Homeopatiya nədir? Xərçəng müalicəsində yeri varmı?

Homeopatiya tamamlayıcı və alternativ təbabətin ən populyar üsullarından biridir. Təxminən 200 il əvvəl alman həkim Samuel Hahnemann tərəfindən kəşf edilmiş homeopatiya zamanla Avropa və Amerikada xərçəng xəstələrinin ən çox istifadə etdiyi tamamlayıcı və alternativ təbabət üsulları arasında yerini almışdır. Əsası “Bənzər bənzəri sağaldır” prinsipinə dayanan bu üsulda dəfələrlə durulaşdırılmış homeopatik dərmanlar sağlam insanlara verildikdə yaratdığı əlamətləri daşıyan xəstə insanlarda istifadə olunur.

Orqanizmin özünü sağaltma qabiliyyətinin hərəkətə gətirildiyi düşünülür. İndiyədək aparılan klinik tədqiqatlarda homeopatiyanın hər hansı sağlamlıq vəziyyətində istifadəsinə dair güclü sübut əldə edilməmişdir. Müsbət nəticəli tədqiqatların çoxu da metodoloji baxımdan natamamdır. Bu üsulda homeopatik məhsulların aktiv komponentləri çox durulaşdırıldığı üçün üsulun zərərsiz olduğu da iddia edilir. Kifayət qədər durulaşdırılan homeopatik məhsullar allergik reaksiya kimi nadir və ciddi olmayan əlavə təsirlərdən başqa, iddia edildiyi kimi zərərsizdir. Lakin tədqiqatlar bazarda kifayət qədər durulaşdırılmamış, yüksək miqdarda aktiv komponentli məhsulların da olduğunu göstərir. Buna görə bu təhlükə nəzərə alındıqda üsulun tam zərərsiz olduğunu demək çətindir.

Homeopatiya nədir?

Homeopatiya bitki, heyvan və ya mineral komponentlərin yüksək dərəcədə durulaşdırılması ilə alınan məhsulların orqanizmdə müəyyən pozuntuları aradan qaldırmaq məqsədilə istifadə edildiyi tamamlayıcı və alternativ təbabət üsuludur. Təxminən 200 il əvvəl alman həkim Samuel Hahnemann (1755–1843) tərəfindən hazırlanmış bu üsul Avropa və Amerikada sürətlə yayılmışdır. Homeopatiya hazırda xərçəng xəstələrinin ən çox istifadə etdiyi 10 alternativ təbabət üsulu arasındadır. Amerikada aparılan 2012 Milli Sağlamlıq Araşdırmasına görə ildə təxminən 5 milyon yetkin və 1 milyon uşaq homeopatik məhsullara müraciət edir. Bu rəqəm 2002 və 2007 araşdırmalarının nəticələri ilə müqayisə edildikdə hər il artım olduğu görünür. 2016-cı ildə yayımlanan digər milli sorğuda Amerikada yetkinlərin %2,1-inin son bir ildə homeopatik məhsullara müraciət etdiyi bildirilmişdir.

Homeopatiya termini yunanca homoios (bənzər) və pathos (əzab) sözlərindən yaranır. Bu termin homeopatiyanın əsası olan “Bənzər bənzəri sağaldır” prinsipini əks etdirir. Bu prinsipə görə əvvəllər sağlam könüllülərdə sınanaraq təsiri yoxlanılan homeopatik dərmanlar dərmanın yaratdığı əlamətlərə bənzər əlamətlər göstərən xəstəliklərdə istifadə olunur. Bu şəkildə orqanizmin özünü sağaltma qabiliyyətinin hərəkətə gətirildiyinə inanılır.

Tarixi necədir və necə tətbiq olunur?

Bəzi mənbələrə görə homeopatiya M.Ö. 400-cü illərdə Hippokratın da istifadə etdiyi üsuldur. İddiaya görə Hippokrat yüksək dozalarının maniyanı (manik-depressiv pozuntu=psixiatrik xəstəlik) tətiklədiyi bilinən mandraqora kökünü aşağı dozalarda maniyanın müalicəsində istifadə etmişdir. Lakin bugünkü formada homeopatiya üsulu təxminən 200 il əvvəl alman həkim Samuel Hahnemann (1755–1843) tərəfindən hazırlanmışdır. Dr. Hahnemann 1789-cu ildə malyariya dərmanı xinini özündə sınayanda malyariya əlamətlərinin yarandığını müşahidə etmişdir. Hahnemann oxşar təcrübələri yaxın çevrəsindəki insanlarda da davam etdirmiş və homeopatiyanın əsası olan “Bənzər bənzəri sağaldır” tezisini irəli sürmüşdür. Tezisinə nümunə kimi çiçək xəstəliyinin qarşısını almaq üçün çiçək vaksini edilməsini göstərmişdir. Lakin sonrakı tədqiqatlarda xininin malyariya müalicəsində mexanizminin Hahnemannın iddiası ilə əlaqəli olmadığı, plasmodium falciparum adlı paraziti öldürərək malyariyanı müalicə etdiyi göstərilmişdir. Dr. Hahnemann təcrübə və müşahidələri ilə bu gün də homeopatiyanın əsasını təşkil edən 4 əsas prinsipi müəyyən etmişdir:

• Dərman sağlam insana verildikdə yaranan əlamətləri daşıyan xəstəyə durulaşdırılıb verildikdə sağalma təmin edir. (Bənzər bənzəri sağaldır.)
• Homeopatik dərmanlar istifadəyə verilməzdən əvvəl sağlam insanlarda sınanır.
• Homeopatik məhsullarda tək dərman yanaşması ən uyğundur.
• Aktiv komponentin minimum olması üçün dərman potensiyalaşdırılır. (Təkrar-təkrar durulaşdırılır və çalxalanır.) Potensiyalaşdırıldıqda dərmanın təsiri artır. Hahnemann potensiyalaşdırmanın maddənin ruhani gücünü üzə çıxarıb təsirini artırdığına, eyni zamanda zərərli təsirlərini aradan qaldırdığına inanmışdır. Hahnemann üsulun prinsiplərini 1810-cu ildə yayımlanan “The Organon of the Healing Art” kitabında ortaya qoymuşdur.

Homeopatiya xüsusilə 19-cu əsrdə epidemiyalar zamanı homeopatik xəstəxanalarda ölüm göstəricilərinin daha az olması ilə populyarlaşmışdır. 20-ci əsrdə müasir təbabətin inkişafı ilə arxa planda qalsa da, 20-ci əsrin sonu və 21-ci əsrdə yenidən populyarlaşmağa başlamışdır.

Homeopatiyada xəstənin qiymətləndirilməsi 4 komponentdən ibarətdir: anamnez toplamaq, mövzunu müəyyən etmək üçün xəstəni analiz etmək, əlamətləri mövzularla əlaqələndirmək və mövzuya görə uyğun dərmanı seçmək. Xəstə fiziki, emosional, ətraf mühit və sağlamlıq vəziyyəti nəzərə alınaraq bütöv qiymətləndirilir.

Homeopatiyanın təsirlərinə dair tədqiqatların nəticələri nələrdir?

Ədəbiyyatda homeopatiyanın xərçəng və xərçəngdənkənar bir çox xəstəlikdə təsirinə dair çoxsaylı tədqiqatlar vardır. Çoxunda mənfi nəticələr alınsa da, müsbət nəticəli tədqiqatlar da mövcuddur. Lakin bunlar da əksər hallarda metodoloji baxımdan natamamdır. Amerika Qida və Dərman İdarəsi (FDA) homeopatik dərmanları tənzimləmiş, lakin effektivlik və təhlükəsizliyini qiymətləndirməmişdir. Fevral 2010-da Birləşmiş Krallığın Elm və Texnologiya Komitəsi (UK Science and Technology Committee) mövcud klinik qeydlərin analizi və mütəxəssis rəyləri əsasında hesabat yayımlamış, homeopatiyanın plasebodan artıq əhəmiyyətli təsirinə dair kifayət qədər sübut olmadığını bildirmişdir. İnkişaf etməkdə olan ölkələrdə homeopatiyanın xüsusilə malyariya, AIDS, vərəm, ishal və qripdə istifadəsinin artması nəticəsində Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (WHO) da xəbərdarlıq edərək onun bu beş sağlamlıq probleminin müalicəsində yeri olmadığını bildirmişdir.

2012-ci ildə Avstraliya Hökumətinin Milli Sağlamlıq və Tibbi Tədqiqatlar Şurası homeopatiyanın effektivliyi barədə sübutları geniş qiymətləndirərək hesabat yayımlamışdır. Hesabatda əhatəli qiymətləndirmə nəticəsində homeopatiyanın hər hansı sağlamlıq problemində istifadəsinə dair etibarlı sübut olmadığı, xroniki, ciddi və ya ciddi ola biləcək heç bir sağlamlıq problemində istifadə edilməməli olduğu bildirilmişdir. Buna baxmayaraq bu üsula müraciət edəcəklərin təhlükəsizliyi və effektivliyi sübut edilmiş mövcud müalicələri tərk etməməsi və aksatmaması barədə xəbərdarlıq edilmişdir.

1997-ci ildə Lancet-də yayımlanan, 89 tədqiqatı qiymətləndirən meta-analizdə homeopatiyanın hər hansı sağlamlıq vəziyyətində effektivliyinə dair kifayət qədər məlumat olmadığı nəticəsinə gəlinmişdir. Ardınca 2005-ci ildə yenə Lancet-də yayımlanan, 105 klinik tədqiqatın qiymətləndirildiyi meta-analiz homeopatiyanın təsirinin plaseboya əsaslandığı fikrini dəstəkləmişdir (plasebo=əslində təsirsiz maddənin insanın ona yaxşı təsir etdiyinə inanması ilə sağaldıcı təsir göstərməsi). 2000-ci ildə yayımlanan başqa meta-analizdə də homeopatik müalicələrin plasebodan üstünlüyünə kifayət qədər sübut olmadığı müəyyən edilmişdir. Homeopatiyaya dair 89 klinik tədqiqatın dizaynını qiymətləndirən meta-analizdə müsbət nəticəli tədqiqatların metodoloji baxımdan daha natamam olduğu, buna görə müsbət nəticələrin böyük ölçüdə tədqiqat dizaynındakı çatışmazlıqlardan qaynaqlana biləcəyi müəyyən edilmişdir.

İcmallarda da ümumilikdə homeopatiyanın hər hansı sağlamlıq vəziyyətində istifadəsi tövsiyə olunmur. Bir çox icmalda homeopatiyanın effektivliyi yenə plasebodan üstün tapılmamışdır. 2006-cı ildə yayımlanan sistematik icmalda homeopatiyanın xərçəng xəstələrində sınandığı 6 klinik tədqiqat qiymətləndirilmiş və xərçəng xəstələrində təkbaşına və ya dəstək müalicə kimi istifadəsini dəstəkləmək üçün kifayət qədər məlumat olmadığı nəticəsinə gəlinmişdir. Uşaq və yeniyetmələrdə istifadəyə dair icmalda da oxşar nəticələr alınmışdır. Homeopatik dərmanlarla aparılmış fiziki təcrübələri qiymətləndirən başqa icmalda homeopatik preparatlarla təcrübələrin çoxunda yetərsiz nəzarət və ya başqa ciddi səhvlər olduğu müəyyən edilmişdir.

2003-cü ildə yayımlanan klinik tədqiqatda homeopatik Belladonna dərmanının iddia edildiyi kimi sağlam insanlarda spesifik əlamətlər yaradıb-yaratmadığı sınanmışdır. 253 sağlam insan 2 qrupa ayrılmış, birinə ultramolekulyar dozada Belladonna, digərinə plasebo verilmişdir. Nəticədə qruplar arasında əhəmiyyətli fərq görülməmişdir. 2012-ci ildə yayımlanan, erkən mərhələli süd vəzi xərçəngi olan 431 xəstənin iştirak etdiyi klinik tədqiqatda da standart qusmaəleyhinə dərmanlara əlavə verilən Cocculine adlı homeopatik dərmanın kimyaterapiyaya bağlı ürəkbulanma və qusmanı azaltmağa kömək etmədiyi göstərilmişdir.

Ədəbiyyatda homeopatiyanın müsbət təsirlərini göstərən tədqiqatlar da vardır. Lakin çoxunda metodoloji çatışmazlıqlar mövcuddur. 2010-cu ildə yayımlanan müşahidə tədqiqatında ənənəvi xərçəng müalicəsinə əlavə homeopatik müalicə alanlarda halsızlığın azaldığı görülmüşdür. Əməliyyatdan sonra radioterapiya alan və şüalanma nahiyəsində qaşınması olan 25 süd vəzi xərçəngli xəstə ilə tədqiqatda 21 xəstədə qaşınma yaxşılaşmışdır. Əməliyyatdan sonra radioterapiya alan 66 süd vəzi xərçəngli xəstənin iştirak etdiyi başqa klinik tədqiqatda homeopatiya radiasiyaya bağlı dermatitdə faydalı olmuşdur. Başqa tədqiqatda müalicəsini tamamlamış, sağalma əldə olunmuş, süd vəzi xərçəngi keçmişi olan 83 qadında 3 homeopatik dərman qarışığı menopauza şikayətlərində sınanmışdır. Nəticədə isti basmalarda əhəmiyyətli fərq yaratmasa da, ümumi sağlamlığa bir qədər müsbət təsir etmişdir. Oxşar xüsusiyyətli 53 xəstə ilə başqa oxşar tədqiqatda isə əhəmiyyətli fərq müşahidə edilməmişdir.

2004-cü ildə Journal of Clinical Oncology jurnalında yayımlanan klinik tədqiqatda əməliyyatdan sonra radioterapiya alan 254 süd vəzi xərçəngli xəstə 2 qrupa ayrılmış, birinə trolamine, digərinə homeopatik calendula verilmişdir. Nəticədə calendula kəskin dermatitin qarşısının alınmasında daha effektiv olmuşdur. 2015-ci ildə yayımlanan, 373 xərçəng xəstəsinin qiymətləndirildiyi başqa klinik tədqiqatda isə ənənəvi müalicəyə əlavə verilən homeopatiyanın həyat keyfiyyətini artırdığı görülmüşdür.

Homeopatiya təhlükəsiz üsuldurmu?

Homeopatik dərmanlar çox vaxt bitki, heyvan və ya mineral komponentlərin spirtli su ilə qarışdırılıb təkrar-təkrar durulaşdırılması ilə alınır. Tərkibdəki komponentlər adətən təhlükə yaratmayacaq həddə qədər durulaşdırılsa da, bəzi homeopatik məhsullarda toksik komponentlər müəyyən edilmişdir. Arsen tərkibli homeopatik dərman istifadə edən 2 halda melanoz (toxumalarda artıq piqment toplanmasından dərinin tündləşməsi), 1 halda kvadriparez (hər iki qol və ayaqda əzələ zəifliyi) inkişaf etmişdir. Bir tədqiqatda Xorvatiyada satılan homeopatik məhsulların toksik metal və metalloid miqdarı ölçülmüş, əksəriyyəti həddən aşağı olsa da bəzi məhsullarda təhlükəli səviyyədə toksik maddə tapılmışdır. Ədəbiyyata təqdim edilən başqa halda “Lycopodium similiaplex” adlı homeopatik dərmanın artıq istifadəsi kəskin hepatit yaratmışdır.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının 105 ölkədən 400 sahə mütəxəssisinin iştirakı ilə hazırladığı hesabatda homeopatik məhsulların düzgün hazırlandıqda ümumilikdə təhlükəsiz olduğu, lakin kifayət qədər durulaşdırılmamış məhsullarda aktiv komponentlərin yüksək miqdarının əlavə təsirlər yarada biləcəyi bildirilmişdir. 2012-ci ildə yayımlanan sistematik icmalda homeopatik dərmanların yaratdığı allergik reaksiyalar və intoksikasiyalar bildirilmişdir. Həmçinin homeopatik dərmanlar birbaşa təsirlərlə yanaşı mövcud əsas müalicələrin yetərsiz alınmasına səbəb olaraq dolayı yolla da zərər verə bilər.

Bəs onda nə etmək lazımdır?

İndiyədək aparılan klinik tədqiqatlarda homeopatiyanın hər hansı sağlamlıq vəziyyətində istifadəsinə dair güclü sübut əldə edilməmişdir. Bəzi tədqiqatlarda müəyyən müsbət təsirlər görülsə də, çoxunda bu təsir plasebodan kənara çıxmamışdır. Plasebodan üstün tapılan tədqiqatların çoxunda da metodoloji səhvlər vardır. Düzgün hazırlanmış homeopatik dərmanlar yüksək dərəcədə durulaşdırıldığından mühüm əlavə təsirlər yaratmır. Lakin homeopatik dərman adı altında bəzi məhsullar kifayət qədər durulaşdırılmaya, əhəmiyyətli miqdarda aktiv komponent ehtiva edib əlavə təsir yarada bilər. Homeopatik müalicələrin yarada biləcəyi başqa mühüm təhlükə insanın mövcud əsas müalicəsini dayandırması və ya aksatmasıdır. Bu məqamda mövcud sübutlara əsasən hazırda bu müalicədən uzaq durmaq faydalıdır.