Həyatın Sonuna dair Vəsiyyətlər və Əvvəlcədən Hazırlanmış Qulluq Planı

İnkişaf edən və dəyişən dünyada elm və texnologiyanın irəliləyişi ilə səhiyyədə böyük yol keçilib. Bu istiqamətdə sosial elmlərin inkişafı da səhiyyədə xidmət alanın – xəstənin – "əsas qərarverici" rolunu təmin edib. Yəni şəxslər xəstəlik zamanı mümkün müalicə seçimləri barədə qərar vermək hüququ qazandılar. Artıq xəstələr məlumatlandırılmış razılıq formaları ilə onlara tətbiq ediləcək müdaxilələr üçün imzalı razılıq verir və ya vermirlər. Lakin xəstənin özü barədə qərar verə bilməyəcəyi hallar da var və xəstənin öz qərarlarını verə bilmədiyi hallarda ona göstəriləcək səhiyyə xidməti (müalicələr və/və ya tibbi qulluq) barədə söz sahibi olması üçün qurulmuş prosesə GƏLƏCƏK QULLUQ PLANI (advance care plan) deyilir.

Əvvəlcədən Hazırlanmış Qulluq Planı Nədir?

Beynəlxalq tibbi ədəbiyyatda “advance care plan (ACP)” adlanan bu yanaşma ölkəmiz kimi inkişaf etməkdə olan ölkələrin tibbi nəzəriyyə və praktikasında hələ yer almayıb. Buna görə milli tibbi terminologiyada tam razılaşdırılmış türkcə qarşılığı hələ yoxdur. Lakin anlayışın məzmunu və ingiliscədən türkcəyə tərcüməsi nəzərə alındıqda, “əvvəlcədən və ya qabaqcadan hazırlanmış tibbi qulluq planı” ifadəsi termini qarşılaya bilər. Azsaylı türkcə nəşrlərdə bu və ya oxşar ifadə işlədilir. İrəliləyən və ölümlə nəticələnməsi gözlənilən xəstəlikdə həyatın son dövründə şəxsin sağlamlığı barədə mühüm və ciddi qərarlar əlbəttə gündəmə gələ bilər. Mümkün seçimlər barədə məlumatlandırmanın əsas olduğu bu proses sayəsində şəxs, həyatı ilə bağlı çox ciddi məsələdə öz qərarını vermək hüququna malik ola bilər. Yəni həyatın son dövrünə dair qərarlarını vəsiyyət edə bilər; buna gələcəyə yönəlmiş vəsiyyətlər (advance directives) deyilir. Türkcə qarşılığı gələcəyə yönəlmiş və ya həyatın sonuna dair vəsiyyətlər ola bilər. Əvvəlcədən hazırlanmış qulluq planı (advance care plan) prosesində şəxs öz dəyərləri, inancları və istəkləri istiqamətində düşünmə və ünsiyyət prosesinə daxil olur. Əks halda, şəxs istəklərini ifadə edə bilmədikdə səhiyyə işçiləri (müalicə edən həkim və digərləri) və/və ya yaxınları (qohumlar, dostlar) belə böhran zamanı xəstənin istəklərindən fərqli ola biləcək qərarlar verməli olurlar.

Əvvəlcədən Hazırlanmış Qulluq Planı (Advance Care Plan) Təcrübəsi Necə Yarandı?

Belə anlayışın səhiyyə praktikasında yer almasında rol oynayan dəyişən dünya həqiqətlərinə daha ətraflı baxmaq lazım gələ bilər. Amillərdən biri bəzi tibbi müalicələrin bəzi xəstələr üçün aşkar faydasız olmasıdır. Yəni faydasız müalicə və ya tibbi əbəsliyə (medical futility) dair anlayışlar bu hadisənin inkişafında mühüm rol oynayıb. Xəstə üçün faydası olmayacaq və ya faydası zərərindən az olacaq müalicənin tətbiqi şəxs üçün arzuolunmaz nəticələr verə bilər. Bu, müalicəedilməz xəstəlikdə ölümün gecikdirilməsi və ya daha əzablı olması ilə qarşılaşmaqdır. - Əlaqəli mövzu: Xərçəngdə ölümə səbəb ola bilən həddindən artıq müalicədən birlikdə uzaq duraq! Şəxs həmin anda şüurlu olsaydı, bu faydasız müalicələri qəbul edərdimi? İrəli mərhələ müalicə hər xəstəyə uyğundurmu? Yoxsa təbii və ləyaqətli ölümə icazə verilməlidirmi? Başqa amil faydasız müalicə ilə səhiyyə maliyyəsinin uyğunsuz istifadəsinin mümkün olmasıdır. İnsan sağlamlığı barədə maliyyədən düzgün istifadəni və ölçmələri danışmaq xoş səslənməsə də, səhiyyə resurslarının da həddi var. Bu baxımdan məhdud resursun maliyyə cəhətinin nəzərə alınması və uyğun istifadəsi vacibdir. Müalicəedilməz xəstəliyi olan xəstədə qabaqcıl həyat dəstəyi və günlərlə intensiv terapiyaya ayrılan vəsaitin yenidoğulmuş və ya uşaq xəstələrə yönəldilməsi də sistemin insani həqiqəti ola bilər. Şəxsin müalicə prosesində qərarverici ola bildiyi şərtlərin genişlənməsi də mühüm amildir. İnsan və xəstə hüquqları anlayışları inkişaf edib genişləndikcə şüuru qərar verməyə uyğun olmayan şəxs üçün əvvəlcədən qərarvermə hüququ yaranıb. 1981-ci ildə Lissabonda keçirilən Dünya Tibb Birlikləri Toplantısından sonra dərc edilən 6 maddəlik bəyannamənin iki maddəsi birbaşa bu mövzuya aiddir: “Xəstənin yetərli məlumat aldıqdan sonra müalicəni qəbul və ya rədd etmək hüququ var“ “Xəstənin ləyaqətlə ölmək hüququ var” Qısaca, bu anlayışın dərin hüquqi, etik və tibbi müzakirə və araşdırmalar nəticəsində yarandığını söyləyə bilərik.

Əvvəlcədən Hazırlanmış Qulluq Planı Necə Tətbiq Edilir?

Əvvəlcədən hazırlanmış qulluq planı (Advance Care Plan) əsasən Amerika Birləşmiş Ştatlarında və bəzi Avropa ölkələrində tətbiq edilir. Qərbdə əhali müşahidəsinə əsaslanan tədqiqatlar, həyatın son dövrünə dair tibbi qərarların xərçəng xəstələrinin %40-80-də müzakirə edildiyini göstərir. Uzaq Şərq və Asiya ölkələrində bu təcrübə yoxdur. Sistemin tətbiqi hüquqi qaydalara görə ölkədən ölkəyə dəyişir. Lakin ümumən “Həyat vəsiyyəti” (living wills), “səhiyyə üzrə qanuni səlahiyyətli şəxs” (health care power of attorney) təyin edilməsi və “reanimasiya etməyin qərarı” (Do Not Resuscitate = DNR) kimi tətbiqlər var. Həyat vəsiyyəti (living wills) müalicə ilə bağlı istəklərinizi deyə bilməyəcək qədər ağır xəstə olduqda nə qədər həyat dəstəyi müalicəsi almaq istədiyinizi bildirir. Həyat dəstəyi müalicəsi əsas bədən funksiyasını dəstəkləyən və ya əvəz edən mexaniki ventilyasiya (tənəffüsün cihazla təmin edilməsi), süni qidalanma, dializ kimi tibbi prosedurlardır. Həyat vəsiyyəti bu istəkləri ailə üzvlərinə və/və ya müalicədən məsul həkimə çatdıraraq şəxsə istədiyi müalicəni almaq, istəmədiyini almamaq hüququ verir. Belə tələb xəstəliyin son mərhələsində və/və ya geri dönməz sayılan koma halında qüvvəyə minir. Şəxs müalicəedilməz xəstəliyin ölüm mərhələsində tənəffüs çatışmazlığı yaranarsa, tənəffüs cihazına qoşulmaq istəyib-istəmədiyini və ya hansı hallarda istədiyini əvvəlcədən bildirə bilər. Həyat vəsiyyətinin əsas məqsədi terminal dövr və ya müalicəsi mümkün olmayan xəstəlik diaqnozu zamanı həyatın dəstək üsulları ilə uzadılmasına nəzarəti əldə saxlamaqdır. Əsasən təbii ölüm istəyinin ifadəsidir. Səhiyyə üzrə qanuni səlahiyyətli şəxs (health care power of attorney) xəstənin sağlamlığı barədə qərar verə bilmədikdə bu səlahiyyəti müəyyən şəxsə ötürdüyünü göstərən tarixli, imzalı və şahidli hüquqi sənəddir. Sənədə hansı müalicələrə icazə verildiyi və hansılara verilmədiyi barədə göstərişlər də əlavə oluna bilər. Reanimasiya etməyin qərarı (DNR=Do Not Resuscitate) şəxsin tənəffüsü və ya ürək döyüntüsü dayandıqda canlandırma məqsədli kardiopulmonar reanimasiya aparılmaması göstərişidir. DNR göstərişi kardiopulmonar reanimasiyadan başqa müalicə və tibbi prosedurların tətbiqinə təsir etmir. Xəstə dializ, kimyaterapiya, antibiotik kimi müalicələri davam etdirir. ABŞ səhiyyə sistemində müvafiq qanuna görə səhiyyə qurumları şəxsləri əvvəlcədən hazırlanmış qulluq planı (Advance Care Planning) barədə məlumatlandırmalıdır, lakin xəstənin bunu hazırlaması tamamilə könüllüdür. Təcrübənin olduğu ölkələrdə müxtəlif hüquqi mexanizmlərlə əvvəlcədən hazırlanmış qulluq planı (Advance Care Planning) həyata keçirilir. Bəzi ölkələrdə hüquqi formalar daha ətraflıdır, bəzi yerlərdə isə, məsələn, yalnız DNR qərarı üçün şəxsin bunu ifadə edən cümləsi və imzası olan sənəd kifayət edə bilər. Bu sahədə azad qərarvermə prosesinin tərəfdarları bədənlərinə mövzu ilə bağlı yazıların döyməsini etdirə bilirlər.

Nəticə

Yazının əvvəlində qeyd edildiyi kimi Türkiyədə belə təcrübə yoxdur. Bunun mühüm səbəblərindən biri, ölkəmizdə hələ xərçəng diaqnozunun belə rahat danışılmamasıdır. 2003-cü ildə Milli Xərçəng Konqresində türk onkoloqlar arasında apardığımız sorğuda onkoloqların %9-u xərçəng diaqnozunu xəstələrinə heç vaxt, % 39-u isə nadir hallarda açıqlamadıqlarını bildirdilər... Həyatın sonuna dair vəsiyyətlər və əvvəlcədən hazırlanmış qulluq planı kimi təcrübələrin həyata keçməsi əsasən ölkənin inkişaf səviyyəsinə paraleldir. Çox inkişaf etmiş hüquqi, etik və səhiyyə sistemləri tələb edir. Ölkəmizdə tibbi yeniliklərin mövcudluğu və istifadəsi inkişaf etmiş ölkələrin standartlarında, hətta bəzən daha irəlidə ola bilər. Lakin bu mövzuda daha mühüm olan hüquqi və etik cəhətlərdə hələ çox yolumuz olduğunu demək lazımdır. Ölkəmizdə belə yanaşma olmasa belə, fikir və məlumat sahibi olmaq üçün bu yazını hazırladıq.