Adrenal (böyrəküstü vəzi) metastazı nədir? Hansı xərçənglərdə tez-tez rast gəlinir?

Adrenal metastaz bədənin başqa bir nahiyəsindən böyrəküstü vəzilərə yayılan xərçəngi bildirir. Əksər hallarda adrenal şişlər xoşxassəli ola bilər, lakin bədənin ağciyər və ya böyrəklər kimi digər nahiyələrindən də xərçəng adrenal şişlərə yayıla bilər.

Tibbi dildə "adrenal gland" adlandırdığımız böyrəküstü vəzilər müxtəlif xərçənglərin tez-tez metastaz verdiyi nahiyələrdir.

Adrenal vəzilər hər böyrəyin üstündə yerləşən iki kiçik vəzidir. Onlar ürək döyüntülərinin tezliyi və qan təzyiqi kimi vacib bədən funksiyalarının tənzimlənməsinə kömək edən adrenalin və norepinefrin kimi hormonlar ifraz edir.

Adrenal metastaz nədir?

Adrenal metastaz bədənin başqa bir nahiyəsindən başlayan və böyrəküstü vəzilərə yayılan xərçəngi bildirir. Böyrəküstü vəzilər xərçəngin ən çox yayıldığı nahiyələrdən biridir. 

Adrenal metastaz birtərəfli ola bilər, yəni xərçəng yalnız bir böyrəküstü vəziyə təsir edə bilər və ya hər iki böyrəküstü vəzidə ikitərəfli metastaz yarana bilər.

Əlamətləri hansılardır?

Adrenal metastaz adətən heç bir əlamətə səbəb olmur. Lakin mümkün ümumi əlamətlərə şişin yerləşdiyi nahiyədə ağrı, məsələn, bel və qarın ağrısı daxil ola bilər. 

Adrenal metastaz hər iki böyrəküstü vəzidə yaranarsa və vəzilərin 90%-dən çoxuna təsir edərsə, insanda adrenal çatışmazlıq yarana bilər. Adrenal çatışmazlığın əlamətləri bunlardır:

• Əhəmiyyətli çəki itkisi
• Ürəkbulanma
• Yorğunluq və halsızlıq
• Qarın ağrısı
• Letargiya (dərin və davamlı yuxu vəziyyəti)
• Qızdırma
• Şüurun bulanması, çaşqınlıq
• Elektrolit balansının pozulması

Bundan başqa, insanda metastatik, yəni 4-cü mərhələ xərçəngin ümumi əlamətləri də yarana bilər:

• Gündəlik fəaliyyətləri yerinə yetirməyi çətinləşdirən güclü yorğunluq və ya halsızlıq
• Ağrı
• Təngnəfəslik və ya nəfəs almaqda çətinlik
• İstəmədən çəki itirmə

Səbəbləri və risk amilləri

Bədənin başqa bir nahiyəsindəki xərçəng böyrəküstü vəzilərə yayıla və adrenal metastaza səbəb ola bilər.

Böyrəküstü vəzilərə ən çox yayıla bilən xərçənglər bunlardır:

• Ağciyər xərçəngi
• Süd vəzi xərçəngi
• Mədə-bağırsaq sistemi xərçəngləri
• Mədəaltı vəzi xərçəngi
• Böyrək xərçəngi

Bəzi xərçəng növlərində adrenal metastaz riski daha yüksək ola bilər. 2020-ci ildə adrenal metastazı olan 579 nəfəri əhatə edən tədqiqat böyrəküstü vəzilərə ən çox yayılan xərçənglərin ağciyər, cinsiyyət-sidik sistemi və mədə-bağırsaq sistemi xərçəngləri olduğunu göstərmişdir.

Diaqnostika və müalicə

Əsas xərçəng diaqnostikası müayinələri ilə adrenal metastaz aşkar edilə bilər. Adrenal metastazların təxminən 30%-dən 70%-ə qədəri təsadüfən, yəni başqa məqsədlərlə aparılan qarın nahiyəsinin görüntüləmə müayinələri zamanı aşkarlanır.

Adrenal metastazlar aşağıdakı müayinələrdə görünə bilər:

• Şişin xoşxassəli, yoxsa xərçəng olduğunu müəyyənləşdirməyə kömək etmək üçün MRG, KT və ya PET-KT kimi görüntüləmə müayinələri
• Xərçəng hüceyrələrinin olub-olmadığını yoxlamaq üçün laboratoriya müayinəsi məqsədilə böyrəküstü vəzilərdən nümunə götürülən incə iynə biopsiyası
• Böyrəküstü vəzilərin fəaliyyətini göstərə bilən kortizol və adrenokortikotrop hormon (ACTH) səviyyələrini yoxlamaq üçün qan analizləri

Adrenal metastaza səbəb olan xərçəngin müalicəsi adrenal metastazı müalicə etməyin ən təsirli yoludur. Bu müalicələrə kimyaterapiya, radioterapiya və ya immunoterapiya daxil ola bilər.

Adrenal metastazı cərrahi yolla çıxarmaq mümkündürsə, adrenelektomiya aparıla bilər. Adrenal şiş 6 santimetrdən kiçikdirsə, adətən minimal invaziv olan və açıq əməliyyatdan daha az problem yarada bilən laparoskopik əməliyyata üstünlük verilir. Laparoskopik əməliyyat zamanı qarın və ya bel nahiyəsində kiçik kəsiklər açılır və laparoskopdan (nazik boru) istifadə edilərək bədənə daxil edilən alətlərlə böyrəküstü vəzi çıxarılır. 

Daha böyük şişlərdə isə xərçəngli toxumanı bütöv şəkildə çıxarmaq üçün açıq əməliyyat lazım ola bilər. Bu, şişin parçalanmasının və xərçəngin yayılmasının qarşısını alır.

Adrenal metastazın digər mümkün müalicələrinə şişi məhv etmək üçün şüalanma, istilik və ya krioablyasiya (dondurma) üsullarından istifadə daxildir.

Adrenal metastaza ümumi baxış

2022-ci ildə aparılmış tədqiqata görə, adrenal metastazın çıxarılması əməliyyatı təhlükəsiz müalicə seçimidir və uzunmüddətli sağqalım təmin edə bilər. Böyük şiş və ya böyrəküstü vəzilərdən kənardakı metastazlar səbəbindən lazım olan açıq əməliyyatın nəticələri daha az əlverişli ola bilər.

Adrenelektomiya keçirilərsə, əlverişli proqnoz üçün vacib amillərdən biri xərçəngin böyrəküstü vəzilərdən kənardakı ətraf strukturlara yayılmamasıdır. Digər amil ilkin xərçəngin ilk diaqnozundan sonra altı aydan artıq müddət ərzində xəstəlik əlamətlərinin müşahidə olunmamasıdır.

Adrenal metastazda ümumi vəziyyət ilkin xərçəngin növündən və müalicəyə cavabdan asılı ola bilər.

2020-ci ildə aparılmış tədqiqata görə, ölüm riskini artıran amillərə aşağıdakılar daxildir:

• İrəli yaş
• Ağciyərdən yayılmış adrenal metastaz
• Yalnız bir vəziyə yayılan metastazdan fərqli olaraq, metastazın hər iki böyrəküstü vəziyə yayılması
• Xərçəngli böyrəküstü vəzinin çıxarılması üçün cərrahi müdaxilənin aparılmaması

Nə zaman həkimə müraciət etməli?

Adrenal metastaz heç bir əlamətə səbəb olmaya bilər. Lakin xərçəngi və ya keçmişdə xərçəng diaqnozu olan şəxslərdə bel, yaxud qarın ağrısı yaranarsa, mütəxəssisə müraciət etmək vacibdir. Bu əlamətlərin başqa səbəblərdən də yarana biləcəyini unutmamaq lazımdır. Adrenal çatışmazlıq əlamətləri olan şəxslərin də vaxt itirmədən mütəxəssisə müraciət etməsi vacibdir:

• Yorğunluq
• Ürəkbulanma
• Çəki itkisi
• Qızdırma
• Şüurun bulanması, çaşqınlıq

İlkin xərçəngin yayıldığını düşündürə bilən ümumi əlamətlər olduqda da mütəxəssisə müraciət edilməlidir. Bunlara daxildir:

• Güclü yorğunluq və ya taqətsizlik
• Səbəbi izah olunmayan çəki itkisi
• Ağrı
• Nəfəs almaqda çətinlik və ya təngnəfəslik

Tez-tez verilən suallar

1. Metastatik adrenal xərçəngdə sağqalım göstəricisi nə qədərdir?

2000-2018-ci illərdə adrenal metastazın çıxarılması üçün əməliyyat edilmiş 435 nəfəri araşdıran tədqiqatın 2022-ci ildəki nəticələri xəstələrin təxminən üçdə birinin əməliyyatdan sonra 5 il sağ qaldığını göstərmişdir. 

Şişin ölçüsü, ilkin xərçəngin növü, xərçəngin başqa nahiyələrə yayılması, yaş və ümumi sağlamlıq vəziyyəti kimi digər amillər də sağqalım göstəricilərinə təsir edə bilər.

2. Adrenal metastaz müalicə edilə bilərmi?

2022-ci il tədqiqatına görə, bütün adrenal şiş sağlam sərhədlərlə çıxarıla bilirsə, adrenal metastaz müalicə edilə bilər. Bu, ətraf toxumalardakı xərçəng hüceyrələrinin də çıxarılması deməkdir. Xəstənin ilkin şişinin cərrahi yolla çıxarılması və ya ilkin şişin uğurla müalicə edilməsi də əhəmiyyətli amildir.

3. Adrenal xərçəng xəstələri nə qədər yaşayırlar?

Mütəxəssislər bunu müzakirə olunan xərçəng növü üçün 5 illik nisbi sağqalım göstəricisinə baxaraq qiymətləndirirlər. Bu, diaqnoz qoyulduqdan 5 il sonra sağ olan insanların faizidir. Amerika Xərçəng Cəmiyyətinə görə, adrenal xərçəng diaqnozu qoyulmuş şəxslərin 5 illik nisbi sağqalım göstəriciləri aşağıdakılardır:

• Lokal (Xərçəng başlanğıc nahiyəsindən ətraf toxumalara yayılmayıbsa) 73%
• Regional (Xərçəng başlanğıc nahiyəsindən yaxın limfa düyünlərinə və ya digər yaxın orqanlara yayılıbsa) 53%
• Uzaq (Xərçəng başlanğıc nahiyəsindən uzaq orqan və ya toxumalara yayılıbsa) 38%
• Bütün mərhələlər (Xərçəngin bütün mərhələləri nəzərə alındıqda) 50%

Adrenal metastaz haqqında xülasə

Adrenal metastaz xərçəngin bədənin başqa bir nahiyəsindən böyrəküstü vəzilərə yayılmasıdır. Ağciyərlərdə, süd vəzisində, mədə-bağırsaq sistemində və ya böyrəklərdə başlayan xərçəng böyrəküstü vəzilərə və bədənin digər nahiyələrinə yayıla bilər. Adrenal metastazın müalicəsinə radioterapiya, kimyaterapiya, ilkin xərçəngin cərrahi yolla çıxarılması, birbaşa adrenal metastazın əməliyyatla çıxarılması və ya digər xərçəng müalicələri daxil ola bilər.

İlkin xərçəngin uğurla müalicə edilməsi və adrenal şişin tam çıxarılması adrenal metastazın potensial olaraq sağalmasını təmin edə bilər.