Genetik dəyişdirilmiş orqanizm nədir? Qida və heyvanları niyə, necə dəyişirlər?

Genetik dəyişdirilmiş orqanizm (GDO) nədir?

Genetik dəyişdirilmiş orqanizm, DNAsını genetik mühəndisliklə dəyişdirən hər canlı üçün istifadə edilə bilər. Bu, bitki, heyvan (insanlar daxil) və ya bakteriya ola bilər və adətən daha iri meyvə və ya quraqlığa davamlılıq kimi arzu olunan xüsusiyyəti qazandırmaq üçün edilir. Bu genetik dəyişdirilmiş orqanizmlər adətən qısaca GDOadlanırlar.

Bitki-heyvan DNA-sına xüsusiyyət üçün gen əlavə və çıxarmağın yeni yolları axtarılır. Gen mühəndisliyi və biotexnologiya qidamızı, dünyamızı dəyişir.

Michigan Dövlət Universitetinin bitki biokimyaçısı Della Penna bu qidanı kənd təsərrüfatı və sağlamlıq irəliləyişinin açarı sayır: «Allergensiz buğda, soya, yerfındığı, peyvəndli banan hazırlaya, riskli şəxslərin qidasına müalicəvi tərkibli bitki yağı əlavə edə bilərsiniz.»

DellaPenna və başqaları, böyük potensial görür, bəziləri, qeyri-müəyyənlik və təhlükə görür.

Tənqidçilər məhsulların, təsiri tam anlaşılmadan satışından qorxur. İnsana təsdiqsiz dəyişmiş qarğıdalılı tako qabıqları barədə xəbərlər narahatlığı yenilədi.

Şimali Amerika və Avropada dəyər və təsir çox müzakirə olunur.

Genetik dəyişdirilmiş qidalar nələrdir və onları kim yeyir? Fayda və riskləri barədə nə bilirik? Genetik mühəndislik tətbiq olunan bitkilərin ətraf mühitə və dünyadakı kənd təsərrüfatı təcrübələrinə təsirləri nə ola bilər? Dünyanın artan əhalisini qidalandırmağa və sağlamlığını qorumağa kömək edə bilərlərmi?

Sual: kim biotexnoloji qida yeyir?

Cavab: yəqin hamımız.

Amerika Birləşmiş Ştatlarında insanların əksəriyyəti 1990-cı illərin ortasından genetik işlənmiş qidalar yediklərinin fərqində deyil. ABŞ supermarketlərinin rəflərində pizza, çips, peçenye, dondurma, salat sousu, qarğıdalı şərbəti və qabartma tozu daxil olmaqla, işlənmiş qidaların 60 faizdən çoxunda dəyişmiş soya, qarğıdalı, kanola var.

Son on ildə bu işlənmiş qidalara daxil olan genetik dəyişdirilmiş qida istehsal edən ölkələr sırasına Cənubi Afrika, Avstraliya, Almaniya, İspaniya, Argentina, Kanada və Çin daxil olmaqla 13 ölkə qoşulub. Genetik dəyişdirilmiş qida bu 13 ölkədə 130 milyon dönüm (52.6 milyon hektar) sahədə əkilən çoxlu məhsula yayılıb. ABŞ kənd təsərrüfatı torpaqlarında genetik dəyişdirilmiş məhsullar əkilən sahə 1996-cı ildə 3,6 milyon dönüm (1,5 milyon hektar), 2001-ci ildə isə 88,2 milyon dönüm (35,7 milyon hektar) səviyyəsinə, yəni 25 dəfə artdı.

Sual: nə vaxtdan gen dəyişirik?

Cavab: düşünüləndən uzun.

Genetik dəyişiklik yeni deyil. İnsan əsrlərdir bitki genetikasını dəyişir, onları daha şirin etmək, daha çox əldə etmək və saxlanma müddətini uzatmaq üçün uzun illər saxlayıb sonrakı illərdə yenidən əkirlər. Beləliklə, yabanı Lycopersicon pomidorunu kiçik susuz ölçüdən nəhəng sulu formaya çevirmişik. Teosinte adlanan, bir santim uzunluğunda “sünbülü” olan ot bitkisini ayaq boyda (0,3 metr uzunluğunda) şirin ağ və sarı qarğıdalı sünbüllərinə çevirmişik. Son bir neçə onillikdə bitki yetişdiriciləri daha yüksək dən məhsuldarlığı olan buğda və düyü növləri yaratmaq üçün ənənəvi üsullardan istifadə ediblər. Həmçinin şüalandırma və mutagen kimyəvi maddələrlə yüzlərlə yeni məhsul növü yaradıblar.

Lakin yeni genetik mühəndislik üsulu ənənəvi yetişdirmədən olduqca fərqlidir. Ənənəvi yetişdiricilər oxşar gen quruluşları arasında on minlərlə gen ötürürlər. Bunun əksinə, bu günün genetik mühəndisləri qohum olmayan növlər arasında bir neçə gen ötürür.

Genetik mühəndislər demək olar istənilən canlı orqanizmdən arzu olunan geni götürüb başqa hər hansı orqanizmə yerləşdirə bilərlər. Kahını C vitamini baxımından zənginləşdirən gen əlavə edə və ya bakteriyaların yaratdığı od yanığından (bakterial xarab olma) qorumaq üçün cecropia bitkisindən alma, armud və heyva kimi meyvələrə gen ötürə bilərlər. Məqsəd eynidir: xüsusiyyəti daşıyandan daşımayana vermək. Almada bakteriyaya davam yaransa, yetişdirici milyonlarla lirə qənaət edə bilər.

Növlərarası genlə yaradılan orqanizmlər, transgen adlandırırlar. Bazarda artıq bir neçə düjün transgen qida məhsulu var: müxtəlif qarğıdalı, qabaq, kanola, soya və pambıq növləri. Çoxu fermerlərin əsrlərlə yaşadığı alaq, həşərat və xəstəlik problemlərinə kömək üçün hazırlanıb.

Alaq üçün fermerlər, herbisid çiləyir. Məhsul çox bitkini öldürən kimyəviyə davamlı, tolerantlıq genləri daşıya bilər. Bəzisi Bacillus thuringiensis (BT) geni ilə öz həşərat dərmanını yaradır.

Qabaq və papaya kimi digər bitkilər xəstəliklərə davamlı olması üçün genetik dəyişdirildi. Son vaxtlar kartof sınanır: məhsulu yanıq göbələyindən qorumaq üçün arı və güvə genləri ilə dəyişir, üzümü həşəratla yayılan Pierce xəstəliyinə davamlı etmək üçün ipəkqurdu genli üzümlüklər yaradırlar.

Yeni mühəndisliklə, transgen heyvanlar yaratdı. Atlantik somonu qış aylarında daha yavaş böyüyür, lakin başqa balıqlardan alınan dəyişdirilmiş böyümə hormonu genləri ilə “qarışdırılmış” somon normal müddətin yarısında bazar ölçüsünə çatır. Alimlər həmçinin inək və qoyunlara gen daxil etmək üçün biotexnologiyadan istifadə edirlər ki, heyvanların südündə arzu olunan birləşmə istehsal olunsun. Bu transgen heyvanların heç biri hələ bazara daxil olmayıb.

Sual: insanlar üçün təhlükəsizdirmi?

Cavab: bildiyimiz qədər bəli.

Qida təchizatında hər yerdə risk var. İldə təxminən yüz nəfər yerfındığı allergiyasından ölür. Sərt testlə GDO riskini minimumlaşdırırıq.

Monsanto sözçüsü Eric Sachs-a görə: “Transgen məhsullar yediyimiz digər qidalardan daha çox sınaqdan keçir. Potensial toksinləri və allergenləri araşdırırıq. Transgen bitkilərin böyük ölçüdə ənənəvi bitkilərə bərabər zülal qida dəyəri ehtiva edib-etmədiyinə baxırıq.”

ABŞ-da 3 federal qurum tənzimləyir: Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi (USDA), Ətraf Mühit Agentliyi (EPA), Qida-Dərman İdarəsi (FDA). FDA, şirkətlərin könüllü verdiyi allergen, toksiklik və qida səviyyəsi məlumatlarını nəzərdən keçirir. Testlər ənənəvi qidaya əhəmiyyətli bərabərlik göstərmirsə əlavə test lazımdır. Keçən il agentlik hazırlanmış qidaların yoxlanışını sərtləşdirməyi təklif edərək təhlükəsizlik qiymətləndirməsini könüllü deyil, məcburi etdi.

1990-cı illərin ortalarında biotexnologiya şirkəti Braziliya qozundan soyaya gen daxil etmək layihəsinə başladı. Seçilmiş Braziliya qozu geni əvəzolunmaz amin turşuları ilə zəngin zülal yaradır. Məqsəd heyvan yemlərində istifadə üçün daha qidalı soya paxlası yaratmaq idi. Braziliya qozunun allergen ehtiva etdiyi bilindiyinə görə şirkət məhsulu insanlarda yarana biləcək reaksiyaya görə də sınadı. Transgen soyanın təsadüfən insan qidasına daxil ola biləcəyini düşündü. Sınaqlar insanların dəyişdirilmiş soyaya reaksiya verəcəyini göstərdikdə layihə dayandırıldı.

Bəziləri bunu dəyişdirilmiş qida test sisteminin işləməsinin sübutu saydı. Amma bəzi alim və istehlakçı qruplarında allergen qorxusu və qidaya etimadsızlıq artdı. Alimlər Braziliya qozundakı bəzi zülalların allergiya yaratdığını və necə yoxlanacağını bilirlər. Amma yeni allergen zülal ənənəvi üsulla hazırlanan qidada da olub aşkarlanmaya bilər.

Sağlamlıq mübahisəsində unudulan, mümkün fayda var. Bəzi hallarda həşərata davamlı qarğıdalı insan və heyvana daha təhlükəsiz ola bilər. Zədələnmiş qarğıdalıda çox, fumonisin (həşəratların belində daşınan və qarğıdalının zədələnmiş hissəsində yetişən göbələklərin hazırladığı toksinlər) ehtiva edir. Laboratoriya sınaqları fumonisinləri heyvanlarda xərçənglə əlaqələndirib və insanlarda potensial xərçəng səbəbi ola biləcəyi nəticəsinə gəlib. Məsələn, Cənubi Afrika, Çin və İtaliyanın bəzi bölgələrində çoxlu qarğıdalı yeyən insanlar arasında alimlərin fumonisinlərlə əlaqələndirdiyi yüksək qida borusu (ezofagus) xərçəngi tezliyi var. Araşdırmalar əksər biotexnoloji (genetik dəyişdirilmiş) qarğıdalının həşəratla zədələnmiş ənənəvi qarğıdalıdan az fumonisin daşıdığını göstərir.

Etiket olmalıdırmı? New York Universitetindən professor Marion Nestle istehlakçının, bilmək və seçmək haqqına inandığını deyir. Bununla belə hazırda ABŞ-da heç bir işlənmiş qida bu etiketi daşımır, çünki FDA bunların heç birini ənənəvi qidadan əhəmiyyətli fərqli saymayıb.

Sual: mühitə zərər verə bilərmi?

Cavab: kimdən soruşduğunuza bağlı.

Çox alimcə əsas təhlükəsizlik, insan yox, mühitlə ilə bağlıdır. Ohio State Universitetindən bitki ekoloqu Allison Snow deyir: “Həqiqi uzunmüddətli məlumatlarımıza baxmazdan əvvəl GDO-nun torbadan çıxmasına icazə verdik və indi geri çağıra bilmirik”.

Tərəfdarlar bitkiləri və yeraltı suyu çirkləndirən, vəhşi təbiətə zərər verən pestisidlərə ekoloji alternativ təqdim etdiklərini deyirlər. GDO istifadəsi pambıq əkinlərinə verilən pestisid miqdarını əhəmiyyətli azaldıb.

Bu bitkilərin onları ziyarət edən hədəfdənkənar canlılara təsiri nə ola bilər? Yerli həşərat dərmanlarının vəhşi təbiətə zərər qorxusu 1999-da dəyişmiş qarğıdalı tozunun monarx tırtılına zərərini deyən hesabatla təkzib edilmişdir.

Monarx tırtılları qarğıdalı tozu yox, tarlada və ətrafda bitən südləyənin yarpağını yeyir. Cornell Universiteti entomoloqları laboratoriyada dəyişmiş qarğıdalı tozunun yarpağa keçdiyini, yeyən bəzi tırtılların inkişafdan qaldığını və ya öldüyünü göstərdi. Fəallara görə bu, məhsulların təbiətə təhlükəsinin təsdiqi idi.

Kənd Təsərrüfatı Araşdırma Xidmətinin entomoloqu Rick Hellmich biotexnologiya məhsullarının bu təsirə cavabdeh olmaya biləcəyini müdafiə edir və tırtılların tarladakı həşəratları öldürən digər kimyəvi insektisidlərə də məruz qaldığını vurğulayır.

Çox ekoloq ən böyük zərəri, qeyri-təbii gen axını ola biləcəyinə inanırlar. Dəyişmiş bitki zərərli alaq yarada bilərmi? Həşərata, xəstəliyə və sərt şəraitə davamlı transgenlər alaqa sürətli böyümə və rəqabət üstünlüyü verə bilərmi?

Tozcuqlar külək, arılar və digər tozlandırıcılarla daşındıqda genlər bitkilərdən alaq otlarına ötürülür. Transgenlərin yaxınlıqdakı bitkilərə keçəcəyinə şübhə yoxdur. Bununla belə, təbii gen axını adətən yalnız yaxın qohum növlər arasında baş verdiyinə görə gen axınının problemli yabanı otlar yaratması ehtimalı azdır.

Risklərə görə çox ekoloq testin əhatə və sərtliyinin artırılmasını, hökumətlərin mühit təsirini daha yaxşı nəzərə alan qaydaları gücləndirməsini istəyir. Hər transgen ayrı risk və fayda gətirir. Amma hazırda biotexnologiya araşdırma vəsaitinin yalnız bir faizi risk qiymətləndirməsinə gedir.

Sual: Biotexnoloji qidalar dünyadakı insanları qidalandırmağa kömək edə bilərmi? Aclıq problemini həll edə bilərmi?

Cavab: maneələr var.

«Planetdə 800 milyon az qidalanır», deyir hindistanlı alim Channapatna Prakash.

Prakash və çox alimə görə gen mühəndisliyi qıtlıq və aclığın təcili problemlərinə kömək edə bilər. Məhsuldarlığı artırıb xəstəliyə davamlı çeşidlər verə bilər. Quraq, tükənmiş, çox duzlu və ya yüksək alüminium və dəmirli, əkinə yararsız torpaqda belə məhsul yetişdirməyə imkan verə bilər.

Bəzi gen mühəndisliyi tənqidçiləri aclıq və az qidalanma həllini mövcud qidanın ədalətli bölünməsində görür. Prakash dünyada yetərli qida olduğunu qəbul edir. “Lakin yenə ədalətli bölgü baş verməyəcək”, deyir. “Böyük şirkətlərin gücündən qorxulduğu üçün biotexnologiyaya siyasi əsaslarla etiraz etmək məyusluq olar”, deyir.

İnsanlar bu texnologiyadan yalnız böyük şirkətlərin qazanc əldə etdiyini söyləyirlər. Şirkətlərin gəlirli məhsulların istehsalı üçün hazırladıqları bilik inkişaf etməkdə olan ölkələrin köməyinə çatır.

Prakash biotexnologiyanı aclığa çarə saymır. Ağ düyüdə dəmir az, A vitamini demək olar yoxdur. 1999-da İsveçrə Federal Texnologiya İnstitutundan Ingo Potrykusun komandası və Almaniya Freiburg Universitetindən Peter Beyer irəliləyiş etdi: iki nərgiz geni və A vitamininin tərkibindəki beta-karoteni yaratdıran bakteriya geni daxil edildi. Buna Qızıl Düyü deyildi.

ÜST-yə görə dünyada 100 milyon ilə 140 milyon uşaqda A vitamini çatışmır; bundan ildə təxminən 500.000 nəfər kor olur, uşaqların yarısı görməni itirdiyi il ölür. Buna paralel Marion Nestle “Yalnız qızıl düyü yemək A vitamini çatışmazlığını böyük ölçüdə azaltmaz”, deyir. “Onsuz da insanlar tərəvəz və meyvə ilə yetərsiz qidalandıqda beta-karoten A vitamininə çevrilmir.”

Beyerə görə paylanmağa ən az dörd il var. Etirazçıların sahə və təhlükəsizlik testləri ilə uzana bilər.

Sual: sonra nə?

Cavab: ehtiyatlı olun.

Biotexnoloji qidaların dünyada aclığı aradan qaldırmaq və həyatları xilas etmək vədlərinin gerçəkləşib-gerçəkləşməyəcəyini hamılıqla görəcəyik. Potensialları çox böyükdür, lakin yenə risk daşıyırlar. Ola biləcək səhv və qəzaların əvəzini proqnozlaşdıra bilmədiyimiz formalarda ödəyə bilərik. Amma ən böyük səhv kor-koranə dəstək və ya rədd olacaq. Genetik dəyişdirilmiş məhsulların necə, nə qədər və niyə hazırlandığını yaxşı təhlil edib ölçüb-biçməliyik. Onları geniş çərçivədə düzgün sınaqdan keçirsək, faydasına qarşı zərərini müzakirə edə bilərik.