Antioksidant nə deməkdir? Antioksidant qidalar həmişə qoruyucudurmu?

Orqanizmimizdə qidaların enerjiyə çevrilməsi zamanı istifadə olunan oksigen molekullarının kimyəvi reaksiyaları nəticəsində oksigen radikalları yaranır. Oksigen radikalları qeyri-sabit molekullardır və oksidativ stres adlanan vəziyyətə səbəb olur. Sabitləşmək üçün başqa molekullara hücum edir, hətta DNA-nı zədələyirlər. Nəticədə oksidativ stresi hiss edən hüceyrə özünü ölümə yönəldir (apoptoz = proqramlaşdırılmış hüceyrə ölümü). Dünyanın nüfuzlu elmi jurnallarından Cell-də 11 avqustda yayımlanan məqaləyə görə antioksidant istifadəsinin mədəaltı vəzi xərçəngində proqressiyaya (xəstəliyin irəliləməsinə, ağırlaşmasına) səbəb olduğu müşahidə edilmişdir.

Hüceyrələrimizin enerjiyə ehtiyacı olduğundan və enerji istehsalı üçün oksigen istifadəsi zəruri olduğundan orqanizmimizdə oksigen radikalları yaranması təbii və qaçılmazdır. Oksigen radikalları bir növ xammal qalığı, antioksidantlar isə bu qalıqların təkrar emalçılarıdır. Lakin onlardan qorunmaq üçün orqanizmimizin həm özünün istehsal etdiyi (qlutation peroksidaza, superoksid dismutaza fermentləri), həm də xaricdən qəbul etdiyimiz antioksidant maddələr vardır. Bu antioksidant maddələrlə oksidativ stresdən qoruna bilərik, lakin xərçəng müalicəsi alan xəstələrdə bu hadisə müalicəni çətinləşdirə bilər.

Yazımızın mövzusu olan tədqiqatda mutasiyaya (genetik dəyişikliyə) uğramış KRAS zülalının hüceyrədaxili siqnalötürmə mexanizmlərindən biri olan NRF2 yoluna təsiri və bunun mədəaltı vəziyə təsiri araşdırılmışdır. KRAS zülalı normal hüceyrələrdə çoxalma siqnalının ötürülməsində iştirak edir. KRAS zülalının mutasiyası hüceyrədə davamlı çoxalma siqnalı yaradır. Bu halın ən yaxşı təsvir edildiyi xərçənglər yoğun bağırsaq, mədəaltı vəzi və ağciyər xərçəngləridir.

Mədəaltı vəzi xərçəngində %95 hallarda KRAS və şişi basqılayan genlərin mutasiyası görülür. Mutasiyalı KRAS zülalının başda NRF2 yolu olmaqla oksidativ tarazlığı tənzimləyən yolların fəaliyyətini də artırdığı müşahidə edilmişdir.

Hüceyrə bölünməsi zamanı çox enerji lazımdır. Çox enerji istehsalı zamanı çox oksigen radikalı yaranır (bir növ xammal qalığı). Xərçəng hüceyrələri də çox sürətlə bölündüyündən çox oksigen radikalı əmələ gəlir. Artmış oksidativ stres və KRAS mutasiyası NRF2 yolunun fəaliyyətini sürətləndirir.

NRF2 yolu oksidativ stresin təsirlərini azaltmaq üçün antioksidant cavab genlərinin fəaliyyətini artırır. NRF2 yolunun təsirlərindən biri hüceyrədə qlutation sintezini aktivləşdirməkdir. Qlutation orqanizmimizin ən mühüm antioksidant agentlərindəndir. Hüceyrədə oksigen radikalları ilə reaksiyaya girib onları sabitləşdirir. Həmçinin DNA zədələrində təmiri dəstəkləyir və hüceyrədə pentoza-fosfat yolundakı fermentlərin sintezini stimullaşdırır. Beləliklə, xərçəngli hüceyrənin normal metabolizmini dəstəkləyir.

Tədqiqatda NRF2 yolu söndürüldükdə hüceyrədə oksigen radikalları artmış, mRNA yaranmasında pozuntular (zülal sintezi mərhələsi) və hüceyrə bölünməsini stimullaşdıran siqnalda (EGFR) pozuntu görülmüşdür. Nəticədə hüceyrə bölünməsinin ləngidiyi müşahidə edilmişdir.

Bu müşahidələrdən belə nəticə çıxır: Xərçəngli hüceyrələrdə oksidativ stresi artırmaq hüceyrəni ölümə apara bilər. Buna görə oksidativ stresi azaldan antioksidant maddələr zərərli ola bilər.

Nəticə olaraq antioksidantlarsağlam hüceyrələrimizi oksidativ stresin təsirlərindən və DNA zədəsindən qoruyur. Beləliklə, hüceyrə sağlam dövrünü həyata keçirib bölünə bilər. Normal hüceyrələr üçün müsbət amil olan bu xüsusiyyət xərçəng hüceyrələrinin bölünməsinə, xəstəliyin irəliləməsinə və müalicəyə cavabın azalmasına səbəb olur. Tədqiqatda antioksidant xüsusiyyətli NRF2 yolunun fəaliyyəti ləngidildikdə hüceyrə normal işləməyib özünü ölümə yönəldir; bu, müalicə uğurunu artıra biləcəyi ümidini verir. Buna görə vitamin və antioksidant tərkibli dərman və bitki məhsullarından istifadəni həkimlərimizin məlumatı daxilində davam etdirməyə diqqət etməliyik.