Maria Theresa, Gerard van Swieten ve Habsburg Sarayında Modern Patoloji'nin Doğuşu
Sarayların Sessiz Hastalığı
29 Kasım 1780'de Viyana'da, Schönbrunn Sarayı'nın özel dairesindeki bir karyolada, altmış üç yaşındaki bir kadın son nefesini verdi. Çevresinde geriye kalan çocukları, en küçük kızı Marie Antoinette dışında — o, on üç yıl önce evlenip Versailles'a gitmişti — ve uzun yıllar boyunca onu izlemiş saray hekimi Anton von Störck vardı. Hastalığı haftalardır ilerliyordu: şiddetli öksürük nöbetleri, sürekli boğulma hissi, ödem, takatsizlik. Hekim son rapora şu cümleyi yazdı: "akciğerlerden gelen tıkanma, yıllardır süren katarrhın son evresi." Tanı kelimeleri tarihsel olarak yumuşaktı; çünkü ölmekte olan kadın sadece bir hastane hastası değildi — Avusturya, Macaristan, Bohemya'nın hükümdarı, Kutsal Roma İmparatoriçesi, on altı çocuk anası, Habsburg hanedanının doğrudan hattının son üyesi, İmparatoriçe Maria Theresa'ydı. Saray hekimleri imparatoriçenin bedenini ölümünden sonra otopsi etmediler — onlar için bu tabuydu. Bu yüzden, modern okurun aklına gelen ilk soru — bu hastalık kanser miydi? — 244 yıldır cevapsız kaldı. Bugünkü yazımız, bu cevapsız sorunun etrafında dönen daha büyük bir hikâyeyi anlatıyor: Habsburg sarayının hastalıkla kurduğu suskunluk dili, dönemin saray hekimliğinin sınırı, ve — paradoksal biçimde — aynı imparatoriçenin saltanatında atılan adımların 19. yüzyıl Avrupa patolojisinin doğum sertifikasına nasıl dönüştüğü.
Çünkü tarihin asıl ironisi şuradadır: Maria Theresa'nın kendi bedenine yapılamayan otopsi, onun saltanatında imzalanmış bir kararnamenin sonucunda Avusturya'nın her hastane ölümünde zorunlu hâle gelmişti. Yani imparatoriçenin saltanat aklı, kendi tabusunu sokağa açmış, sokağı bilimleştirmiş, sokağı dünyaya örnek olarak göstermişti. Bu çelişki, Aydınlanma'nın sarayla iç çatışmasının en yoğun resimlerinden biridir. Ve bu çelişkinin sonucunda, ölümünden 65 yıl sonra Carl von Rokitansky'nin Viyana Genel Hastanesi'nde otuz bin otopsi yapmasının zemini hazırlanmıştı — kanser patolojisinin 19. yüzyıldaki en büyük merkezi orada doğdu.
Pragmatik Yaptırım'dan Kırk Yıllık Hüküm'e
Maria Theresa 13 Mayıs 1717'de Viyana'da, Habsburg hanedanının başkenti olan kentin Hofburg Sarayı'nda doğdu. Babası Kutsal Roma İmparatoru VI. Karl, oğlu olmadığı için on yıllarca süren bir diplomatik çabayla tahtın bir kadına geçebilmesini sağlayacak Pragmatische Sanktion'u (Pragmatik Yaptırım, 1713) Avrupa devletlerine kabul ettirdi. Bu hukuksal manevra Maria Theresa'ya çocuk yaşta tahta açıldı. 20 Ekim 1740'ta babası birdenbire öldüğünde, 23 yaşındaki kadın Habsburg topraklarının ve Macaristan, Bohemya, Avusturya, Hollanda, Lombardiya, Toskana'ya uzanan dev bir imparatorluğun başına geçti.
Tahta çıkmasının hemen ardından Prusya kralı Büyük Friedrich, Pragmatik Yaptırım'ı tanımayarak Silezya'yı işgal etti — Avusturya Veraset Savaşı'nın (1740-1748) başlangıcı. Maria Theresa hem bu savaşı yürüttü, hem evliliğinden 16 çocuk doğurdu (altısı 17 yaşına gelmeden öldü), hem de imparatorluğun maliyesini, ordusunu, eğitimini ve sağlık sistemini köklü reformlardan geçirdi. 1745'te eşi Francis Stephen Kutsal Roma İmparatoru seçildi (yani Maria Theresa, "İmparatoriçe" unvanını eşi üzerinden taşıdı; kendi tahtları üzerinde ise hükümdardı — pragmatik bir oyun). 1765'te Francis aniden ölünce Maria Theresa siyahlara büründü, ölümüne kadar 15 yıl boyunca yas tutmaya devam etti. Oğlu II. Joseph onunla birlikte ortak hükümdar oldu; ama ana otorite hep annede kaldı.
Ölümünden sonra Prusya kralı Büyük Friedrich — yıllar boyunca üç savaşta karşı karşıya geldikleri rakibi — onun hakkında şöyle dedi: "Tahtını ve cinsiyetini onurlandırdı; ona karşı savaşmış olsam da onu hiçbir zaman düşman olarak görmedim." Bu, 18. yüzyıl Avrupa'sının iki rakip hükümdarı arasında tarihte yazılmış en saygılı kelimelerden biridir.
HABSBURG HANEDANI VE HASTALIĞIN GÖLGESI
18. yüzyıl Habsburg ailesinde hastalık, hem siyasetin hem de saray etiketinin bir parçasıydı. Maria Theresa'nın amcası İmparator I. Joseph 1711'de çiçekten öldü; babası VI. Karl 1740'ta 55 yaşında ani bir hastalıkla — yaygın inanca göre yediği yabani mantar zehirlenmesinden — öldü; annesi Elisabeth Christine 1750'de geçirdiği uzun bir hastalık sonrası 59 yaşında öldü (saray kayıtlarında "iç organlarda büyüyen sertlik" notu, çağdaş okumayla muhtemel uterus veya rahim ağzı kanseri); kızı Maria Josepha 1767'de 16 yaşında çiçekten öldü; oğlu II. Joseph 1790'da 48 yaşında akciğer ve farinks problemleriyle öldü (modern paleopatolojik tartışmada tüberküloz baskın görüş, ancak larenks/farinks malignitesi şüphesi de literatürde mevcut); ve en bilineni — en küçük kızı Marie Antoinette, 1793'te 37 yaşında Paris'te giyotinle idam edildi. Hastalık ve şiddet, Habsburg hanedanının her kuşağında üst üste duruyordu.
Gerard van Swieten: Aydınlanma'yı Saraya Sokan Hekim
Maria Theresa'nın hekimlik kararlarındaki dönüştürücü figür bir Habsburglu değil, bir Hollandalıydı. Gerard van Swieten (1700-1772), 18. yüzyıl Avrupa tıbbının zirvesinde olan Leiden Üniversitesi'nde yetişmiş, Hermann Boerhaave'in (1668-1738) yıllarca en yakın öğrencisi olmuştu. Boerhaave, kendi döneminin en ünlü hekimi; klinik tıbba "yatak başında ders" anlayışını getirmiş, modern tıp eğitiminin entelektüel atasıdır. Van Swieten onun yöntemini hem benimsemiş hem de kendi kelimeleriyle yeniden kaleme almıştı.
1745'te Maria Theresa, van Swieten'i kişisel hekimi olarak Hollanda'dan Viyana'ya getirdi. Bunun siyasi bir nedeni vardı: Habsburg sarayının yerel hekimleri (çoğunluğu yarım yüzyıl önceki Galenik gelenekte kalmış) imparatoriçenin gözünde geri kalmıştı. Van Swieten ise Boerhaave'in Aydınlanma kliniğini Habsburg sarayına taşıyacak adamdı. Geldikten sonra üç şey yaptı:
Birincisi, imparatoriçeye baş hekim olarak hizmet etti. 1767'de Maria Theresa çiçeğe yakalandığında, onun hayatta kalmasına en çok katkı veren hekim odur. İkincisi, Viyana Üniversitesi Tıp Fakültesi'nin reformunu yönetti: yeni ders müfredatı, klinik eğitim, yatak-başı öğretim, modern kütüphane. Bu reform sonucunda Viyana 18. yüzyılın ikinci yarısında Avrupa tıp eğitiminin merkezlerinden biri hâline geldi. Üçüncüsü ve onkoloji tarihi açısından en önemlisi, Maria Theresa'ya 1761'de — Morgagni'nin De Sedibus'unun yayımlandığı yıl — bir kararname imzalatması.
📜 1761 KARARNAMESİ: HER HASTANE ÖLÜMÜ İÇİN ZORUNLU OTOPSİ
Van Swieten'in önerisiyle Maria Theresa, Avusturya İmparatorluğu hastanelerinde her hasta ölümünün otopsiyle takip edilmesini zorunlu kılan bir kararname imzaladı. Bu kararname dünyada o tarihte böyle bir kapsamla çıkarılmış ilk yasal düzenlemedir. Görünür gerekçesi özellikle Graz'da yüksek olan bebek ölüm oranını anlamaktı, ancak kararname tüm hasta ölümlerini kapsadığı için pratik sonucu çok daha büyüktü: Avusturya bir nesil içinde Avrupa'nın patolojik anatomi merkezi hâline geldi. Hastanelerde otopsiler standart prosedür olarak işlendi; doku numuneleri biriktirildi; klinik-otopsi korelasyonu (yani "hasta yaşarken ne hissediyordu, öldükten sonra ne bulduk?" sorusu) Habsburg coğrafyasında sistematik hâle geldi. Bu kararname olmasaydı, 19. yüzyılda Carl von Rokitansky 30.000 otopsiyle "Patoloğun İncili"ni (Handbuch der pathologischen Anatomie, 1842-1846) yazabilir miydi — şüpheli.
İronik olan şu: van Swieten'in başlattığı bu kurumsal değişim, kendisinin kişisel olarak hizmet ettiği imparatoriçenin bedenine asla uygulanamadı. Saray etiketinde hükümdar bedeni kutsaldı; onu kesip açmak — özellikle imparatoriçenin bedenini — düşünülemezdi. Ama ülkenin geri kalanı için Avrupa'nın en geniş kapsamlı otopsi kararnamesi onun imzasını taşıyordu. Sarayın aydınlanması, sarayın dışındaki bir sokakta gerçekleşti.
1767 Çiçek Kâbusundan 1780 Kasım'ına
Maria Theresa'nın bedensel sağlık tarihi 1767'de keskin bir dönemece geldi. Habsburg sarayında o yıl ailesinden iki kişi — gelini İmparatoriçe Maria Josepha ve kızı Maria Josepha — çiçek hastalığından öldü. Maria Theresa kendisi de yakalandı. Hayatta kaldı ama saray hekimleri "çok yakın bir mucize" olarak nitelediler. O hastalıktan sonra imparatoriçe hızla kilo aldı, dispne (nefes darlığı) belirginleşti, eski enerjisinin yerini sürekli yorgunluk aldı. Bu, yaşı henüz 50 olan bir kadın için belirgin bir bedensel çöküştü.
1767 ile 1780 arası on üç yıllık dönemde Maria Theresa kronik bir solunum hastalığı ile yaşadı. Saray kayıtlarındaki en sık tekrar eden ifadeler: "katarrhal nezle", "akciğerlerde mukus birikmesi", "balgamlı öksürük", "yatağa uzanırken boğulma hissi (ortopne)". Çağdaş okumayla bu tablonun en olası açıklaması kronik bronşit ve obezite-ilişkili sağ kalp yetmezliğinin bir bileşkesi; ancak pulmoner tüberküloz veya — daha az olası ama dışlanamaz — primer akciğer malignitesi olasılıkları da çağdaş paleopatolojik tartışmada zaman zaman gündeme gelir.
29 Kasım 1780 Çarşamba sabahı, Maria Theresa Schönbrunn Sarayı'nda 63 yaşında öldü. Saray hekimi Anton von Störck (kendisi van Swieten'in öğrencisi ve onun ölümünden sonra baş saray hekimi olmuştu) ölüm sertifikasına "akciğerlerden kaynaklanan tıkanma ve kalp yetmezliği" yazdı. Otopsi yapılmadı. Bedeni Kapuçinler Kilisesi'nin İmparatorluk Mezarlığı'ndaki (Kapuzinergruft) tabuta yerleştirildi — eşi Francis Stephen'ın yanına, kendisinin hayatı boyunca üzerine kendi kitabesini yazdırdığı sandukaya.
244 Yıllık Bir Tıbbi Sırrın Hayaleti
Modern paleopatolojik literatürde Maria Theresa'nın ölüm sebebi olarak en sık öne çıkarılan üç olasılık şunlardır:
- Kronik obstrüktif akciğer hastalığı (KOAH) + obezite + sağ kalp yetmezliği: 18. yüzyıl Viyana sarayında merkezi ısıtma için kömür yakılıyordu, salonlar duman ve isle doluyordu; ek olarak Maria Theresa yıllarca aşırı kilolu yaşadı; ve mum kullanımı, kapalı saray dairelerinde önemli bir kirlilik kaynağıydı. Bu üç faktörün bileşkesi modern KOAH ve kor pulmonale (sağ kalp yetmezliği) tablosuyla uyumlu. Konsensüs görüşü budur.
- Pulmoner tüberküloz: 18. yüzyılda Avrupa nüfusunun büyük kısmı tüberküloz basiliyle latent enfekte idi. Saray ortamı bile bu enfeksiyondan korunamazdı (oğlu II. Joseph 10 yıl sonra muhtemel tüberkülozdan ölecekti). Maria Theresa'nın uzun süreli balgamlı öksürüğü, kilo kaybı eğiliminin son aylarda belirginleşmesi tüberküloz için uyumlu olabilir.
- Primer akciğer kanseri: Düşük olasılık. Tütün kullanımı yoktu (kraliyet kadınları enfiye çekmiyordu); ancak salon havasındaki kömür dumanı ve mum isi modern epidemiyolojik çalışmalarda hafif düzeyde akciğer kanseri riskiyle ilişkilendiriliyor. Saray kayıtlarındaki "ödem", "boğulma", "şiddetli öksürük" kombinasyonu paraneoplastik bir tablo olarak okunabilir. Ancak otopsi olmadan bu tanı doğrulanamaz.
Kanser tarihi açısından bu üç olasılığın hiçbiri kesin değildir. Önemli olan şu: otopsi yapılmadığı için tanı belirsiz kalmıştır. Ve bu belirsizlik, dönemin saray tıbbının yapısal bir özelliğidir — siyasi nedenlerle hükümdar bedeni patolojik incelemeden korunur, bu yüzden saraylar uzun yüzyıllar boyunca tıbbi bilginin "kara delikleri" olmuştur. Halk hastaneleri otopsi rutiniyle bilime veri taşırken, saraylar kapılarını kapalı tutar.
Lady Mary Montagu, Maria Theresa ve İstanbul'dan Gelen Aşı
Burada serinin uzun zincirine bağlanan ve özellikle Türk okur için anlamlı olan bir köprü kuruyoruz. Maria Theresa 1767 çiçek hastalığından sağ kurtulduktan sonra, ailesinden kayıpların acısı içinde, van Swieten'e bir soru sordu: "Bu hastalığı önlemenin bir yolu var mı?" Van Swieten cevap verdi: vardı, ve cevap Osmanlı İmparatorluğu'ndan geliyordu.
Variolasyon — yani çiçek hastasının irinli kabuğundan az miktarda alarak sağlıklı bir kişiye nakletme yoluyla hafif bir enfeksiyon üretip bağışıklık kazandırma yöntemi — Çin'de 16. yüzyılda doğmuş, Hindistan ve Anadolu üzerinden Batı'ya doğru yayılmıştı. Pratik 18. yüzyıl başında İstanbul'da Rum ve Ermeni tıbbiye geleneğinde, halk hekimliği tarafından yaygın olarak uygulanıyordu. 1717-1718 yıllarında İstanbul'da İngiltere'nin Osmanlı büyükelçisinin eşi olan Lady Mary Wortley Montagu bu pratiği Türk hekim ve ebelerden öğrendi, kendi oğluna uygulattı; sonra Londra'ya döndüğünde Avrupa'ya tanıttı. 1721'de Britanya'da ilk denemeler yapıldı; 1740'lara doğru pratik tartışmalı biçimde Avrupa'ya yayıldı.
Maria Theresa 1768'de — yani Lady Montagu'nun İstanbul gözlemlerinden tam 50 yıl sonra — Habsburg saray çocuklarına Hollandalı hekim Jan Ingen-Housz tarafından variolasyon yapılmasına izin verdi. Bu, Avusturya İmparatorluğu'nda devlet desteğiyle yapılan ilk aşılama programının başlangıcıdır. Sonraki on yıl içinde Habsburg topraklarında binlerce çocuk variolasyon ile aşılandı; çiçek hastalığından ölüm oranı dramatik biçimde düştü. Bu pratik, modern aşılamanın doğrudan atasıdır — 30 yıl sonra Edward Jenner'ın inek çiçeği (vaccinia) ile yapacağı aşılama, variolasyonun daha güvenli versiyonu olarak gelişecekti.
Köprünün anlamı: Çin → Hindistan → Osmanlı İstanbul → Lady Montagu → Britanya → Avrupa → Habsburg sarayı → Avusturya nüfusu → modern aşılamanın evrensel kabulü. Bu zincirin bir halkası bugün Türkçe konuşan dünyada şudur: İstanbul'da Türk ebelerin pratik bilgisi, 18. yüzyıl Avrupa'sının halk sağlığı reformunun kaynaklarından biriydi. Maria Theresa'nın 1768 kararı, o pratik bilginin Avrupa devlet politikasına dönüştüğü ilk anlardan biridir.
1761'in Otopsi Kararnamesinden Rokitansky'nin 30.000 Vakasına
Maria Theresa 1780'de öldüğünde, onun 1761'deki kararnamesi henüz tam etkisini göstermemişti — Avusturya İmparatorluğu hastanelerinde otopsi pratiği yerleşiyor, ama henüz birikim aşamasındaydı. Birikim asıl olarak oğlu II. Joseph'in saltanatında (1780-1790) Allgemeines Krankenhaus'un (Viyana Genel Hastanesi) açılışıyla başladı: 16 Ağustos 1784, dünyanın o güne kadar gördüğü en büyük genel hastane, 2.000 yataklı, sistematik klinik kayıt sistemi, zorunlu otopsi prosedürleri. Annenin başlattığını oğul kurumsallaştırdı.
Sonraki yarım yüzyılda Viyana, Avrupa patolojik anatomisinin merkezi hâline geldi. Carl von Rokitansky (1804-1878) Viyana Genel Hastanesi'nin patoloji enstitüsünde 1844'ten 1875'e kadar otuz bir yıl çalıştı; otuz bin otopsi yaptığı, kişisel olarak yetmiş binden fazla otopsiyi denetlediği rapor edilir. 1842-1846 yıllarında yayımladığı Handbuch der pathologischen Anatomie üç ciltlik eser, 19. yüzyıl patoloji literatürünün omurgasını oluşturdu. Kanser açısından önemi muazzamdır: mide, akciğer, meme, prostat, karaciğer, böbrek, beyin, lenfatik sistem tümörlerinin sistematik makroskopik tasviri, anatomik dağılım haritası, metastaz örüntüsü, klinik korelasyon — hepsi Rokitansky'nin notlarında biriktirildi.
Rokitansky'nin Viyana'sında çalışan veya orada eğitim gören ünlü figürler arasında Josef Skoda (perküsyon ve oskültasyonun kurucularından), Ignaz Semmelweis (1840'larda burada el yıkamanın doğum ateşi üzerindeki etkisini keşfedecek — serinin 85. günü), Ferdinand von Hebra (modern dermatolojinin babası), ve dolaylı olarak Rudolf Virchow (Berlin'de çalışsa da Viyana okulunun yöntemlerinden ders aldı) vardır. Yani Maria Theresa'nın 1761 kararnamesinin uzantısında, 19. yüzyıl Avrupa tıbbının en kritik figürlerinden bir kuşak yetişti.
🏛️ MARIA THERESA'DAN MODERN PATOLOJİYE — KURUMSAL ZİNCİR
Anne ve Kız: İki Trajedi, İki Tarih
Maria Theresa 29 Kasım 1780'de öldüğünde, en küçük kızı Marie Antoinette 25 yaşındaydı, Versailles'da yaşıyor, üç çocuk doğurmuştu, Fransa Kraliçesi olarak bir asır sonra yıkılacak monarşinin ortasında oturuyordu. Anne ile kız arasındaki son mektup, ölümden iki hafta önce yazılmıştı; içeriğinde Maria Theresa nefes alma zorluğundan, yalnızlığından, eşinin ölümünden bu yana geçen 15 yılın yorgunluğundan söz ediyordu.
Maria Theresa, Fransız Devrimi'ni görmedi — onun ölümünden 9 yıl sonra Bastille düşecek (14 Temmuz 1789), 13 yıl sonra Marie Antoinette giyotinde idam edilecekti (16 Ekim 1793). Annenin biyolojik hastalığı belirsiz, kızın siyasi sonu kesin. Habsburg-Bourbon evliliğinin diplomatik hesaplarıyla 14 yaşında Versailles'a gönderilmiş bu çocuk, annesinin ölümünden 13 yıl sonra Paris'in Place de la Révolution'unda 37 yaşında öldü.
Anne ve kızın hikâyeleri arasındaki köprü, onkoloji tarihi için de anlamlıdır: 18. yüzyıl saray kadınlarının bedensel sağlığı, dönemin tıbbi sınırlarının en katı uygulandığı alandı. Maria Theresa'nın hastalığı belgelenmedi, otopsi edilmedi, kelimelendirilmedi. Marie Antoinette'in tutuklanmasından sonra Conciergerie'de geçirdiği aylarda — modern tarihçilerin bazılarının "vajinal kanama, anemi, fiziksel çöküntü" olarak yorumladığı bulgular — yine kayıt altına alınmadı; çünkü hapishanede artık siyasi bir mahkûm olarak ona bir hekim hakkı tanınmamıştı. İki kraliyet kadını, biri sarayda biri hapishanede, dönemin tıbbi sınırlarının iki ucuna düştü. Bu paralel, kanser tarihinde "kraliyet hastalığının belgelenememe sorunu"nun bir başka yüzüdür.
🔍 KISA BİR FACT-CHECK NOTU
- Maria Theresa doğum-ölüm: 13 Mayıs 1717, Viyana — 29 Kasım 1780, Schönbrunn Sarayı, 63 yaşında
- Hüküm dönemi: 1740-1780, kırk yıl; Habsburg hanedanının tek doğrudan kadın hükümdarı
- Eşi: I. Francis Stephen (1708-1765), Kutsal Roma İmparatoru 1745-1765
- Çocuk sayısı: 16; 6'sı 17 yaşına gelmeden öldü
- Son hastalığı: 24 Kasım 1780 başlangıç, 29 Kasım 1780 ölüm — şiddetli öksürük, dispne, ödem
- Saray hekimi: Anton von Störck (1731-1803), van Swieten'in öğrencisi ve ardılı
- Otopsi: Yapılmadı (saray etiketi gereği)
- Gerard van Swieten: 1700, Leiden — 1772, Viyana; Boerhaave öğrencisi; 1745'te Viyana'ya geldi; 1761 zorunlu otopsi kararnamesinin mimarı
- Variolasyon programı: 1768, Jan Ingen-Housz tarafından Habsburg saray çocuklarına uygulandı; Osmanlı/İstanbul üzerinden Lady Mary Montagu zincirini takip eder
- Carl von Rokitansky: 1804-1878; Viyana Genel Hastanesi patoloji enstitüsü 1844-1875; tahmini 30.000 kişisel otopsi, 70.000 denetimli otopsi
Frances Burney'nin Mektubu: Anestezisiz Mastektominin Tanıklığı, 1812 Paris
Saraydan halka, kraliyetten edebiyata... Yarın, İngiliz romancı Frances Burney'nin 1811 Eylül'ünde Paris'te geçirdiği mastektomiyi kız kardeşi Esther'e yazdığı 11 sayfalık mektupla tanışacağız. Tıp tarihinin en sarsıcı birinci-ağız belgesi: anestezisiz yapılan ameliyatın hastanın ağzından ayrıntılı anlatımı. Maria Theresa'nın saray suskunluğunun aksine, Frances Burney sıradan bir kadın değildi — yazıyordu. Ve yazdığı şey, 18. yüzyıl sonu mastektomi pratiğinin bugün hâlâ okunabilir tek hasta tanıklığıdır.
Yazarın notu: Bu yazıdaki Maria Theresa'nın hastalığına dair "kanser olabilirliği" değerlendirmesi tarihsel-spekülatif bir okumadır; otopsi yapılmadığı için kesin tanı imkânsızdır. Modern paleopatolojik literatür ağırlıklı olarak kronik akciğer hastalığı + sağ kalp yetmezliği konsensüsünü taşır; primer akciğer malignitesi olasılığı düşüktür ama dışlanamamıştır. Hanedan üyelerinden II. Joseph (1790) ve Elisabeth Christine'in (1750) ölümlerine atıfla yapılan kanser şüphesi tartışmaları çağdaş tarih literatüründe yer almakla birlikte, hiçbirisi otopsi belgesiyle desteklenmiş değildir. Bu yazı bu hassas sınır içinde kalır.
Kaynaklar ve İleri Okuma
- Stollberg-Rilinger B. Maria Theresia: Die Kaiserin in ihrer Zeit. München: C.H. Beck, 2017. (Modern referans biyografi; van Swieten ilişkisi ve 1761 kararnamesinin tarihsel arka planı için ana kaynak.)
- Ingrao CW. The Habsburg Monarchy, 1618-1815. Cambridge: Cambridge University Press, 2nd ed., 2000. (Habsburg saltanat tarihi standart referansı.)
- Lesky E. The Vienna Medical School of the 19th Century. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1976. (Maria Theresa reformlarından Rokitansky'ye uzanan kurumsal zincirin tarihçesi.)
- Karenberg A, Hort I. Medicine at the court of the Habsburg emperors: physicians, patients, and political consequences (1500-1918). Journal of Medical Biography 2009;17(1):14-19.
- Berghoff E. Entwicklungsgeschichte des medizinischen Weltbildes. Vienna: Wilhelm Maudrich, 1947. (Van Swieten ve Boerhaave geleneğinin Habsburg sarayına aktarılması.)
- Esparza J. The illness of empress Maria Theresa as a trigger for the adoption of variolation in Austria (1768). Vaccine 2025 (in press). doi:10.1016/j.vaccine.2025.05.50X (Variolasyon programının tarihçesi ve Osmanlı bağlantısı.)
- Belofsky N. Strange Medicine: A Shocking History of Real Medical Practices Through the Ages. New York: Penguin Books, 2013. (18. yüzyıl saray tıbbı için popüler-akademik referans.)
- Long ER. A History of Pathology. New York: Dover Publications, 1965. (Rokitansky ve Viyana okulu için klasik patoloji tarihi başvurusu.)
- La Rocheterie M de. La Vie de Marie-Antoinette, 2 cilt. Paris: Plon, 1890. (Maria Theresa'nın son saatlerinin saray belgelerine dayalı çağdaş anlatımı.)
- Buklijaš T. Cultures of death and politics of corpse supply: Anatomy in Vienna, 1848-1914. Bulletin of the History of Medicine 2008;82(3):570-607. (Viyana otopsi kültürünün 18. yy kararnamesinden 19. yy kurumsallaşmasına evrimi.)
- Bjelovučić Kopilović Z, Fatović-Ferenčić S. The dawn of modern pathology: when, where, how, and why. Acta Medico-Historica Adriatica 2015;13(1):15-26. (Maria Theresa otopsi kararnamesinin patoloji tarihindeki yeri.)
Bu yazı 365 Günde Kanser Tarihi Serisi'nin 70. günüdür; aynı zamanda 18. yüzyıl saray tıbbı ile modern patolojinin kurumsal kuruluşu üzerine tematik bir dosyadır. Maria Theresa'nın 1761 kararnamesinin uzantısında 19. yüzyıl Viyana Patoloji Okulu'nun doğuşu, Rokitansky ve sonrasındaki Virchow kuşağı, serinin 87. ve 88. günlerinde işlenecektir. Yarın 71. gün, Frances Burney'nin 1811 Paris mastektomi mektubuyla devam edecek — saray suskunluğundan halk tanıklığına geçişin örneği. Yazı tarihsel-popüler bir bakışla hazırlanmıştır; tıbbi tedavi yönlendirmesi içermez.
