Fillər niyə xərçəng olmur?

Fillərin xərçəngə çox az tutulduğu uzun illərdir məlumdur və səbəbi maraq doğurur. Son araşdırmalar inkişaf etmiş qoruyucu mexanizmlərini göstərmişdir.

Keçmişdə heyvanın bədəni böyüdükcə riskin artdığı qəbul edilirdi. Lakin 40 il əvvəl Peto-nun araşdırmasında bədən ölçüsü ilə xərçəng riski arasında əlaqə olmadığı tapılmışdır. Bu, Peto paradoksu kimi tanınır. İşin əsasını fillər təşkil edir.

Fillərdə hüceyrə sayı insandan 100 dəfə çoxdur və artım riski artırmalı idi. Lakin fillərdə tezlik yüzdə 5, insanda yüzdə 25-dir. Oktyabrda dərc edilmiş iş səbəbləri açıqlamışdır.

Nəticəyə görə fillərdə əlavə genlər var və şiş böyüməsini dayandırmaqda mühüm rol oynayır aşkar edilmişdir. Araşdırmaçıların diqqət yetirdiyi gen TP53-dür. İnsanlarda biri anadan, digəri atadan gələn iki nüsxə TP53 geni var. Fillərdə isə bu genin nüsxə sayının 40 olduğu kəşf edilmişdir. TP53 (Şiş Zülalı 53, eyni zamanda p53 kimi tanınır) xərçəng baxımından kritik əhəmiyyətə malik şişbasdırıcı gendir. Bu əhəmiyyətinə görə elmi nüfuzlu qurumlar tərəfindən əsrin molekulu və genomun keşikçisi adlandırılmışdır.

p53-ün əsas vəzifəsi şiş böyüməsini önləməkdir. Genetik zədə olduqda nəzarətsiz bölünməni önləmək üçün bölünməni saxlayır və bərpa mexanizmlərini başladır. Zədə bərpaedilməzdirsə, apoptoz adlı proqramlı ölümlə hüceyrəni məhv edir. İnsan xərçənglərinin yüzdə 50-dən çoxunda p53 mutasiyası görülür. p53 üçün valideynlərdən gələn iki nüsxə sağlam olmalıdır. Birində mutasiya zədəsi varsa p53 işləyə bilmir. Bu sindrom Li Fraumeni sindromu adlanır. Xərçəng riski çox yüksəkdir.

Sağlam, Li Fraumeni sindromlu insan və fil qanlarını radiasiyaya məruz qoyaraq hüceyrə ölümünü ölçmüşlər. Sağlamda p53 aktiv olduğundan zədələnmiş hüceyrə ölümü gözlənir. Ən az ölüm p53 aktiv olmayan Li Fraumeni xəstələrində gözlənir. Gözlənildiyi kimi ən çox yüzdə 14.6 fillərdə, sağlam insanda yüzdə 7.2, Li Fraumeni-də yüzdə 2.7 ölüm olmuşdur. Bu, fillərin zədəli hüceyrələri xərçəngləşmədən əlavə p53 genləri ilə məhv etdiyinigöstərmişdir.

Bəs nəticələr müalicəyə hansı yeni imkan verə bilər?

İndiyədək araşdırmalar insana yönəlirdi. Başqa canlıları öyrənmək p53 yönümlü müalicəyə yol aça bilər. Təbiət qoruyucu mexanizmi artıq tapmış ola bilər!