Hansı pəhrizlə arıqlamaq sağlamdır? Azyağlı, yoxsa azkarbohidratlı?

Azyağlı, bitki əsaslı pəhrizlərlə azkarbohidratlı, heyvan mənşəli pəhrizlər arasındakı mübahisə uzun müddətdir davam edir. Yüksək qlikemik indeksli (qan şəkərini sürətlə yüksəldən) karbohidratların yeməkdən sonra insulin ifrazını artırdığı üçün bədəndə yağ yığılmasına və piylənməyə səbəb olduğu düşünülür. Digər tərəfdən, 1 qram karbohidratda və 1 qram zülalda 4 kalori olduğu halda; 1 qram yağda 9 kalori vardır. Buna görə ketogen pəhriz kimi yağ tərkibi yüksək qidalanma modellərinin ümumi kalori miqdarı daha yüksək ola bilər.
Hər çəki itkisi sağlamdırmı?
Azyağlı, bitki əsaslı pəhrizlərin sağlamlığa daha faydalı olduğu, azkarbohidratlı, heyvan mənşəli pəhrizlərin isə daha sürətli arıqladıb qan şəkəri tarazlığını daha yaxşı qoruya biləcəyi müdafiə edilir.
Bəs həqiqət nədir? Bu pəhrizlər barədə irəli sürülən məlumatlar nə dərəcədə doğrudur? Bütün bu sualları cavablandırmaq üçün “Nature Medicine” jurnalında dərc edilmiş yeni məqalənin nəticələrini oxucularımız üçün topladıq.
2021 ilində dərc edilən bu tədqiqatın əsas məqsədi azyağlı bitki əsaslı pəhrizlərlə azkarbohidratlı heyvan mənşəli pəhrizlərin gündəlik ümumi kalori qəbuluna təsirini araşdırmaq idi.
Bu tədqiqat orta yaşın 30 olduğu 20 iştirakçı ilə aparıldı. Bədən Kütlə İndeksi (VKİ) orta hesabla 27,8 kg m2 olan (artıq çəkili) iştirakçılar 2 həftəliyə, fərqli qidalanma qruplarına ayrıldı. Lakin iştirakçılardan biri hipoqlikemiya (aşağı qan şəkəri) səbəbindən tədqiqatdan ayrıldı.
- Birinci qrup azyağlı, bitki əsaslı pəhriz (% 10.3 yağ, % 75.2 karbohidrat, %14.5 zülal) ilə qidalanarkən;
- İkinci qrup azkarbohidratlı ketogen pəhriz (% 75.8 yağ, % 10.0 karbohidrat, 14.2% zülal) ilə qidalandı.
Azyağlı pəhrizdə yalnız bitki əsaslı qidalar olduğu halda, azkarbohidratlı pəhrizdə qidaların %82-si heyvan mənşəli idi. Hər iki modelin ortaq cəhəti emal edilmiş qida tərkibinin azlığı idi.
Ümumi enerji qəbulunun müqayisəsi
2 həftənin sonunda 2 fərqli pəhrizə əməl edənlərin istehlak etdiyi ümumi kalori hesablandı.
Tədqiqat nəticəsində azyağlı, bitki əsaslı pəhrizlə qidalananların gündə orta hesabla 689 ± 73 kalori daha az qəbul etdiyi qənaətinə gəlindi.
Həmçinin eyni pəhrizə əməl edənlərin 1-ci və 2-ci həftədə ümumi kalori qəbulu qiymətləndirildi. Azyağlı, bitki əsaslı pəhrizdə 1-ci və 2-ci həftə arasında gündəlik ümumi kalori qəbulunda fərq görülmədiyi halda, azkarbohidratlı ketogen pəhrizlə qidalananların 2-ci həftədə gündəlik ümumi kalori qəbulu 1-ci həftəyə nisbətən 312±46 kalori daha az idi.

Yuxarıdakı şəkildə, azkarbohidratlı heyvan mənşəli pəhrizlə (məsələn, ketogen) qidalananların ümumilikdə daha yüksək gündəlik enerji aldığını göstərən qrafik görünür.
Çəki itkisi baxımından müqayisə
Tədqiqatda iştirakçıların 2 həftəlik çəki itkisi qiymətləndiriləndə azyağlı qidalananların orta hesabla 1.09±0.32 kg; azkarbohidratlı qidalananların isə orta hesabla 1.77±0.32 kg itirdiyi görüldü. Ketogen pəhriz qrupunda çəki itkisi bir qədər çox idi.

Karbohidratdan qaçarkən əzələ itirmək…
İki fərqli pəhriz nəticəsində itirilən ümumi çəkinin haradan itirildiyini anlamaq üçün isə DEXA müayinəsindən istifadə edildi. DEXA əsasən sümük sıxlığı ölçümü üçün cihaz kimi tanınsa da, bədən hissələrini, yağsız kütləni və yağ kütləsini ölçmək üçün də istifadə edilə bilər.
Müayinə nəticəsində azyağlı, bitki əsaslı qidalananların ümumi çəki itkisinin yağ kütləsindən, azkarbohidratlı ketogen pəhrizlə qidalananların çəki itkisinin isə əsasən əzələ kütləsindən olduğu müşahidə edildi.

Yuxarıdakı şəkildə, azkarbohidratlı (ketogen) pəhrizi seçənlərin ideal şəkildə arıqlamadığı görünür, çünki yağ toxumasındakı çəki itkisi azdır.
Keto pəhriz niyə uğursuz oldu?
Yüksək karbohidratlı qidaların insulin səviyyəsini artıraraq yağ kütləsi kimi yığıldığını müdafiə edən fikrə görə nəticə tam əksi olmalı idi. Lakin tədqiqatın nəticələri həqiqətin bu nəzəriyyədən fərqli olduğunu göstərir. Bəli, artıq qəbul edilən karbohidrat yağ kimi yığılır. Lakin gündəlik kalori ehtiyacı aşılmadıqda yağ kimi toplanmır, enerji üçün sərf olunur.
Karbohidratın hansı qidadan gəlməsi vacibdir
Bu tədqiqatda karbohidratlar sağlam, bitki əsaslı qidalardan gəlirdi və paketli qida məhdudlaşdırılmışdı. Digər tərəfdən, azkarbohidratlı ketogen pəhriz qrupunda zülal qəbulunun yüksək olmasına baxmayaraq çəki itkisinin əzələ kütləsindən olması diqqətəlayiq idi. Ən məntiqli izah ketogen kimi azkarbohidratlı pəhrizlərdə bədənin əzələdəki karbohidratı istifadə etməsi və beləliklə əzələ ilə su itirməsidir.
Sağlam arıqlamada pəhriz saxlayanların əsas məqsədi sağlamlıqlarına töhfə verərək çəki itirmək olmalıdır. Sağlam çəki itkisi əzələ və sudan deyil, yağ kütləsindən itirilən çəkidir. Buna görə arıqlama prosesində yalnız itirilən çəki deyil, onun haradan getdiyini bilmək də vacibdir.
Şərh və xülasə
Yazıda qeyd edilən tədqiqatın nəticələrində azyağlı, bitki əsaslı pəhrizlərlə azkarbohidratlı ketogen pəhrizlər arasında çox aydın çəki itkisi fərqi görmürük. Lakin yalnız ümumilikdə neçə kiloqram itirildiyi deyil, çəkinin haradan getdiyi də vacibdir. Azyağlı, bitki əsaslı pəhrizdə itkinin yağdan olması bu modelin arıqlamaq üçün daha sağlam üsul olduğunu göstərir. Bununla yanaşı, dünyada sayı 100-ə çatan və müxtəlif şüarlarla satılan pəhriz qarışıqlığı vardır. US News & World Report isə sual işarələrini aradan qaldırmaq üçün böyük alim və qidalanma mütəxəssisi heyəti ilə pəhrizləri xüsusiyyət və imkanlarına görə 10 ildir təsnif edir. Bu il ümumilikdə 39 pəhrizi təsnif edən Us News & World Report-un “Ən yaxşı pəhrizlər” siyahısında ketogen pəhriz 37-ci yerdə idi. Aralıq dənizi, DASH, vegetarian və fleksitarian kimi azyağlı, əsasən bitki əsaslı pəhrizlər isə siyahının ilk 10-luğuna daxil olmağı bacardı. “Ən sağlam” pəhriz seçilən və illərdir siyahının başında olan model Aralıq dənizi pəhrizi idi. Bu model paketli qidalar, emal edilmiş ətlər və qızartmalar kimi doymuş yağ və şəkəri yüksək qidalardan kasad; tərəvəz, meyvə, quru paxlalılar, çərəz, balıq, zeytun yağı və dərisiz ağ ət kimi sağlam qidalarla zəngindir. Heç bir qida tam qadağan edilmir, yalnız istehlak miqdarı məhdudlaşdırılır. Bu, Aralıq dənizi pəhrizini digərlərindən daha davamlı, sağlam və tarazlı edir. Buna görə həm arıqlamaq, həm də diabet, ürək-damar xəstəlikləri, xərçəng və bağırsaq xəstəliklərindən qorunmağa töhfə vermək üçün Aralıq dənizi modelinə uyğun qidalanmağı tövsiyə edirik.
Mənbələr
2. F. Perry Wilson. Keto vs Plant-Based Eating: Is the Carb-Insulin Model Correct? - Medscape - Jan 27, 2021.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.





Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.