Ağız bakteriyaları və baş-boyun xərçəngi riski – Yeni nəticələr

Baş və boyun xərçəngləri, bədənin baş və boyun nahiyəsindəki orqan və strukturlara təsir edən xərçəng növləri qrupunu ifadə edir. Bu nahiyəyə ağız, boğaz, burun boşluğu, sinuslar, tüpürcək vəziləri və qırtlaq kimi sahələr daxildir. Baş-boyun xərçənglərinin 90%-dan çoxu epitel hüceyrələrindən qaynaqlanan yastıhüceyrəli karsinoma (skuamöz hüceyrəli karsinoma, HNSCC= head and neck squamous cell cancer) növünə aiddir. Buna görə baş-boyun xərçəngi deyildikdə adətən ilk olaraq baş-boyun yastıhüceyrəli karsinoması nəzərdə tutulur. Səbəb bu hüceyrə tipinin həmin nahiyədəki xərçəng hallarının çox böyük hissəsini təşkil etməsidir.

Baş və boyun xərçəngləri dünyada geniş yayılıb. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) məlumatlarına görə, hər il təxminən 900000 yeni baş-boyun xərçəngi diaqnozu qoyulur və bu xərçənglər 450000-dən çox insanın ölümünə səbəb olur. Xüsusilə siqaret və alkoqol istifadəsinin geniş yayıldığı bölgələrdə bu xərçənglərə daha çox rast gəlinir.

Baş-boyun xərçəngləri: bilinənlər və bilinməyənlər

Baş və boyun xərçənglərinin bəzi risk amilləri kifayət qədər yaxşı müəyyənləşdirilib. Bunların arasında tütün istifadəsi, həddindən artıq alkoqol qəbulu və insan papilloma virusu (HPV) infeksiyaları ön sıradadır. Siqaret çəkmək xüsusilə qırtlaq və ağız xərçənglərinin yaranmasında mühüm rol oynayır, həddindən artıq alkoqol qəbulu isə riski qat-qat artırır. HPV infeksiyaları xüsusilə orofaringeal (ağızdaxili - burun-udlaq nahiyəsi) xərçənglərdə mühüm amildir.

Lakin bəzi risk amilləri haqqında məlumatlılıq hələ yetərli deyil. Məsələn, ağız gigiyenası və periodontal xəstəliklərlə baş və boyun xərçəngləri arasındakı əlaqə son illərdə daha çox diqqət çəkməyə başlayıb. Buna görə ağız bakteriyaları ilə bu xərçənglər arasındakı əlaqəni ortaya qoyan araşdırmaların sayı artır. Pis qidalanma vərdişləri, immun sistemi pozuntuları və bəzi genetik meyilliliklər də potensial risk amillərinə daxildir, lakin onların xərçəngin yaranmasındakı rolları əlavə araşdırma tələb edir.

Ağız mikrobları baş-boyun xərçəngləri riskinə niyə təsir edə bilər?

Yeni nəticələr ağız mikroblarının da bu xərçəngin yaranmasında rol oynaya biləcəyini göstərir. Ağız sağlamlığı ilə ümumi sağlamlıq arasındakı əlaqə getdikcə daha çox vurğulanarkən 26 sentyabr 2024-cü ildə JAMA Oncology jurnalında dərc olunmuş bir araşdırma, ağız bakteriyalarının baş-boyun xərçəngi riskini artıra biləcəyini göstərərək bu sahədə fərdiləşdirilmiş profilaktik yanaşmaların hazırlanmasına yol açır.

Araşdırmanın metodu və məqsədi

Bu araşdırmanın əsas məqsədi ağız bakteriyalarının və göbələk mikroorqanizmlərinin baş-boyun xərçəngi riski ilə əlaqəli olub-olmadığını öyrənmək idi. Tədqiqatçılar baş-boyun xərçəngi yaranmış 236 iştirakçını xərçəng yaranmamış 485 nəfərlik nəzarət qrupu ilə müqayisə edərək ağız mikrobiomunun müxtəlifliyi və konkret mikroorqanizmlər arasındakı əlaqəni araşdırıblar. Bu təhlil ağız mikrobiotasının xərçəngə təsirini daha yaxşı anlamağa kömək edə bilər.

Mikrob müxtəlifliyi və baş-boyun xərçəngi riski: mühüm nəticələr

Araşdırma nəticəsində başlanğıcdakı ümumi mikrobiom müxtəlifliyinin baş-boyun xərçəngi riski ilə birbaşa əlaqələndirilmədiyi görülsə də, müəyyən bakteriya növlərinin mövcudluğu baş-boyun xərçənginin yaranmasında mühüm rol oynayır. Xüsusilə Prevotella salivae, Streptococcus sanguinis və Leptotrichia növləri, eləcə də beta və qamma Proteobacteria qruplarına aid bir neçə bakteriya növü baş-boyun xərçəngi ilə əlaqələndirilib.

Bu tapıntı bəzi bakteriyaların xərçəng yaratmaq potensialının digərlərindən yüksək olduğunu göstərir. Həmin mikroorqanizmlərin bioloji mexanizmlərinə dair daha çox araşdırma xərçəng riskini azaltmağa yönəlmiş yeni strategiyalar hazırlamağa imkan verəcək.

Periodontal patogen kompleksi və baş-boyun xərçəngi riski: yeni baxış

Araşdırmada ağızda geniş yayılmış qırmızı/narıncı periodontal patogen kompleksinin baş-boyun xərçəngi riski ilə orta dərəcəli əlaqə göstərdiyi müəyyənləşdirilib. Risk nisbəti (OR) 1,06, 95% etibarlılıq intervalı (Eİ) isə 1,00 ilə 1,12 arasında olub. Bu nəticə hər 1 standart kənarlaşma (SD) artımında baş-boyun xərçəngi riskinin 6% artdığını göstərir. Tapıntı periodontal xəstəliklərin yalnız diş əti sağlamlığı deyil, ümumi xərçəng riski baxımından da vacib olduğunu vurğulayır.

Mikrob risk balı və baş-boyun xərçəngi: rəqəmsal məlumatların əhəmiyyəti

Tədqiqat qrupu 22 bakteriyanı əhatə edən mikrob risk balı hazırlayıb. Bu balda hər 1 SD artımı HNSCC riskini 50% artırıb (çoxdəyişənli OR, 1,50; 95% Eİ, 1,21 ilə 1,85). Bu tapıntı ağız bakteriyalarının baş-boyun xərçənginə potensial təsirini rəqəmlərlə təsdiqləyən mühüm göstərici kimi önə çıxır. Mikrob risk ballarının gələcəkdə baş-boyun xərçəngi üçün fərdiləşdirilmiş risk qiymətləndirməsində istifadə olunması ehtimalı ümidvericidir.

Göbələklər və baş-boyun xərçəngi riski: gözlənilən əlaqə tapılmadı

Maraqlıdır ki, araşdırmada göbələk taksonları ilə baş-boyun xərçəngi riski arasında heç bir əlaqə tapılmayıb. Bu tapıntı ağız mikrobiomunun bakterial komponentlərinin baş-boyun xərçənginin yaranmasında daha nəzərəçarpacaq rol oynadığını, göbələklərin isə bu risklə əlaqəli olmadığını göstərir.

Nəticə: gələcəkdə fərdiləşdirilmiş xərçəng profilaktikası strategiyaları

Bu araşdırma müəyyən ağız bakteriyalarının baş-boyun xərçəngi riski ilə güclü əlaqələndirilə biləcəyini ortaya qoyur. Müəlliflərə görə, aşkar edilmiş bakteriyalar və bakterial komplekslər digər risk amilləri ilə birlikdə yüksək riskli şəxslərin müəyyənləşdirilməsində istifadə oluna bilər. Bu da gələcəkdə baş-boyun xərçənginin qarşısını almağa yönəlmiş fərdiləşdirilmiş yanaşmaların hazırlanmasına töhfə verə bilər.

Tövsiyələr və gələcək araşdırmalar

Bu araşdırma ağız sağlamlığı ilə xərçəng arasındakı mürəkkəb əlaqənin anlaşılmasında mühüm addımdır. Lakin əlavə tədqiqatlarla bu bakteriyaların baş-boyun xərçəngini yaradan bioloji proseslərdəki rolları daha dərindən öyrənilməlidir. Xüsusilə periodontal sağlamlığın yaxşılaşdırılması həm diş əti xəstəlikləri, həm də xərçəng riski baxımından potensial faydalar verə bilər. Mikrob risk balı kimi vasitələrin klinik praktikaya daxil edilməsi də xərçəng riskinin erkən aşkar edilməsində yeni yol aça bilər.