Beyin-onurğa beyni mayesi 1764 – Rəngsiz, şəffaf maye

Beyin-onurğa beyni mayesi (BOS) beyindəki mədəciklərin içini dolduran rəngsiz, şəffaf mayedir. Onurğa beyninin mərkəzi kanalına bağlanır. Həmçinin BOS beyin və onurğa beynini əhatə edərək sürtünməni azaldır və zərbələrə qarşı yastıq rolunu oynayır. 

BOS beynin mədəciklərində (mədəciyin xorioid kələfindəki hüceyrələr tərəfindən) istehsal olunur və tullantı məhsulları beyin və onurğa beynindən uzaqlaşdıraraq qan dövranına daşıyır. Gündəlik istehsal sürəti təxminən 500 millilitrdir (17 unsiya) və bütün maye təxminən hər yeddi saatdan bir yenilənir. 

Həkimlər bel nahiyəsinə iynə/kateter yerləşdirərək BOS nümunəsi götürə və araşdıra bilər. Bulanıq BOS beyin və ya onurğa beyni qişasının iltihabı olan meningiti göstərə bilər. Meningitin səbəbləri (məsələn, bakteriyalar, viruslar və ya göbələklər) zülal, qlükoza və ağ qan hüceyrələrinin ətraflı araşdırılması və ya boyama proseduru ilə fərqləndirilə bilər. 

BOS-da qanın görünməsi beynin daxilində və ya ətrafında qanama ola biləcəyini göstərdiyi halda, müəyyən zülalların mövcudluğu Alzheimer xəstəliyini göstərə bilər. Həmçinin BOS ehtimal olunan beyin şişlərinin, sifilisin və sinir aksonunu əhatə edən mielin qişasının zədələndiyi xəstəlik olan dağınıq sklerozun diaqnostikasında da istifadə oluna bilər.

Ruhani maye, buxar, yoxsa su?

1736-cı ildə isveçli alim, filosof, ilahiyyatçı və mistik yazıçı Emanuel Swedenborg tərəfindən BOS "ruhani limfa" və "çox qabiliyyətli su" olaraq təsvir edildi.

1764-cü ildə italyan həkim Domenico Cotugno mədəciklərdə yerləşən, beyinlə onurğa beynini əhatə edən və daim yeniləndiyinə inandığı BOS-u təsvir etdi. Onun işinə hörmət əlaməti olaraq BOS-un "Liquor Cotunnii" adlandırıldığı dövr olmuşdur. Cotugnonun araşdırmasından əvvəl bir çox həkim beyin mədəciklərinin buxarla dolu olduğu, ölü bədənlər araşdırılmamışdan əvvəl sürətlə azalan temperatur səbəbindən bəzən suya çevrildiyi barədə yanlış inanca malik idi.

Keçmişdə bir çox anatomist BOS-u heç müşahidə etməmişdi. Çünki disseksiyadan əvvəl baş bədəndən amansızca ayrılır və həm onurğanın, həm də kəllənin mayeləri boşalırdı. 

Yazıdakı şəklin izahı: Beyin mədəcikləri (sarı), Andreas Vesaliusun "De Humani Corporis Fabrica" (1543) adlı əsərindən. Vesaliusun dövründə bəzi həkimlər beyin mədəciklərinin həm ruha, həm də bədənin motor və duyğu fəaliyyətinə cavabdeh olan ruhlara ev sahibliyi etdiyinə inanırdı.

Yazıda adı çəkilən tarixi şəxslər: Emanuel Swedenborg (1688–1772), Domenico Felice Antonio Cotugno (1736–1822)

• Əvvəlki mövzu: Autopsiya 1761 – Xəstəlikləri ruhani deyil, üzvi səbəblərlə əlaqələndirmək
• Sonrakı mövzu: Labirinti kəşf etmək 1772 - Qulağın mürəkkəb labirinti