Ölüm barədə yenidən düşünməyə ehtiyacımız var

İnsanların ölümə baxışının, yasla bağlı münasibətinin və həyatın sonundakı səhiyyə xidmətlərinə çıxışının "tarazsız" olduğu dünyada ölümün əsaslı yenidən qiymətləndirilməsi lazımdır. Bir qrup mütəxəssis bu məqsədlə çağırış etdi.

Lancet Ölümün Dəyəri Komissiyasına (Lancet Commission on the Value of Death) görə bir çox insan artıq xəstəxanada terminal (son dövr) qulluq altında həyatını itirir; buna baxmayaraq çoxlu xəstə qeyri-kafi dəstəkləyici müalicə almağa, qarşısı alına bilən hallardan ölməyə və əsas ağrıkəsicilərə çıxışsız qalmağa davam edir. Şərq cəmiyyətlərində daha böyük çətinlik xəstələrin və qulluq edənlərin doğulmaq qədər təbii olan ölümə hazır olmamaları; hətta ölüm barədə danışmağa belə hazır olmamalarıdır.

Başda xəstəxanalar olmaqla səhiyyə xidməti verilən yerlər artıq bir çox insanın ölümlə qarşılaşdığı mühitlərdir və bu mühitlərdə təbii ölüm prosesi və yas anlayışları ikinci, hətta üçüncü plana keçdiyindən etibar itkisi yaranıb.

Nəticədə qeyri-kafi məlumatlandırma, bəzən alternativ praktiklərin yanlış yönləndirmələri, həkimin həddindən artıq müalicə istəyi, xəstənin – çox vaxt yaxınlarının – qeyri-real gözləntisi və ölümdən danışa bilməmək səbəbindən faydasız və ya potensial uyğunsuz müalicə həyatın son saatlarınadək davam edə bilər. Bu vaxt ağrını və sıxıntıları azaltmaq imkanları da əldən çıxa bilər.

• Əlaqəli mövzu: Həyatın sonuna dair vəsiyyətlər və əvvəlcədən hazırlanmış qulluq planı

COVID-19 pandemiyası bizi "tibbiləşdirilmiş ölümə" daha çox məruz qoydu

COVID-19 pandemiyası tənəffüs cihazlarında ölən insanların gündəlik xəbərləri ilə diqqəti ölümə yönəltdi. 

Palliativ tibb mütəxəssisi və komissiyanın həmsədri Dr. Libby Sallnow belə söylədi: "Son 60 ildə evdə təbii ölüm prosesinə məhdud tibbi dəstək verməkdən xəstəxanada ölüm prosesində ailənin dəstəyinin məhdudlaşdırılmasınadək insanların ölmə tərzi əhəmiyyətli dəyişib." Birləşmiş Krallıqda həyatın sonunda qulluğa ehtiyacı olan hər 5 nəfərdən yalnız 1-i evdə, təxminən yarısı xəstəxanada ölür.

Hesabata görə hətta yüksək gəlirli ölkələrdə də bir çox insan evində təbii ölümü yaşaya bilmədiyi halda, daha kasıb ölkələrdə yüz minlərlə insan səhiyyə mütəxəssislərinin xəbəri olmadan ölür.

Daha uzun yaşamağın bədəli: daha çox xroniki xəstəlik

Qlobal gözlənilən ömür 2000 tarixində 66,8 ildən 2019 tarixində 73,4 ilədək sabit artdı. Lakin ömrün uzanması daha çox insanın bu əlavə illəri pis sağlamlıq şəraitində yaşamasına gətirdi və xroniki xəstəliklərlə, fəsadlarla keçən illər 2000 tarixində 8,6 olduğu halda 2019 tarixində 10 ilə çıxdı.

1950 tarixindən əvvəl ölümlər həkimlərin və ya texnologiyanın az iştirakı ilə əsasən kəskin xəstəliklərin və ya zədələrin nəticəsi idi. Lakin bu gün ölümlərin əksəriyyəti həkim və texnologiyanın yüksək iştirakı ilə xroniki xəstəliklərdən qaynaqlanır.

Elmi inkişaflar və onların tibbi tətbiqləri ölümün məğlub edilə və ya ən azı demək olar ki, müddətsiz təxirə salına biləcəyi yanılmasına gətirdi; halbuki tibbin kritik töhfəsi erkən ölümlərin qarşısının alınması idi.

Hesabatda "Ölməkdə olan insanlar xəstəxanalara və ya qulluq evlərinə aparılır; iki nəsil əvvəl əksər uşaqlar evdə həyat itkisinə şahid olurdu, indi isə insanlar 40-lı və ya 50-li yaşlarında olub heç ölüm anı görməmiş ola bilərlər" deyilir. "Ölmə prosesini dəstəkləmək və idarə etmək üçün lazım olan dil, bilik və etibar itir; bu isə səhiyyə xidmətlərindən asılılığı daha da artırır."

Halbuki ucuz, sübuta əsaslanan üsullarla ağrı kimi şikayətləri aradan qaldıra bildiyimiz dövrdə ölümün daha da tibbiləşdirilməsi diqqətçəkici uyğunsuzluq deyilmi?!

• Əlaqəli mövzu: Xərçəng ağrısı necə qiymətləndirilməli və müalicə edilməlidir? 

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) qlobal olaraq ehtiyacı olan insanların yalnız %14-ünün ideal həyatsonu qulluğa çata bildiyini təxmin edir.

Ölümü və ölməyi yenidən düşünmək

Ölümlə bağlı gözləntilərimizi və münasibətimizi yenidən tarazlaşdırmaq və dəyişmək üçün ölüm barədə əsaslı yenidən düşünməyə ehtiyac var.

Bu dəyişikliklərə nail olmaq üçün komissiya siyasətçilərə, səhiyyə və sosial qulluq sistemlərinə, vətəndaş cəmiyyətinə və icmalara əsas tövsiyələr verdi. Bunlara daxildir:

• Həyatın sonundakı xəstələr, ailələri, səhiyyə və sosial qulluq mütəxəssisləri üçün ölüm və həyatsonu qulluq üzrə təhsil əsas olmalıdır.
• Həyatın sonunda ağrıkəsiciyə çıxışın artırılması qlobal prioritet olmalı və ağrının idarəsi tədqiqat sahəsi və səhiyyə prioriteti kimi ömrün uzadılmasının arxasında deyil, yanında dayanmalıdır.
• Gündəlik ölüm və kədər barədə söhbətlər və hekayələr təşviq edilməlidir.
• Qulluq şəbəkələri ölməkdə olan, xəstəyə qulluq edən və yas tutan insanlara dəstək verməlidir.
• Xəstələrə və ailələrinə daha məlumatlı qərarlar verə bilmələri üçün həyatı potensial məhdudlaşdıran/təhdid edən xəstəliklərdə müdaxilələrin mümkün faydaları, riskləri və zərərləri ilə yanaşı qeyri-müəyyənliklər barədə aydın məlumat verilməlidir.
• Hökumətlər bütün ölkələrdə xəstəyə qulluq edənləri və “az müdaxilə” kimi həyatsonu qərarlarına icazəni dəstəkləmək üçün siyasətlər yaratmalı və təşviq etməlidir.

Hollandiyalı keşiş və hesabatın müəlliflərindən Mpho Tutu van Furth belə şərh etdi: "Hamımız öləcəyik. Ölüm yalnız, hətta həmişə tibbi hadisə deyil. Ölüm həmişə sosial, fiziki, psixoloji və mənəvi hadisədir."

Özünü şotland-kanadalı-kaliforniyalı kimi təsvir edən yazıçı və futuroloq Ian Morrison bir dəfə belə demişdi: "Şotlandlar ölümü hər an yaxın, kanadalılar qaçılmaz, kaliforniyalılar isə seçimə bağlı görürlər."

Lancet komissiyasının müəllifləri vəziyyətin indiki halı barədə belə deyirlər: "Dünya Şotlandiyadan çox Kaliforniya istiqamətində hərəkət edir."

Nəticə olaraq belə yazırlar: "Əsas iddiamızla nəticəyə gəlirik. Ölüm və ölmək yalnız normal deyil, həm də dəyərli sayılmalıdır. Ölməkdə olanlara və yas tutanlara verilən dəstək-qulluq yenidən tarazlaşdırılmalıdır və cəmiyyətdəki insanları bu çətinliyə cavab verməyə çağırırıq."