Kökünden Sökmek: Jean-Louis Petit, Koltuk Altı Düğümler ve RADİKAL CERRAHİNİN Fikir Babası

Petit'nin o yıllarda gözlemlediği şey, çağdaşlarının yıllarca görmezden geldiği bir kâbustu. O döneme kadar cerrahların çoğu, memedeki kanserli kitleyi sadece dışarıdan görünen kısmıyla kesip alıyor, yaranın üzerine asitli macunlar veya kızgın demirler basarak işlemi bitiriyordu. Sonuç her zaman aynıydı: kanser kısa süre sonra eskisinden daha öfkeli bir biçimde aynı yerde — ya da bu kez koltuk altında — tekrar ortaya çıkıyordu. Hastalar ölüyor, cerrahlar ise neyi yanlış yaptıklarını bilmiyordu. Petit, bu tekrarlayan başarısızlığa Aydınlanma'nın yöntemiyle yaklaştı: gözlem, kayıt ve disseksiyon. Yüzlerce hastayı, yüzlerce kadavrayı inceledi. Ve bu sabırlı çalışmadan, tıp tarihinin akışını değiştirecek bir tespit doğdu.

"Kanserin Kökleri Lenf Bezlerine Uzanır"

Petit'nin ulaştığı sonuç döneminin çağdaş onkolojisi için sarsıcıydı. Kanser, sadece bulunduğu yerde büyüyen bir taş değildi; etrafına, özellikle de lenf yollarına doğru "kökler" salıyordu. Memedeki kitle bir zirve gibi görünüyordu, ama asıl tehlike o zirvenin altında, koltuk altına uzanan görünmez bir kök sisteminde gizliydi. Bu, Galen'in iki bin yıllık "kara safra" teorisini sessiz sedasız kenara iten bir gözlemdi. Kanser, vücudun her yerine dağılmış sistemik bir denge bozukluğu değil, belirli bir noktadan başlayıp belirli yollarla yayılan, yerel kökenli ve anatomik olarak izlenebilir bir hastalıktı.

Bu kavrayışın klinikte karşılığı netti: eğer bir cerrah yalnızca memedeki kitleyi alır ve koltuk altındaki o şişmiş "kökleri" — yani büyümüş lenf düğümlerini — içeride bırakırsa, ameliyat baştan başarısızlığa mahkûmdu. Petit, hastalığı gerçekten tedavi edebilmek için o güne kadar eşi benzeri görülmemiş genişlikte bir operasyon planladı.

"Tek Parça Halinde" Söküp Almak

Petit'nin geliştirdiği yaklaşım, bugün modern onkolojik cerrahinin kutsal kasesi sayılan "en bloc" (tek parça halinde) rezeksiyon prensibinin tarihteki ilk kavramsal habercisiydi. Petit, ameliyatlarında kanserli memeyi, koltuk altındaki ele gelen tüm lenf düğümlerini ve eğer tümör göğüs kasına yapışmışsa altındaki pektoral kası ve fasyayı, birbirinden hiç ayırmadan tek bir bütün parça halinde kesip çıkarıyordu. Mantık zarif ve modern derecede sağlamdı: ameliyat sırasında dokuyu parçalamak, kanser hücrelerinin etrafa dökülmesine ve geride hastalıklı doku kalmasına yol açabilirdi. Tümörü, çevresindeki bütün şüpheli alanlarla birlikte tek bir paket halinde almak — işte modern onkolojik cerrahinin doğum çığlığı buydu.

Deriyi Korumak: Bir Cerrahın Şefkati

Petit'nin bu büyük operasyonu, 1894'te Amerikalı cerrah William Halsted'in uygulayacağı ve kadınların göğüs kafesinde devasa açık yaralar bırakan o acımasız "Halsted radikal mastektomisi"nden kritik bir noktada ayrılıyordu: şefkat ve iyileşme hızı. Petit, tümörü ve altındaki kasları tamamen alıyordu, ama eğer kanser deriye doğrudan yapışmamışsa, memenin üzerindeki sağlıklı deriyi ve mümkünse meme ucunu korumaya büyük özen gösteriyordu. Ameliyat bittiğinde, koruduğu sağlıklı deriyi kullanarak o devasa boşluğun üzerini kapatıyor ve dikiyordu.

Bu, basit bir teknik tercih değildi. Anestezinin daha icat edilmediği, antiseptiğin tanınmadığı, kan transfüzyonunun bilinmediği bir çağda, devasa açık bir yarayla aylarca yaşayan bir hastanın hayatta kalma şansı neredeyse sıfırdı. Petit'nin deri koruma anlayışı, sadece estetik bir kaygı değil, hastasını yaşatma hesabıydı. Onun cerrahisi büyüktü ama hastanın bedeniyle savaş içinde değildi — ona değer verirdi.

Petit'nin öğrencisi ve meslektaşı René-Jacques Croissant de Garengeot, hocasının bu yaklaşımını şöyle savunmuştu: yaranın dudaklarını ameliyatın hemen ardından dikerek kapatmak, kanamayı durdurmanın en güvenli, iyileşmenin en hızlı, ve nüksü engellemenin en akıllıca yoluydu. Petit, büyük bir travma geçiren hastasının o devasa açık yaralarla günlerce çürümeye terk edilmesini reddediyordu. Kıyaslama acımasızca berraktır: yaklaşık iki yüzyıl sonra Halsted'in radikal mastektomisi, kadınların göğüs kafesini tabakalı bir manzaraya çevirecek, kalıcı şekil bozukluğu, lenfödem ve hareket kısıtlılığı kalıcı bir miras olarak bırakacaktır. Petit, çok daha primitif bir tıp dünyasında, çok daha insancıl bir terazi kurmuştu.

24 Yıl Bekleyen Kitap

Petit, bu devrim niteliğindeki fikirlerini ve tekniklerini öğrencilerine bizzat öğretti. Académie Royale de Chirurgie'in amfilerinde verdiği derslerde, cerrahinin kuralları yeni baştan yazılıyordu. Ancak bu birikimin yazıya döküldüğü başyapıtı — Traité des maladies chirurgicales et des opérations qui leur conviennent (Cerrahi Hastalıkları ve Bunlara Uygun Operasyonlar Üzerine Bir İnceleme) — Petit'nin 20 Nisan 1750'deki ölümünden tam 24 yıl sonra, 1774'te meslektaşı F. D. Lesne'nin titiz çalışmasıyla yayımlanabildi. Petit eserine on iki yıldan fazla emek vermiş, ama hayatı kitabını bitirmesine yetmemişti.

Bir teselli vardı: Petit hayattayken zaten Avrupa'nın en saygın bilimsel topluluklarına girmişti. 1715'te Fransız Bilimler Akademisi'ne (Académie des Sciences) seçilmiş, 1729'da İngiltere'nin Royal Society'sinin onursal üyesi olmuştu. Yani çalışmaları kitap olarak çıkmadan önce de Avrupa cerrahi düşüncesinin damarlarına işlemişti.

Kanserin Bedendeki Coğrafyasını Çizen Cerrah

Petit, anatomik zekâsı ve cerrahi cesaretiyle kanseri bedenden söküp almanın kurallarını yazdı. Kanserin bedende önce bir bölgede başladığını, sonra lenf düğümleri üzerinden yayıldığını bıçağıyla kanıtladı. Bu, tıp düşüncesinde sessiz ama derin bir devrimdi: iki bin yıllık Galen sistemi, fark edilmeden kayan bir buz kütlesi gibi yerinden oynadı. Kanser artık sıvıların dengesizliği değildi; anatomisi, coğrafyası, yayılma rotaları olan, bıçağın izleyebileceği maddi bir hastalıktı.

Ama bir soru hâlâ havada asılı duruyordu. Cerrahların ameliyat masasında bizzat gördüğü bu yayılımı, felsefi ve teorik bir doktrine dönüştürecek olan kimdi? Petit anatomistti; ihtiyacımız olan, bir teorisyendi. Ve o teorisyen, Petit'nin Académie'deki mesai arkadaşlarından biri olacaktı.

Bu yazı 365 Günde Kanser Tarihi Serisi'nin 66. günüdür. Aydınlanma çağı cerrahisinin onkoloji üzerindeki etkisi serinin önümüzdeki günlerinde Le Dran (67. Gün), John Hunter, Bernardino Ramazzini ve Percivall Pott figürleri üzerinden derinleştirilecektir. Yazı tarihsel-popüler bir bakışla hazırlanmıştır; tıbbi tedavi yönlendirmesi içermez.