COVID-19 (yeni tip koronavirus xəstəliyi) və SİQARET

Yeni tip koronavirusa bağlı COVID-19 xəstəliyi2020-ci ilin martında başladı və şübhəsiz dünyanı daimi dəyişdi. İlk dəfə 2019-un sonlarında Çinin Wuhan şəhərində yarasa, ilan və ya panqolin adlı qarışqayeyən məməlidən fərqlənərək insana keçdiyi iddia olunan yeni virus bütün dünyaya insandan insana qorxulu sürətlə yayıldı və hələ yayılır. Pandemiyanın qurbanları arasında ən yoxsul bölgələrdən insanlar kimi, çox qorunan həyat yaşayan Britaniya kral ailəsindən Şahzadə Charles da var. Məlum qrip (influenza) formalarından fərqli olaraq əlamətlərinin başında ən seçilən xüsusiyyətlər quru öskürək və yüksək qızdırmadır . Xüsusilə əllə təmas və tənəffüs damcıları ilə yayılan virusun çox yoluxucu olması nəzərə alınaraq, dünyada məcbur olmadıqca işə/məktəbə getmək, çölə çıxmaq və izdihamlı yerlərdə olmaq kimi sosial fəaliyyətlər dayandırıldı; sosial siqaret çəkmək də buna daxildir. Tütün və çətənə (bəzi ölkələrdə qanuni və ya tibbi məqsədli istehsal edilən növləri var) istifadəçiləri bunu adətən sosial mühitdə edir, hətta bir siqareti bölüşürlər. Bu, koronavirusla yanaşı çoxlu bakteriya və başqa viruslar üçün əlverişli yayılma mühiti yaradır. Nəticədə siqaret, çətənə, elektron siqaret, qəlyan və bənzərlərini çəkənlərin birbaşa ağciyərdə (koronavirusun əsas hədəf orqanında) və yuxarı tənəffüs yollarında yaranan həssaslıq, həmçinin immun sisteminin mümkün zəifləməsi səbəbindən koronavirusun daha ağır təsir etdiyi qrupa daxilolma riski artır.

Məlum olduğu kimi siqaret xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyi (KOAH), ürək-damar xəstəlikləri və başqa tənəffüs pozuntuları yaradır. Bu xəstəlikləri olanlarda COVID-19 infeksiyasından sonra xəstəliyin gedişinin çox pis olduğu görülüb. JAMA jurnalındakı hal tədqiqatlarına görə xroniki tənəffüs xəstəliyi olanlarda COVID-19-dan ölüm göstəricisi 6.3%, başqalarında isə 2.3-dür. Həmçinin Çində kişilərin %52.9-u, qadınların isə %2.4-ü siqaret çəkir və COVID-19-un kişilərdə daha ölümcül olmasının səbəblərindən birinin bu ola biləcəyi düşünülür. Çin Xəstəliklərə və Epidemiyalara Nəzarət Mərkəzinin məlumatına görə COVID-19 kişilərdə qadınlardan çox ölümə səbəb olub. Siqaretin COVID-19 infeksiyasında riski artıran təsirini aydınlaşdırmaq üçün daha çox tədqiqat lazımdır.

Elektron siqaretağciyər sağlamlığına ciddi mənfi təsir edir (baxın: e-siqaret dosyemiz). Elektron siqaretdən yayılan aerozollar ağciyər hüceyrələrini zədələyib infeksiyaya reaksiyasını azaldır. Buna görə elektron siqaret istifadəçiləri də COVID-19 infeksiyası üçün risk qrupundadır.

Opioid növlü narkotik ağrıkəsicilər (məsələn morfin) beyin kötüyünə təsir edərək nəfəsalmanı yavaşıdır. Opioid istifadəsi həyatı təhlükəyə atmaqla yanaşı qanda oksigeni azaldır. Oksigen çatışmazlığı beyin və ağciyəri zədələyir. Xroniki tənəffüs pozuntularının opioid istifadəçilərində artıq dozadan ölüm riskini artırdığı bilinir. Ağciyər funksiyası zəif olan bu insanlar COVID-19 infeksiyasına açıqdır.

Stimullaşdırıcı və hallüsinasiyaya səbəb olan sintetik narkotik metamfetamin istifadəsi də COVID-19 riskini artırır. Metamfetamin damarları daraldaraq ağciyər zədəsi və hipertenziya yaradır. Bu maddədən istifadə edənlərdə də COVID-19 infeksiyası riski yüksəkdir.

Vurğulamaq lazımdır ki, ağciyər funksiyasına ciddi təsir edən siqaret, elektron siqaret və asılılıq yaradan maddələr COVID-19 infeksiyası riskini artırır.

Evdə qalma dövrünün siqareti tərgitmək üçün çox yaxşı fürsət olduğunu düşünürük. İstifadəçilər üçün tərgitmək çətin olsa da, fərdi görülə bilən tədbirlər belədir:

• Ən azı 1 aylıq ehtiyat yığın və alış-verişə getmə tezliyini məhdudlaşdırın.
• Maskalar xəstələr və səhiyyə işçiləri üçün lazımdır; simptomunuz (əlamətiniz) yoxdursa, şəxsi gigiyenanı təmin etmək kifayət edər.
• Əllərinizi sabunla yuyanda sabunun kimyəvi quruluşu sayəsində virusu təkcə yuyub uzaqlaşdırmır, həm də məhv edirsiniz.
• Siqaretinizi bölüşməyin, bu, koronavirusla yanaşı çoxlu başqa virusun yayılmasına dəvətdir.
• Sosial məsafəni məşq edin və evdə qalın, mümkünsə evdən işləyin və evdən çıxmağı mümkün qədər məhdudlaşdırın.
• Həftəlik təşkil edə biləcəyiniz alış-verişi yaxşı planlaşdırın və başqaları ilə aranızda 2 metrlik məsafə saxlayın.
• Sağlamlığınız baxımından aşağı risklisinizsə, yüksək riskli insanların alış-veriş ehtiyacına kömək edin.
• İnternetdə gəzən həşiş yağının və ya çətənənin koronavirus epidemiyasına qarşı qoruyucu təsiri barədə əsassız söz-söhbətlər heç bir elmi araşdırmaya söykənmir, etibar etməyin.
• BÜTÜN KORONAVİRUS YAZILARIMIZ