე გადავიდა.

შედეგად, არასრული ინფორმაციის, ზოგჯერ ალტერნატიული პრაქტიკოსების შეცდომაში შემყვანი რჩევების, ექიმის ჭარბი მკურნალობის სურვილის, პაციენტის — ხშირად მისი ახლობლების — არარეალისტური მოლოდინებისა და სიკვდილზე საუბრის შეუძლებლობის გამო უშედეგო ან პოტენციურად შეუსაბამო მკურნალობა სიცოცხლის ბოლო საათებამდე შეიძლება გაგრძელდეს. ამ დროს ტკივილისა და ტანჯვის შემსუბუქების შესაძლებლობებიც იკარგება.

• დაკავშირებული თემა: სიცოცხლის ბოლოს ნების გამოხატვა და წინასწარ დაგეგმილი მოვლა

COVID-19-ის პანდემიამ „სიკვდილის მედიკალიზაციას“ უფრო მეტად შეგვახვედრა

COVID-19-ის პანდემიამ, ხელოვნურ სუნთქვაზე მყოფი ადამიანების სიკვდილის ყოველდღიური ცნობებით სიკვდილზე ყურადღება გაამახვილა. 

პალიატიური მედიცინის სპეციალისტმა და კომისიის თანათავმჯდომარემ, დოქტორმა Libby Sallnow-მ, თქვა: „ბოლო 60 წელიწადში ადამიანების სიკვდილის ფორმა მნიშვნელოვნად შეიცვალა: სახლში ბუნებრივი სიკვდილისას შეზღუდული სამედიცინო მხარდაჭერიდან საავადმყოფოში სიკვდილისას ოჯახის მხარდაჭერის შეზღუდვამდე.“ გაერთიანებულ სამეფოში სიცოცხლის ბოლოს მოვლის საჭიროების მქონე ყოველი 5 პირიდან მხოლოდ 1 კვდება სახლში, დაახლოებით ნახევარი კი საავადმყოფოში.

ანგარიშის მიხედვით, მაღალშემოსავლიან ქვეყნებშიც ბევრი ვერ განიცდის ბუნებრივ სიკვდილს საკუთარ სახლში, ხოლო ღარიბ ქვეყნებში ასიათასობით ადამიანი ჯანდაცვის პროფესიონალების ცოდნის გარეშე კვდება.

ხანგრძლივი სიცოცხლის ფასი: მეტი ქრონიკული დაავადება

სიცოცხლის გლობალური მოსალოდნელი ხანგრძლივობა 2000 წლის 66,8 წლიდან 2019 წელს 73,4 წლამდე თანმიმდევრულად გაიზარდა. თუმცა გახანგრძლივებულმა სიცოცხლემ იმასაც შეუწყო ხელი, რომ მეტი ადამიანი დამატებით წლებს ცუდი ჯანმრთელობით ატარებს. ქრონიკულ დაავადებებსა და გართულებებთან გატარებული წლები 2000 წლის 8,6-დან 2019 წელს 10 წლამდე გაიზარდა.

1950 წლამდე სიკვდილი ძირითადად მწვავე დაავადების ან ტრავმის შედეგი იყო, ექიმებისა და ტექნოლოგიის მცირე ჩართულობით. დღეს კი უმეტესობა ქრონიკული დაავადებებით იღუპება, ექიმებისა და ტექნოლოგიის მაღალი ჩართულობით.

სამეცნიერო მიღწევებმა და მათმა სამედიცინო გამოყენებამ შექმნა მცდარი წარმოდგენა, რომ სიკვდილის დამარცხება ან თითქმის უსასრულოდ გადადება შეიძლება; მედიცინის კრიტიკული წვლილი კი ნაადრევი სიკვდილის პრევენცია იყო.

ანგარიშში ნათქვამია: „მომაკვდავები საავადმყოფოებსა ან მოვლის სახლებში გადაჰყავთ. ორი თაობის წინ ბავშვების უმეტესობა სახლში სიკვდილს ესწრებოდა, დღეს კი ადამიანი შეიძლება 40 ან 50 წლის ასაკში იყოს და სიკვდილის მომენტი არასოდეს ენახოს“. „იკარგება სიკვდილის პროცესის მხარდაჭერისა და მართვისთვის საჭირო ენა, ცოდნა და თავდაჯერებულობა, რაც ჯანდაცვის სერვისებზე დამოკიდებულებას კიდევ უფრო ზრდის.“

განა სიკვდილის კიდევ უფრო მეტი მედიკალიზაცია გასაოცარი შეუსაბამობა არ არის იმ ეპოქაში, როცა დაბალი ღირებულების, მტკიცებულებებზე დაფუძნებული მეთოდებით ტკივილის მსგავსი ჩივილების შემსუბუქება შეგვიძლია?!

• დაკავშირებული თემა: კიბოს ტკივილი: როგორ შევაფასოთ და ვუმკურნალოთ? 

ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის (DSÖ) შეფასებით, მსოფლიოში საჭიროების მქონე ადამიანების მხოლოდ 14%-ს მიუწვდება ხელი სიცოცხლის ბოლოს იდეალურ მოვლაზე.

სიკვდილისა და სიკვდილის პროცესის გადააზრება

სიკვდილისადმი ჩვენი მოლოდინებისა და დამოკიდებულების ხელახალი დაბალანსებისა და შეცვლისთვის მისი ფუნდამენტური გადააზრებაა საჭირო.

ამ ცვლილებებისთვის კომისიამ პოლიტიკის შემქმნელებს, ჯანმრთელობისა და სოციალური მოვლის სისტემებს, სამოქალაქო საზოგადოებასა და თემებს ძირითადი რეკომენდაციები მისცა, მათ შორის:

• სიცოცხლის ბოლოს მყოფი პაციენტების, მათი ოჯახების, ჯანმრთელობისა და სოციალური მოვლის სპეციალისტებისთვის სიკვდილისა და სიცოცხლის ბოლოს მოვლის შესახებ განათლება არსებითი უნდა იყოს.
• სიცოცხლის ბოლოს ტკივილგამაყუჩებლებზე წვდომის ზრდა გლობალური პრიორიტეტი უნდა იყოს. ტკივილის მართვა, როგორც კვლევისა და ჯანდაცვის პრიორიტეტი, სიცოცხლის გახანგრძლივების გვერდით უნდა იდგეს და არა მის უკან.
• უნდა წახალისდეს ყოველდღიური საუბრები და ისტორიები სიკვდილსა და მწუხარებაზე.
• მოვლის ქსელებმა უნდა უზრუნველყოს მომაკვდავი, მომვლელი და მგლოვიარე ადამიანების მხარდაჭერა.
• პაციენტებსა და ოჯახებს პოტენციურად სიცოცხლის შემზღუდველი/საფრთხის შემცველი დაავადებებისას ჩარევების შესაძლო სარგებლის, რისკების, ზიანისა და გაურკვევლობების შესახებ მკაფიო ინფორმაცია უნდა მიეწოდოს უფრო ინფორმირებული გადაწყვეტილებებისთვის.
• ყველა ქვეყნის მთავრობამ უნდა შექმნას და წაახალისოს პოლიტიკა მომვლელებისა და სიცოცხლის ბოლოს „ნაკლები ჩარევის“ მსგავსი გადაწყვეტილებების დაშვების მხარდასაჭერად.

ნიდერლანდელმა მღვდელმა და ანგარიშის ერთ-ერთმა ავტორმა Mpho Tutu van Furth-მა აღნიშნა: „ყველანი მოვკვდებით. სიკვდილი მხოლოდ სამედიცინო მოვლენა არ არის და ყოველთვის ასეთიც კი არ არის. ის ყოველთვის სოციალური, ფიზიკური, ფსიქოლოგიური და სულიერი მოვლენაა.“

მწერალმა და ფუტურისტმა Ian Morrison-მა, რომელიც თავს შოტლანდიელ-კანადელ-კალიფორნიელად აღწერს, ერთხელ თქვა: „შოტლანდიელები სიკვდილს ნებისმიერ წამს მოსალოდნელად მიიჩნევენ, კანადელები — გარდაუვლად, კალიფორნიელები კი — არჩევითად.“

Lancet-ის კომისიის ავტორები დღევანდელ მდგომარეობას ასე აღწერენ: „მსოფლიო შოტლანდიაზე მეტად კალიფორნიის მიმართულებით მოძრაობს.“

დასასრულს წერენ: „ჩვენი ძირითადი მტკიცებით ვასრულებთ: სიკვდილი და სიკვდილის პროცესი მხოლოდ ნორმალურად კი არა, ღირებულადაც უნდა აღვიქვათ. მომაკვდავებისა და მგლოვიარეების მხარდაჭერა და მოვლა ხელახლა უნდა დაბალანსდეს და საზოგადოების წევრებს ამ გამოწვევაზე პასუხის გაცემისკენ მოვუწოდებთ.“