Ceyms Yanq Simpson və Xloroform – Doğuş Ağrısı Tabusunun Qırılması
Bu məqalədə
4 noyabr 1847 axşamı Edinburqda Queen Street 52-də şam yeməyi, üç kişi, üç maye şüşəsi və yerə yıxılma: Ceyms Yanq Simpson, xloroform və mamalıq anesteziyası tabusunun qırılması
16 oktyabr 1846-da Bostondakı Massaçusets Ümumi Xəstəxanasında Efir Günü nümayişindən tam bir il, üç həftə sonra — 4 noyabr 1847, cümə axşamı — Şotlandiyanın Edinburq şəhərində, Queen Street 52 nömrəli daş evin yemək otağında qeyri-adi şam yeməyi təşkil edildi. Ev sahibi 36 yaşlı professor Ceyms Yanq Simpsonidi: Batqeytli çörəkçinin yeddinci, yaxud səkkizinci oğlu (mənbələrdə mübahisəlidir), 14 yaşında Edinburq Universitetinə daxil olmuş, 21 yaşında MD diplomu almış, 28 yaşında Edinburqda mamalıq professoru olmuş, Avropanın ən çox axtarılan mama-ginekoloqlarından biri. Onunla süfrə arxasında iki assistent oturmuşdu: Dr. George Skene Keith (1819-1910) və Dr. James Matthews Duncan (1826-1890). Üç kişinin bir ildir axşam rejimi belə idi: şam yeməyindən sonra Simpsonun yemək otağında toplaşmaq, masaya yeni kimyəvi maddə ilə dolu sürahi qoymaq, buxarını nəfəsə çəkmək və anestezik təsiri olub-olmadığını müşahidə etmək. Simpson artıq 19 yanvar 1847-də Britaniyada ilk dəfə doğuşda efir istifadə etmişdi. Uğurlu idi, lakin efirin kəskin qoxusu, ağciyər qıcıqlanması, uzun induksiya müddəti və əməliyyatdan sonrakı ürəkbulanma klinik çatışmazlıqlar idi. Daha yaxşı maddə axtarırdılar. Həmin cümə axşamı masaya Linlitqoulu əczaçı David Waldienin tövsiyəsi ilə aldıqları yeni maddə qoyuldu: Edinburqun North Bridge küçəsindəki Duncan and Flockhart aptekindən, William Flockhartdan alınmış şəffaf, ağır, şirin qoxulu maye. Adı: xloroform. Hərəsi bir qaba tökdü, üzərinə əyildi, dərindən nəfəs aldı. Bir neçə saniyə içində üçü də yerə yıxıldı. Simpson masanın altında özünə gələndə stuldan aşdığını, həyat yoldaşı Jessie ilə xidmətçinin qaçaraq gəldiyini xatırladı; Matthews Duncan masanın altında xoruldayırdı; Keith ayaqlarını masadan qaldırır, stulla birlikdə aşırdı. Simpson həmin anda qərarını verdi: bu maddə müasir tibbin axtardığı şey idi. 8 noyabr 1847tarixində onu ilk dəfə doğuşda istifadə etdi; 15 noyabr 1847tarixində Edinburgh Medico-Chirurgical Society-də ictimai nümayiş keçirdi; həmin həftə "Account of a New Anaesthetic Agent" adlı broşürünü nəşr etdi. Əsl mübarizə isə indi başlayırdı, çünki Simpson xloroformu yalnız cərrahiyyədə deyil, həm də doğuş ağrısını yüngülləşdirmək üçün istifadə edirdi. Britaniyanın mühafizəkar kilsə dairələri isə "Tanrı Həvvanı doğuş ağrısı ilə cəzalandırıb" deyərək etiraz etdilər. Tabunun qırılması altı il çəkəcək, yekun təsdiq isə 7 aprel 1853tarixində Bukingem Sarayında Kraliça Viktoriyanın səkkizinci övladı, şahzadə Leopoldun doğuşunda gələcəkdi. Bu gün, seriyanın 79-cu günündə, həmin hekayəni bütövlükdə araşdırırıq.
14 yaşında universitetə, 28 yaşında professorluğa
Ceyms Yanq Simpson 7 iyun 1811-də Şotlandiyanın Linlitqouşir bölgəsinin kiçik Batqeyt şəhərində doğuldu. Atası David Simpson kənd çörəkçisi idi; anası Mary Jarvis Simpson doqquz yaşında olanda öldü, oğlunu dərin kədər içində qoydu. Ailə yoxsul idi, amma oğullarının təhsil qabiliyyətini erkən gördülər. Bütün böyük qardaşları qazancın bir hissəsini ayırıb ən kiçik qardaşın təhsilinə sərf etdilər.
1825-də, cəmi 14 yaşında, Ceyms Edinburq Universitetinə qəbul edildi: əvvəl incəsənət fakültəsinə, iki il sonra isə tibb fakültəsinə keçdi. 1832-də, 21 yaşında MD diplomu aldı. Tibb doktorluğundan sonra Edinburqda ümumi praktik həkim kimi işlədi; 1839-da müəllimi James Hamiltonun təqaüdə çıxması ilə boşalan kafedraya namizəd oldu. Həm gənc, həm təcrübəsiz idi, üstəlik subay idi; Viktoriya dövrü akademik mühitində bu mənfi xüsusiyyət sayılırdı.
Simpson tez həll tapdı: 1839-da uzaq qohumu və çoxdan tanıdığı Jessie Grindlay ilə evləndi; elə həmin il, 28 yaşında, Edinburq Universitetinin mamalıq professoru təyin edildi. Bu yaşda belə vəzifə dövrün meyarlarına görə fövqəladə idi. Növbəti 30 il Edinburqun ən çox axtarılan mama-ginekoloqu kimi çalışdı; evinə müalicə üçün Avropa qitəsindən, hətta Amerikadan qadınlar gəlirdi. Eyni zamanda ginekologiyanın müasir əsaslarını qoydu; bu gün də istifadə edilən "Simpson maşası" (uzun mamalıq maşası) və "Simpson uşaqlıq zondu" onun layihələridir.
Xarakter haqqında qeyd: Müasirləri Simpsonu qeyri-adi enerjiyə, şəxsi cazibəyə və geniş intellektual marağa sahib insan kimi təsvir edirdilər. Tibbdən başqa arxeologiya ilə maraqlanır, Şotlandiyada cüzam tarixi üzrə mütəxəssis alim sayılırdı; Kral Tarix Cəmiyyətinə üzv seçildi. Pasiyentlərinə səbirli, tələbələrinə səxavətli, həmkarları ilə mübahisələrdə yorulmaz idi. Sonuncu xüsusiyyət 1847-1853 arasındakı xloroform tabusu mübarizəsində onu kilsə rəhbərləri və mühafizəkar həmkarları ilə üz-üzə qoyanda işinə yarayacaqdı.
Boston xəbərinin Edinburqa çatması və Simpsonun sürətli reaksiyası
16 oktyabr 1846 Boston Efir Günü nümayişinin xəbəri paroxodlarla Atlantiki keçəndən sonra 1846-cı ilin dekabrının ortasında Londona çatdı. 21 dekabr 1846tarixində Robert Liston, 78-ci günümüzün qəhrəmanı, University College Hospital-da Britaniyanın ilk efir əməliyyatını etdi; xəbər Edinburqa sürətlə yayıldı. Simpson xəbəri oxuyan kimi hərəkətə keçdi.
19 yanvar 1847, çərşənbə axşamı Edinburqda çətin doğuşa görə çağırıldığı bir evdə Simpson efiri ilk dəfə doğuşda istifadə etdi. Pasiyent daralmış çanaq səbəbindən uzun və ağrılı doğuş keçirirdi; Simpson süngər vasitəsilə efir buxarını üzünə tətbiq edib dölü maşa ilə doğuzdurdu. Ana sağ qaldı, körpə sağ qaldı, ana isə ağrını xatırlamırdı. Bu, Britaniyada doğuş zamanı anesteziyanın ilk istifadəsidir.
Lakin Simpson efirdən tam razı qalmadı. Efirin praktik çatışmazlıqları bunlar idi: kəskin, xoşagəlməz qoxu; ağciyər qıcıqlanmasına görə öskürək; uzun induksiya müddəti (5-10 dəqiqə); əməliyyatdan sonra uzun sürən şüur qarışıqlığı və ürəkbulanma; evdə tətbiq zamanı asan alışma riski — yağ lampası və şamların geniş istifadə olunduğu Viktoriya dövründə təhlükə. Simpson daha tez təsir edən, az qoxulu və az yan təsirli alternativ axtarırdı.
Üç kişi, bir yemək otağı və uçucu kimyəvi maddə şüşələri
1847-ci ilin yayından Simpson iki gənc assistenti ilə sistemli axtarışa başladı. Hər axşam şam yeməyindən sonra Queen Street 52-dəki daş evin yemək otağında toplaşırdılar. Masaya həmin gün əldə etdikləri yeni uçucu kimyəvi maddə qoyulur, ya qaba töküb üzərinə əyilərək, ya da parçanı isladıb iyləyərək nəfəsə çəkirdilər.
Ceyms Yanq Simpson
Dr. George Skene Keith
Dr. James Matthews Duncan
1847-ci ilin yay və payızında üçlük ondan çox kimyəvi maddəni sınadı: bromid birləşmələri, asetal, yodid və müxtəlif üzvi həlledicilər. Əksəriyyəti ya təsirsiz idi, ya da qəbuledilməz yan təsirlər yaradırdı. Oktyabrın sonu — noyabrın əvvəlində Simpson Linlitqouşirə qısa səfər etdi. Batqeytdə doğulmuş və Linlitqouda işləyən əczaçı ilə tanış oldu: David Waldie.
Waldie Simpsonun tələbəlik illərindən tanışı idi, sonra Liverpulda sənaye kimyaçısı kimi işləmişdi. Simpsonun Linlitqouya qısa səfərində ona son vaxtlar araşdırdığı bir birləşmədən danışdı: xloroform. CHCl₃ düsturu ilə göstərilən trixlormetan ilk dəfə 1831-də üç kimyaçı tərəfindən bir-birindən müstəqil sintez edilmişdi: Almaniyada Justus von Liebig, Fransada Eugène Soubeiran, ABŞ-da Samuel Guthrie. Waldie Simpsona xloroformun anestezik xüsusiyyətlər göstərə biləcəyini, əvvəl heyvan təcrübələrinin aparıldığını xatırladıb onu sınamağı tövsiyə etdi.
Unudulmuş öncül: Xloroformun anestezik xüsusiyyətlərini heyvanlarda elmi şəkildə ilk təsvir edən əslində Simpson deyildi: 1842-də Nyukasldan Dr. Robert Mortimer Gloverxloroformun itlərdə sedativ və anestezik təsirlərini dissertasiya kimi nəşr etmiş, bununla Harveian Cəmiyyətinin Qızıl Medalını almışdı. Amma Glover insanlarda istifadə edilə biləcəyini düşünmürdü, maddənin təhlükəsizliyindən narahat idi. Tarixi istehza budur: Gloverin narahatlıqları əsaslı çıxacaqdı. Xloroform sonrakı onilliklərdə minlərlə pasiyentdə gözlənilməz ürək ölümünə səbəb olacaq, nəhayət 20-ci əsrin ortasında klinik istifadədən çıxarılacaqdı. Amma 1847-də bu bilinmirdi. Gloverin öncül işi Waldienin tövsiyəsinin konseptual əsasını təşkil edirdi. Glover özü 1859-da, istehzalı şəkildə, özünə həddindən artıq xloroform verərək öldü.
Edinburqa qayıdan Simpson North Bridge-dəki Duncan and Flockhart aptekindən, əczaçı William Flockhartdan bir şüşə xloroform aldı. 4 noyabr 1847, cümə axşamı üçün hər şey hazır idi.
Yemək masasının altında tapılan üç həkim
Queen Street 52, daş evin yemək otağı · Müasir mamalıq anesteziyasının kəşf anı
Şam yeməyi bitdi. Simpson, Keith və Matthews Duncan masanın ətrafına toplaşdı. Ev sakit idi; Simpsonun həyat yoldaşı Jessie və xidmətçi başqa otaqda idi. Həmin gün William Flockhartdan alınmış xloroform şüşəsi masaya qoyuldu. Əvvəl araşdırılan bir-iki başqa birləşmə sınaqdan keçirildi: təsirsiz idi.
Növbə xloroforma çatdı. Üç kişi şəffaf mayedən ayrı-ayrı kiçik boşqablara tökdü. Üzərinə əyildilər. Bir və ya iki dərin nəfəs — ardınca ani və dramatik təsir: üçü də stullarından aşdı.
Simpson özünə gələndə masanın altında uzanmışdı. İlk fikri: "Bu, efirdən çox güclü və sürətlidir." Ətrafa baxdı: Matthews Duncan masanın altında xoruldayırdı; Keith stuldan aşanda ayaqları ilə yemək masasını yuxarı təpikləmiş, masadakı şüşələr, stəkanlar və boşqablar devrilmişdi. Jessie və xidmətçi otağın qapısında dəhşətlə dayanmışdılar.
Bir neçə dəqiqə içində üçü də oyandı. Heç biri ciddi yan təsir yaşamadı. Simpson həmin anda qərarını verdi: bu, müasir tibbin axtardığı maddə idi.
Sonrakı saatlarda üçlük nəzarətli dozalarla yenidən təcrübələr etdi. Bir neçə dəfə də xloroformu nəfəsə çəkdilər: hər dəfə sürətli şüur itkisi, qısa anesteziya, sürətli oyanma. Efirdəki 5-10 dəqiqəlik induksiyaya qarşı xloroform 30-60 saniyə içində təsir göstərirdi. Əməliyyatdan sonrakı ürəkbulanma efirdən az idi. Alışma riski daha aşağı idi. Qoxusu şirin və xoş idi, evdə tətbiq oluna bilərdi.
İncə sərhəd: Sonrakı illərdə Simpson 4 noyabr 1847 gecəsinin nə qədər təhlükəli olduğunu bəzən etiraf edəcəkdi. İlk doza çox yüksək olsaydı, üç kişinin də ölümü real ssenari idi. Xloroform efirdən fərqli olaraq ürək aritmiyası və tənəffüs depressiyası yarada bilən, terapevtik aralığı dar vasitədir. Sonrakı onilliklərdə bu xüsusiyyət minlərlə ölümə gətirəcək, 20-ci əsrin ortasında xloroformun klinik istifadədən çıxarılmasına səbəb olacaqdı. 4 noyabr gecəsini müasir tibb tarixinin ən şanslı təsadüflərindən biri kimi oxumaq olar: üç kişi ölsəydi, xloroform təhlükəli maddə kimi qeydə alınar, anesteziya tarixi başqa yola yönələrdi. Sağ qalmaları müasir mamalıq anesteziyasının doğum şəhadətnaməsini yazdı.
Wilhelmina Carstairsin oğlu: "Anaesthesie" adı ilə bağlı ilk doğuş
4 noyabr, cümə axşamı gecəsindəki kəşfdən cəmi dörd gün sonra, 8 noyabr 1847, bazar ertəsi, Simpson Edinburqda çətin doğuşa çağırıldı. Pasiyent Wilhelmina Carstairs adlı qadın idi; bir neçə il əvvəl ilk doğuşunda günlərlə sürən və körpəsini itirməklə bitən travmatik təcrübə yaşamışdı. Bu, ikinci hamiləliyi idi; qorxu onu iliklərinə qədər titrədirdi.
Simpson ona xloroform tətbiq etdi. Doğuş saatlar deyil, dəqiqələr çəkdi, ağrısız keçdi; Wilhelmina sağlam oğlan dünyaya gətirdi. Ana körpəsini görmək üçün oyananda o qədər minnətdar idi ki, uşağın ikinci adını Anaesthesie qoydu: yunan-latın "hissiyyatsızlıq" sözündən. (Uşağın tam adı mənbələrdə fərqlidir; bəziləri "Wilhelmina Anaesthesie Carstairs" yazır.) Müasir mamalıq anesteziyasının ilk pasiyenti ikinci adında bu hekayəni daşıyaraq böyüdü.
"Account of a New Anaesthetic Agent" və Edinburqun sürətli nəşri
Simpson kəşfini gizlətmədi. 4 noyabrdan tam 11 gün sonra, 15 noyabr 1847, bazar ertəsi, Edinburgh Medico-Chirurgical Society-nin həftəlik toplantısında ictimai nümayiş keçirdi. Həmin həftə — bəzi mənbələrə görə 10 noyabr, bəzilərinə görə 15 noyabr — "Account of a New Anaesthetic Agent, as a Substitute for Sulphuric Ether in Surgical Operations and Midwifery" adlı broşürünü nəşr etdi. The Scotsman qəzeti xəbəri ilk səhifəsində verdi; broşür Londonda çap olundu, Avropaya yayıldı.
Nəticə dramatik idi. İlin sonuna çatmadan İngiltərə, Fransa və Almaniyanın böyük cərrahi mərkəzlərində xloroform standart anestezik kimi qəbul edildi. Duncan and Flockhart apteki tələbi qarşılaya bilmirdi; William Flockhart gecə-gündüz istehsal edərək Avropaya xloroform göndərirdi. Həmin vaxt Krım müharibəsi (1853-1856) yaxınlaşırdı; Florence Nightingale və Britaniya ordusu hərbi cərrahiyyə üçün Simpsondan xloroform təchizatı istədi. Bu, müasir hərbi anesteziologiyanın başlanğıcıdır.
Lakin bir cəbhə müqavimət göstərirdi və ən güclü cəbhə o idi: Kilsə.
"Tanrı Həvvanı doğuş ağrısı ilə cəzalandırıb"
✝ KİLSƏ ETİRAZI — DİNİ ƏSAS
Britaniyanın mühafizəkar kilsə dairələri Simpsonun doğuş ağrısını yüngülləşdirmək üçün xloroform istifadəsinə kəskin etiraz etdilər. Arqument Əhdi-Ətiqin Yaradılış hissəsindən gəlirdi: Tanrı Həvvanın Cənnətdəki günahından sonra ona belə deyir (Genesis 3:16): "Əzabını çox artıracağam, ağrı ilə uşaq doğacaqsan."
Kilsə rəhbərləri bu ayəni belə şərh etdilər: doğuş ağrısı Tanrının qadına verdiyi ilahi cəzadır; onu farmakoloji olaraq aradan qaldırmaq Tanrının iradəsinə qarşı çıxmaqdır. Həkim və pasiyentin mənəvi məsuliyyəti doğuş ağrısını qəbul etməkdir , aradan qaldırmaq deyil.
Arqument yalnız teoloji deyildi, Viktoriya cəmiyyətinin gender rollarını da möhkəmləndirirdi: doğuş ağrısı qadınlığın "xüsusi vəzifəsi"nin bir hissəsi kimi təqdim edilirdi. Xloroformu qəbul etmək bu çərçivəni dağıtmaq idi.
Simpson kilsə rəhbərləri və mühafizəkar həmkarları ilə birbaşa mübahisə etdi. 1847-ci ilin sonu — 1848-ci ilin əvvəlində öz müdafiəsi üçün bir neçə yazılı broşür nəşr etdi. Ən məşhuru Genesis 2:21ayəsini arqument kimi istifadə edən yazısı idi:
Simpsonun cavabı ağıllı idi: Kilsənin öz müqəddəs mətnini anesteziyanın lehinə arqumentə çevirdi. Amma Britaniyanın geniş kilsə quruluşunu inandırmağa yetmədi. Mübahisə 1848-1853 arasında beş il davam etdi; Simpson Edinburq və Londonun ziyalı həkim dairələrində xloroformu yayarkən kənd və mühafizəkar Britaniyada doğuş ağrısı "təbii" sayılmağa davam etdi.
"Chloroform à la reine" — tabunun yekun qırılması
Kraliça Viktoriyanın səkkizinci övladı, şahzadə Leopoldun doğuşu
33 yaşlı Kraliça Viktoriya səkkizinci hamiləliyini yaşayırdı. Əvvəlki yeddi doğuşda — Victoria, Edward, Alice, Alfred, Helena, Louise, Arthur — anesteziya istifadə etməmişdi, amma hər birindən sonra uzun sürən yorğunluq, depressiya və fiziki çətinliklər yaşamışdı. 1853-cü ilin əvvəlində həyat yoldaşı şahzadə Albertin təkidi ilə səkkizinci doğuşda xloroform sınamağa qərar verdilər.
Doğuşu aparacaq həkim Londonun ən nüfuzlu mama-ginekoloqlarından və epidemioloji tədqiqatçı, 1854 Broad Street vəba epidemiyası araşdırmasının qəhrəmanı Dr. John Snow (1813-1858) idi. Snow xloroformu dəsmal texnikası ilə (açıq damcı üsulu) tətbiq etdi: parçanı xloroformla isladıb Kraliçanın üzünə tutmaq. Doza ehtiyatlı və məhdud idi, şüur tam söndürülmədi; müasir ifadə ilə "qismən sedasiya" səviyyəsində saxlandı. Sonradan "chloroform à la reine" — Kraliça üsulu xloroform — adlanacaq texnika bu idi.
Doğuş uğurlu oldu. Şahzadə Leopold sağlam doğuldu; Viktoriya əvvəlki uşaqlarından sonra olduğundan xeyli tez bərpa olundu. Şüur təcrübəsi ilə bağlı hissi o qədər müsbət idi ki, növbəti övladı şahzadə Beatricein 1857-dəki doğuşunda da xloroform istifadə etdi.
Kraliçanın qərarı dini və sosial tabunu bir hərəkətlə qırdı. İngiltərə Kilsəsinin başçısı, Britaniyanın ən yüksək mövqeli qadını və "imperatriça və imperiyanın anası" kimi görülən Viktoriya xloroform ala bilirdisə, adi britaniyalı qadın da ala bilərdi. "Tanrı Həvvanı doğuş ağrısı ilə cəzalandırıb" arqumenti kral təsdiqi qarşısında bir gecədə əsassız qaldı.
1853-dən sonrakı bir neçə ildə Britaniyanın hər doğum şöbəsində xloroform standart oldu. Avropanın qalan hissəsi ardınca gəldi. Şimali Amerikada efir daha uzun müddət üstün qaldı — Massaçusets Ümumi Xəstəxanasının 1846 irsinə görə — amma Britaniya tərəfi xloroformla işıqlandı. Mamalıq anesteziyası tabusu qırılmışdı.
1847-1870: zirvə, baronetlik və sakit son
Simpsonun 1847 kəşfindən sonrakı 23 illik karyerası uğurlar zənciri kimi oxunur:
1847-1870: SİMPSONUN ZİRVƏSİ
- 1847: Şotlandiyada Kraliçanın həkimi (Physician to the Queen in Scotland) təyin edildi: kral təsdiqi xloroformdan altı il əvvəl gəlmişdi.
- 1850: Edinburq Kral Həkimlər Kollecinin (Royal College of Physicians of Edinburgh, RCPE), həmçinin Edinburq Tibbi-Cərrahi Cəmiyyətinin prezidenti.
- 1852: Edinburq Kral Cəmiyyətinin (Royal Society of Edinburgh) prezidenti — elmi zirvə.
- 1853: Fransa Tibb Akademiyasına (Académie de Médecine) xarici üzvlük.
- 1863: American Philosophical Society-yə beynəlxalq üzvlük.
- 1866: Kraliça Viktoriya tərəfindən baronet titulu verildi: "Sir James Young Simpson, 1st Baronet of Strathavon, in the County of Linlithgow, and of the City of Edinburgh". Tibb tarixində baronetlik verilən ilk həkimlərdən biri idi.
- 1869: Edinburq Şəhər Azadlığı (Freedom of the City of Edinburgh) mükafatı — şəhərin ən yüksək mülki şərəfi.
- 6 may 1870: Edinburqdakı evində ürək çatışmazlığının ağırlaşmaları nəticəsində öldü. 58 yaşında idi.
Simpsonun dəfni Şotlandiya tibb tarixinin ən böyük ictimai hadisəsi oldu. Həmin gün Edinburqda "Şotlandiya tətili" elan edildi, bank və birjalar bağlandı. Dəfn yürüşündə 1.700-dən çox həmkarı və iş dünyası rəhbəri, yəni min yeddi yüzdən artıq insan, getdi. Edinburq küçələrində, Queen Streetdən Uorriston qəbiristanlığına qədər, 100.000-dən çox insan, yəni yüz mindən artıq adam, dəfni qarşıladı (bəzi mənbələr rəqəmi 30.000, yəni otuz min göstərir; Edinburq qeydləri daha yüksək təxmin verir). Simpson ailəsinə Westminster Abbey-də məzar yeri təklif edildi; ailə imtina edib onu Edinburqa daha yaxın Uorriston qəbiristanlığındadəfn etdi. Lakin Westminster Abbey-də Simpsonun xatirə büstü bu gün də var: Britaniyanın elmi tarixində xüsusi yerə qoyuldu. Bir il sonra xloroformu təmin edən əczaçı William FlockhartSimpsonun yaxınlığında dəfn olundu; iki dost yan-yana uyuyur.
Tarixin yan istehzaları: Simpsonun xloroformunu istifadə edən iki böyük Viktoriya dövrü siması, istehzalı şəkildə, sonlarını başqa kimyəvi maddə ilə yaşadılar. John Snow — 1853-də Kraliça Viktoriyaya xloroform tətbiq edən həkim — 1858-də, cəmi beş il sonra, 45 yaşında insult keçirib öldü. Ölümündən əvvəlki həftələrdə xloroform təcrübələri etmişdi və maddənin neyrotoksik təsirlərinə məruz qaldığı düşünülür. Robert Mortimer Glover — 1842-də xloroformun heyvanlarda anestezik xüsusiyyətlərini ilk təsvir edən şəxs — 1859-da özünə çox xloroform verərək öldü. Müasir anesteziologiyanın doğulduğu illərdə xloroform iki böyük öncülünü aldı. Simpson xloroformun zərərli təsirlərindən qurtula bildi; amma peşə həyatı boyu maddəyə sistemli məruz qalmanın uzunmüddətli ürək təsirləri onun 1870-də, 58 yaşında ölümünün fonunda ola bilər.
79-cu günün xərçəng tarixi ilə əlaqəsi
Bu yazı xərçəng tarixi seriyasındadır; Simpsonun xloroform kəşfi birbaşa xərçəng müalicəsi ilə bağlı deyil. Amma 79-cu gündə Simpsonu araşdırırıq, çünki uğuru müasir onkoloji cərrahiyyəyə gedən yolun mühüm pilləsidir. Belə zəncirdə oxunmalıdır:
XLOROFORMDAN ONKOLOJİ CƏRRAHİYYƏYƏ — ÜÇ HALQA
1. Anesteziya spektrinin genişlənməsi. Efir (Morton, 1846) tək qalsaydı, müasir cərrahiyyə mümkün olmazdı; praktik çatışmazlıqları uzun cərrahi prosedurlar üçün onu məhdudlaşdırırdı. Xloroform (Simpson, 1847) efirə alternativ olaraq sahədə etimadı möhkəmləndirdi; həkimlərin artıq bir maddəsi deyil, iki güclü vasitəsi var idi. Bu, cərrahi cəsarətin mühüm psixoloji əsası idi.
2. Mamalıq anesteziyasının hüquqi-ictimai qəbulu. 1853-də Kraliça Viktoriya hadisəsindən sonra "doğuş ağrısı təbiidir" tabusu yalnız mamalıq üçün deyil, bütün cərrahi ağrı anlayışı üçün qırıldı. Kraliça doğuşda şüursuz qalmağa razı ola bilirdisə, adi pasiyent xərçəng əməliyyatı üçün də eynisini edə bilərdi. İctimai qəbul əməliyyat masasında şüur itkisi anlayışını normallaşdırdı.
3. Cərrahiyyə müddətinin uzana bilməsi. Efir və xloroform pasiyenti saatlarla narkozda saxlaya bilən anesteziya pəncərələri yaradırdı, xüsusilə xloroform daha dərin və uzun təsir göstərirdi. Bu, William Halstedin 1894-də radikal mastektomiya, 110-cu günün mövzusu, kimi uzun və mürəkkəb prosedurlar hazırlaya bilməsinin praktik əsası idi. Halstedin saatlarla sürən disseksiyası tək efirin yetərsiz qalacağı prosedur idi; xloroformun mövcudluğu uzun anesteziyalı cərrahiyyənin doğuluş şərtlərini yaratdı.
Bu gün Memorial Göztepedə süd vəzi onkoloji əməliyyatı ediləndə, pasiyent əməliyyatdan əvvəl şüursuzlaşdırılanda, istifadə olunan müasir venadaxili anesteziklər (propofol, etomidat, sevofluran) xloroformun birbaşa varisləri deyil. Amma klinik anesteziyanın saatlarla saxlanıla bilən şüur itkisi vəziyyəti kimi normallaşması 4 noyabr 1847-də Queen Street 52 yemək otağının dolayı məhsuludur. Həmin gecə üç kişinin masanın altında şüursuz uzanması müasir onkoloji cərrahiyyənin saatlarla mümkün olmasının ilk yıxılma anıdır.
Tıphane-i Âmire və xloroformun Osmanlı tibbinə daxil olması
Simpsonun 4 noyabr 1847 kəşfi Britaniyadan Avropaya paroxod və teleqraf sürəti ilə yayıldı. İstanbula xəbər təxminən bir-iki ay içində çatdı: 78-ci gündə işlədiyimiz efirin bir il yarımlıq gecikməsindən xeyli tez. 1848-ci ilin əvvəlində Tıphane-i Âmiredə — 75-ci gün, Mustafa Behçet Efendinin 1827-də qurduğu məktəb — efir və xloroform xəbərləri eyni vaxtda müzakirə olundu. Təcrübəli avstriyalı müəllimlər, xüsusilə Dr. Karl Ambros Bernard və sonrakı illərdə gələn Dr. Sigmund Spitzer Avropa anesteziologiya ədəbiyyatını izləyirdi.
İstanbulda ilk sənədləşdirilmiş xloroform anesteziyası 1848-49 dövrünə düşür; klinik istifadə tez yayıldı. 1850-ci illərdə Tıphane-i Âmire və Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane cərrahi praktikasında həm efir, həm xloroform standart oldu. Krım müharibəsində (1853-1856) Osmanlı hərbi cərrahiyyəsi də xloroforma keçdi: bu, Florence Nightingale və Britaniya ordusu ilə paralel inkişaf idi.
Müasir türk cərrahiyyəsinin qurucu siması Cemil Topuzlu Paşa (1866-1958), 92-ci günün mövzusu, Simpsonun kəşfindən 19 il sonra doğuldu. 1880-ci illərdə Parisdə təhsil alarkən efir və xloroformun adi istifadəsi daxil bütün müasir Avropa cərrahi praktikasını öyrəndi; Berlin və Vyanada yüksək səviyyəli rotasiyalar keçdi. 1890-cı illərdə İstanbula qayıdanda Listonun anatomik sürətini, Listerin antisepsiyasını, Morton–Long–Wellsin efirini və Simpsonun xloroformunu — dördünü birlikdə — türk tibbi praktikasına gətirdi. Müasir türk onkoloji cərrahiyyəsinin bugünkü əsası 4 noyabr 1847 Edinburq gecəsinin də davamıdır.
ANESTEZİYA TARİXİNİN UZUN ZƏNCİRİ
BU YAZIDA TƏSDİQLƏNƏN MƏLUMATLAR
- Ceyms Yanq Simpson: 7 iyun 1811, Batqeyt, Linlitqouşir — 6 may 1870, Edinburq. Çörəkçi oğlu. 1825-də, 14 yaşında Edinburq Universitetinə qəbul; 1832-də MD; 1839-da, 28 yaşında mamalıq professoru. 1839-da Jessie Grindlay ilə evlilik.
- Assistentlər: Dr. George Skene Keith (1819-1910) və Dr. James Matthews Duncan (1826-1890). Üçü hər axşam Simpsonun yemək otağında yeni kimyəvi maddələri sınayırdı.
- Efir, Britaniyada ilk mamalıq istifadəsi: 19 yanvar 1847, Simpson, Edinburq.
- Xloroformun sintezi: 1831: Liebig (Almaniya) + Soubeiran (Fransa) + Guthrie (ABŞ), müstəqil şəkildə.
- Robert Mortimer Glover: 1842, xloroformun heyvan anesteziyası təsiri haqqında dissertasiya, Harveian Cəmiyyətinin Qızıl Medalı. 1859-da öz xloroform doza aşımından öldü.
- David Waldie: Linlitqou əczaçısı, Simpsona xloroformu tövsiyə edən şəxs. Simpsonun tələbəlik tanışı.
- William Flockhart: Edinburqun North Bridge küçəsindəki Duncan and Flockhart aptekçisi, Simpsonun xloroform təchizatçısı. Simpsondan bir il sonra Uorristonda dəfn edildi.
- Kəşf tarixi: 4 noyabr 1847, cümə axşamı, Queen Street 52, Edinburq.
- İlk mamalıq xloroformu: 8 noyabr 1847, Wilhelmina Carstairs.
- İctimai nümayiş və broşür: 15 noyabr 1847 (bəzi mənbələrdə 10 noyabr), Edinburgh Medico-Chirurgical Society. "Account of a New Anaesthetic Agent."
- Şotlandiyada Kraliçanın həkimi: 1847.
- Kilsə etirazı: Genesis 3:16 — "ağrı ilə uşaq doğacaqsan" ayəsi. Simpsonun müdafiəsi: Genesis 2:21 — Tanrı Adəmi dərin yuxuya saldı.
- Kraliça Viktoriya + şahzadə Leopold: 7 aprel 1853, Bukingem Sarayı. Anestezioloqu Dr. John Snow (1813-1858, Broad Street vəba epidemiyasının qəhrəmanı). Texnikası "chloroform à la reine".
- RCPE prezidentliyi: 1850. Royal Society of Edinburgh prezidentliyi: 1852.
- Baronet: 1866, Strathavon (Linlitqouşir), Kraliça Viktoriya tərəfindən verildi.
- Ölüm: 6 may 1870, Edinburq, 58 yaşında.
- Dəfn: Şotlandiya tətili elan edildi, bank və birjalar bağlandı. 1.700+ həmkar, yəni min yeddi yüzdən çox insan, dəfn yürüşündə; 100.000+ nəfər, yəni yüz mindən artıq insan, küçələrdə. Uorriston qəbiristanlığında dəfn. Westminster Abbey-də xatirə büstü.
Joseph Lister və Antisepsiya: Karbol Turşusundan Müasir Cərrahi Mikrobiologiyaya, Qlazqo 1865-1867
Anesteziya (Morton 1846, Simpson 1847) müasir cərrahiyyənin birinci sütunu idi, lakin təkbaşına yetərli deyildi. Əməliyyatların çoxu əməliyyatdan sonrakı infeksiya, sepsis və "xəstəxana qızdırması" adlanan palata infeksiyaları səbəbindən ölümlə nəticələnirdi; bəzi seriyalarda ölüm faizi 50%-dən yüksək idi. Qlazqo Universitetində professor Joseph Lister (1827-1912) Pasteurun fermentasiya-mikrob əlaqəsi işlərini oxuyub cərrahi praktikaya tətbiq etdi: karbol turşusu (fenol) ilə yara dezinfeksiyası, alət sterilizasiyası, əl və dəri antisepsiyası. 1867-də The Lancetdə nəşr etdiyi nəticələr ölüm faizini yarıya endirdi. Antisepsiya anesteziyaya ikinci sütun kimi əlavə edildi və müasir cərrahiyyə nəhayət doğuldu. Halstedin 1894 radikal mastektomiyası, 110-cu gün, bu iki sütunun nəticəsi olacaqdı. Sabah həmin hekayəni tam araşdıracağıq.
Müəllifin qeydi: Bu yazıdakı Simpson sitatı 1847-48 dövrünün müdafiə broşürlərindən tərtib edilmiş konseptual uyğunlaşdırmadır; Simpsonun kilsə etirazlarına Genesis 2:21 cavabı müasir tibb etikası tarixinin mühüm müdafiə arqumentlərindən olaraq qalır. Wilhelmina Carstairsin oğlunun "Anaesthesie" ikinci adı olması hekayəsi geniş yayılıb; lakin uşağın tam adı və sonrakı həyatına dair təfərrüatlar tarixi qeydlərdə müxtəlifdir. Robert Mortimer Gloverin 1859-da öz xloroform doza aşımından ölümü anesteziya tarixinin faciəli detalıdır. 78-ci gündə işlədiyimiz Wells–Morton–Jackson faciələri ilə yanaşı oxuyanda müasir anesteziyanın doğulduğu illərin nə qədər öncülü tükətdiyi daha aydın görünür. 89-cu gündə efir və xloroformun kimyası və farmakologiyası, 92-ci gündə Cemil Topuzlu Paşa vasitəsilə müasir türk cərrahi ənənəsi, 110-cu gündə William Halstedin radikal mastektomiyası ətraflı işlənəcək.
Mənbələr və Əlavə Oxu
- Simpson JY. Account of a New Anaesthetic Agent, as a Substitute for Sulphuric Ether in Surgical Operations and Midwifery. Edinburq, noyabr 1847. (Simpsonun xloroformu elan etdiyi əsas broşür.)
- Simpson JY. Answer to the Religious Objections Advanced Against the Employment of Anaesthetic Agents in Midwifery and Surgery. Edinburq, 1847-48. (Kilsə etirazlarına Genesis 2:21 əsasında müdafiə.)
- Duns J. Memoir of Sir James Y. Simpson, Bart. Edinburq: Edmonston and Douglas, 1873. (Simpsonun ölümündən üç il sonra nəşr olunan ilk geniş bioqrafiya.)
- Edinburq Kral Həkimlər Kolleci. James Young Simpson — bioqrafik və arxiv qeydləri. RCPE Heritage Collection, Edinburq.
- Edinburq Kral Cərrahlar Kolleci. James Young Simpson Papers arxivi. RCSed Library, Edinburq.
- Edinburq Universiteti, Tibb və Baytarlıq Kolleci. James Young Simpson (1811-1870) — tarixi məzun bioqrafiyası. Edinburq Universitetinin tarixi qeydləri.
- Mamalıq Anesteziyası və Perinatologiya Cəmiyyəti (SOAP). Sir James Young Simpson — bioqrafiya. (Müasir mamalıq anesteziologiyası tarixində əsas istinad.)
- Encyclopedia.com. James Young Simpson — bioqrafik məqalə. (Akademik ensiklopedik istinad.)
- Glover RM. On the Physiological and Medicinal Properties of Bromine and Its Compounds, and on the Analogies between the Physiological Action of Bromine and Chlorine, Iodine, and Fluorine. Harveian Cəmiyyəti Qızıl Medalı, 1842. (Xloroform və digər halogen anesteziklərlə ilk heyvan təcrübələri.)
- Snow J. On Chloroform and Other Anaesthetics: Their Action and Administration. London: Churchill, 1858. (John Snowun xloroform texnikasına dair klassik əsəri; Snow elə həmin il öldü.)
- Caton D. What a Blessing She Had Chloroform: The Medical and Social Response to the Pain of Childbirth from 1800 to the Present. New Haven: Yale University Press, 1999. (Mamalıq anesteziyası tarixinin sosial-mədəni təhlili; Kraliça Viktoriya hadisəsi mərkəzdədir.)
- Stratmann L. Chloroform: The Quest for Oblivion. Stroud: Sutton Publishing, 2003. (Xloroformun klinik və sosial tarixi.)
- Türkiyə Anesteziologiya və Reanimasiya Dərnəyi (TARD). Türkiyədə anesteziya tarixi — Tıphane-i Âmiredən Cümhuriyyət dövrünə. Ankara: TARD nəşrləri, 2018 toplaması.
- Wikipedia. James Young Simpson — bioqrafik məqalə (istinad siyahısı diqqətlə yoxlanılıb).
Bu yazı 365 Gündə Xərçəng Tarixi Seriyasının 79-cu günüdür. Ceyms Yanq Simpsonun xloroform kəşfi birbaşa xərçəng müalicəsinə aid deyil, amma müasir onkoloji cərrahiyyənin praktik əsasının mühüm pillələrindən biridir. Anesteziya (efir + xloroform) və antisepsiya (Lister 1865-1867, 80-ci günün mövzusu) birləşəndə William Halstedin 1894 radikal mastektomiyası (110-cu gün) və 20-ci əsrin onkoloji cərrahiyyə paradiqması mümkün oldu. Memorial Göztepe kimi müasir üçüncü səviyyəli onkologiya mərkəzlərində bu gün hər əməliyyatdan əvvəl tətbiq edilən ümumi anesteziya dolayısı ilə 4 noyabr 1847-də Edinburq Queen Street 52 yemək otağının irsidir. Yazıdakı kilsə etirazları və Simpsonun Yaradılış müdafiəsi Viktoriya tibb etikasının mühüm mübahisəsinin xülasəsidir; həmin mübahisə müasir dövrdə də müxtəlif şəkildə davam edir, məsələn mamalıq epidural anesteziyası, həyatın sonunda sedasiya və evtanaziya müzakirələri. Bu yazı tarixi-populyar baxışla hazırlanıb, tibbi müalicəyə yönləndirmə vermir. Yazıdakı bütün tarix, bioqrafiya və məkan məlumatları Dunsun 1873 xatirə bioqrafiyası, RCPE və RCSed arxivləri, Edinburq Universitetinin tarixi qeydləri, Encyclopedia.com akademik məqalələri, Catonun 1999 və Stratmannın 2003 monoqrafiyaları, müasir Wikipedia toplamalarından təsdiqlənib.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.