Bell Megendie qanunu 1811 – İki alim, bir qanun

Neyroanatom Marian Diamond beyni təsvir edərkən belə yazır: "Beyin yüz milyard işıq ili genişliyində kainatı qavraya bilən üç funtluq (1,36 kiloqram) kütlədir.”

İnsanlarda beyin onurğa beyni və sinirlərlə birlikdə sinir sistemini təşkil edir. Duyğu neyronları (sinir hüceyrələri), məsələn dəriyə toxunma kimi müxtəlif qıcıqlandırıcılarla aktivləşir. Hərəkət neyronları sinir sistemini əzələlərə bağlayır və əzələ hərəkətlərinin başladılmasında iştirak edir.

Elmi və etik tarixi mübahisə

Tibb tarixinin mühüm qanunlarından biri olan Bell-Magendie qanunu duyğu sinirlərinin onurğa beyninə dorsal tərəfdən (onurğa beyninin arxasından) daxil olduğunu bildirir. Hərəkət neyronları isə onurğa beynindən ventral tərəfdən çıxır (ön tərəfdən). Şotland anatom Charles Bellin qapalı dairələrdə yayılan Idea of a New Anatomy of the Brain (1811) adlı kitabında ventral onurğa beyni sinirlərinin hərəkət funksiyalarına dair eksperimental tədqiqatlara istinad edilir. Klinik nevrologiyanın əsaslarından biri sayılsa da, dorsal sinirlərin duyğu funksiyalarını qəti şəkildə ortaya qoymamışdı. 

1822-ci ildə Belldən müstəqil işləyən fransız fizioloq François Magendie ventral kökün hərəkət funksiyaları ilə əlaqəli, dorsal kökün isə duyğu funksiyalı olduğunu kəşf etdi. Məməlilər üzərində apardığı təcrübələr və anatomik araşdırmalarda müəyyən sinirləri sistemli şəkildə məhv etməklə iflic və ya hissiyyatsızlıq yarada bildiyini göstərdi. Qanunu əslində kimin kəşf etdiyi barədə Magendie və Bell arasında ciddi mübahisələr olsa da, bu gün qanun hər iki alimin adı ilə tanınır.

Heyvan təcrübələrinin tənzimlənməsi

Magendienin açıq şəkildə apardığı heyvan təcrübələri İngiltərədə heyvanlara qarşı zorakılığı qadağan edən qanun layihəsinin irəli sürülməsinə səbəb oldu. Bir hadisədə Magendie qulaqlarından və ayaqlarından mismarlanmış canlı tazının üzünün yarısını kəsərək disseksiya apardı. İt ertəsi gün əlavə kəsiklər aparılması üçün sağ saxlanıldı. Tibbi tədqiqatlarda heyvanlardan istifadəni müdafiə edən həkimlər belə Magendienin heyvanlara qarşı çox laqeyd və vicdansız davrandığını düşünürdülər.

Bell və Magendie arasındakı mübahisənin etik tərəfi də var. Magendie heyvan təcrübələrinə görə tez-tez tənqid edilib və bəzi hallarda təcrübələrində heyvanlara lazımsız ağrı və işgəncə verdiyi iddia olunub. Bell isə Magendienin bu mövqeyini tənqid edib. Bu, tibb tarixində mühüm dönüş nöqtəsidir, çünki həmin mübahisələrlə birlikdə heyvanlar üzərində təcrübələrin və etik məsələlərin əhəmiyyəti daha çox gündəmə gəlib.

Yazıdakı şəklin izahı: Onurğanın arxadan görünüşü və yaşıl rənglə göstərilmiş sinirlər. Duyğu sinirləri onurğa beyninə (narıncı rənglə göstərilmiş) insanın kürəyinə yaxın arxa tərəfdən daxil olur. Hərəkət neyronları isə insanın qarın tərəfinə, yəni onurğa beyninin önündən çıxır.

Yazıda adı çəkilən tarixi şəxslər: Sir Charles Bell (1774–1842), François Magendie (1783–1855)

• Əvvəlki mövzu: Beyinciyin funksiyası 1809 – Kiçik beyin, serebellum
• Sonrakı mövzu: Qarla anesteziya 1812 – Ağrını yüngülləşdirmək