Histerektomiya 1813 – Uşaqlığın çıxarılması

Rutin və uğurlu histerektomiya əməliyyatlarına gedən yol, xüsusilə anesteziya və antibiotiklərin olmadığı dövrlərdə çətinlik və ağrılarla dolu bir proses idi. Histerektomiya, dölün doğuş zamanı serviksə (uşaqlığın aşağı ucu) və vaginaya keçməzdən əvvəl inkişaf etdiyi əzələli orqan olan uşaqlığın cərrahi yolla qismən və ya tam çıxarılmasıdır. Qısaca, uşaqlıq orqanının əməliyyatla çıxarılmasıdır.

Bu gün histerektomiya ən geniş tətbiq olunan ginekoloji cərrahi əməliyyatdır və uşaqlıq xərçəngi və ağır endometrioz (uşaqlığın içini örtən endometrium təbəqəsinin uşaqlıqdan kənarda başqa bir nahiyədə böyüməsi) kimi xəstəliklərin müalicəsində tətbiq edilə bilər.

Histerektomiya sözü yunan mənşəli iki sözün birləşməsindən yaranır: "hystera" (uşaqlıq) və "ektome" (çıxarma). Bu söz uşaqlığın cərrahi yolla çıxarılması əməliyyatını ifadə edir.

Histerektomiya tibb tarixi boyunca çox qədim dövrlərdən bəri tətbiq olunur. İlk qeydə alınmış histerektomiyaların e.ə. 2-ci əsrdə Hindistanda həyata keçirildiyi düşünülür. Tibb tarixi boyunca anesteziya və infeksiyaya nəzarət kimi tibbi irəliləyişlərlə yanaşı histerektomiya üsulları və texnikaları da inkişaf etmişdir.

İsteriya, tarixən qadınlara xas emosional və fiziki əlamətlərlə əlaqələndirilmiş köhnə psixoloji diaqnozdur. İlk dəfə Qədim Yunanıstanda Hippokrat tərəfindən təsvir edilmiş isteriya o dövrdə qadın uşaqlığının bədəndə dolaşdığına və müxtəlif sağlamlıq problemlərinə səbəb olduğuna inanılan bir vəziyyət idi.

İsteriya termini 19-cu əsrdə və 20-ci əsrin əvvəllərində qadınlarda nevrotik və isterik davranışları izah etmək üçün geniş istifadə edilirdi. Bu dövrdə isteriya ilə bağlı olduğu düşünülən əlamətlər üçün histerektomiya kimi cərrahi müdaxilələr aparıldı. Lakin belə müdaxilələrin effektivliyinə dair heç bir sübut yoxdur və müasir tibb baxımından qəbuledilməzdir.

20-ci əsrin ortalarında isteriya diaqnozu və bu terminin istifadəsi psixiatriya və psixologiya sahələrində əsasən tərk edildi. Bu termini daha konkret və anlaşılan psixiatrik anlayışlar və vəziyyətlər əvəz etdi.

• Müasir histerektomiya ilə bağlı diqqətəlayiq hadisələrdən biri Ephraim McDowell adlı amerikalı həkimin 1809-cu ildə öz evində Jane Todd Crawford üzərində apardığı əməliyyat idi. Əməliyyat olunmaq üçün 97 km yolu atla qət edən Crawfordun nəfəs almasını çətinləşdirən böyük bir over (qadın yumurtalığı) şişi var idi. Crawford anesteziyasız, mətbəx masası üzərində uğurla əməliyyat olundu və 10,2 kiloqram ağırlığında şişi çıxarıldı.
• 1813-cü ildə alman cərrah Konrad Langenbeck diqqətlə planlaşdırılmış histerektomiyalardan birini vagina yolu ilə həyata keçirən ilk cərrahlardan biri oldu, lakin həmkarları uşaqlığın həqiqətən çıxarıldığına inanmırdılar. Xəstə 26 il sonra vəfat etdikdə autopsiya əməliyyatın həqiqətən həyata keçirildiyini göstərdi.
• 1853-cü ildə amerikalı cərrah Walter Burnham xəstənin sağ qaldığı ilk abdominal histerektomiyanı həyata keçirdi. Burnham yumurtalıq kistinə görə yumurtalığın çıxarılması olacağını düşündüyü əməliyyata başladı. Kəsik açdıqda və xəstə qusmağa başladıqda kəsikdən çıxan "şişin" yumurtalıqda deyil, böyümüş fibroid uşaqlıq (uşaqlıqda böyüyən xərçəng olmayan şişlər) olduğunu anladı və onu çıxarmaqdan başqa seçimi qalmadı.

Bu gün histerektomiya yanaşmaları bunları əhatə edir:

1. Qarın kəsiyi ilə çıxarma: Bu üsulda uşaqlıq qarın nahiyəsində açılan kəsikdən çıxarılır.
2. Vagina yolu ilə çıxarma (laparoskopiya dəstəyi ilə və ya onsuz): Bu əməliyyatda uşaqlıq vagina yolu ilə çıxarılır. Laparoskopik dəstək də istifadə edilə bilər.
3. Total laparoskopik histerektomiya: Bu əməliyyatda uşaqlıq qarın divarında açılmış kiçik dəliklərdən çıxarılır. Laparoskopik cərrahiyyə adətən daha sürətli sağalma və daha az fəsad riski təmin etdiyindən bu gün tez-tez üstünlük verilir

Histerektomiyanın inkişafı müasir tibbin irəliləyişlərini və səhiyyədə qadınların rolunu tam anlamağımıza kömək edir. Hər mərhələdə cərrahlar və xəstələr daha yaxşı nəticələr və daha yüksək həyat keyfiyyəti üçün risklərə getmiş, mövcud texnologiya və biliklərin imkanlarını genişləndirmişlər. Gələcəkdə yeni texnologiyalar və elmi kəşflər bu cür cərrahi əməliyyatları daha da təhlükəsiz və effektiv edəcək, beləliklə qadınların sağlamlığına daha böyük təsir göstərə biləcəkdir.

Məqalə şəklinin izahı: Uşaqlıq dölün inkişaf etdiyi əzələli orqandır. Şəkildə narıncı rənglə göstərilən sahədə uşaqlıq, yumurtalıq, uşaqlıq boruları və vagina görünür.

Məqalədə adı çəkilən tarixi şəxslər: Ephraim McDowell (1771–1830), Konrad Johann Martin Langenbeck (1776–1851), Walter Burnham (1808–1883)

• Əvvəlki mövzu: Qadın tibb tələbələri 1812 – Görməzdən gəlinən istedadlar
• Növbəti mövzu: Stetoskop 1816 – Bədən səslərini dinləmək