هومیوپاتی چیست؟ آیا در درمان سرطان جایگاهی دارد؟

هومیوپاتی یکی از محبوب‌ترین روش‌های طب مکمل و جایگزین است. این روش که حدود 200 سال پیش پزشک آلمانی Samuel Hahnemann آن را کشف کرد، به‌مرور در اروپا و آمریکا از روش‌های پرکاربرد طب مکمل و جایگزین بیماران سرطانی شد. در این روش مبتنی بر اصل «مشابه، مشابه را درمان می‌کند»، داروهای بارها رقیق‌شده برای بیمارانی استفاده می‌شوند که نشانه‌هایی مانند نشانه‌های ایجادشده با همان دارو در افراد سالم دارند.

تصور می‌شود توان خوددرمانی بدن فعال می‌شود. مطالعات بالینی تاکنون شواهد قوی برای کاربرد هومیوپاتی در هیچ وضعیت سلامتی به دست نداده‌اند. بیشتر مطالعات با نتایج مثبت نیز نقص روش‌شناختی دارند. همچنین ادعا می‌شود چون مواد فعال محصولات بسیار رقیق‌اند، روش بی‌ضرر است. محصولات به‌اندازهٔ کافی رقیق‌شده، جز عوارض نادر و غیرجدی مانند واکنش حساسیتی، همان‌طور که ادعا می‌شود بی‌ضررند. اما پژوهش‌ها وجود محصولات کم‌رقیق با مادهٔ فعال زیاد در بازار را نشان می‌دهند. با توجه به این خطر، دشوار است روش را کاملاً بی‌ضرر بدانیم.

هومیوپاتی چیست؟

هومیوپاتی روش طب مکمل و جایگزینی است که محصولات حاصل از رقیق‌سازی شدید مواد گیاهی، حیوانی یا معدنی را برای رفع اختلالات بدن به کار می‌برد. حدود 200 سال پیش پزشک آلمانی Samuel Hahnemann (1755–1843) آن را توسعه داد و سریعاً در اروپا و آمریکا گسترش یافت. اکنون از 10 روش جایگزین پرکاربرد بیماران سرطانی است. طبق پیمایش ملی سلامت آمریکا در 2012، سالانه حدود 5 میلیون بزرگسال و 1 میلیون کودک از محصولات آن استفاده می‌کنند. مقایسه با نتایج 2002 و 2007 افزایش سالانه را نشان می‌دهد. پیمایش ملی دیگری منتشرشده در 2016 گزارش کرد %2,1 بزرگسالان آمریکا در سال گذشته از محصولات هومیوپاتی استفاده کرده‌اند.

واژهٔ هومیوپاتی از واژه‌های یونانی homoios (مشابه) و pathos (رنج) گرفته شده و اصل بنیادین «مشابه، مشابه را درمان می‌کند» را بازتاب می‌دهد. طبق این اصل، دارویی که اثرش قبلاً روی داوطلبان سالم آزمایش شده، در بیماری‌های دارای نشانه‌های مشابه نشانه‌های ایجادشده توسط دارو استفاده می‌شود. باور بر این است که این کار توان خوددرمانی جاندار را فعال می‌کند.

تاریخچهٔ آن چیست و چگونه اجرا می‌شود؟

طبق بعضی منابع، هومیوپاتی روشی بوده که بقراط در حدود 400 پیش از میلاد نیز استفاده می‌کرد. ادعا می‌شود بقراط ریشهٔ مهرگیاه را که دوز بالایش محرک مانیا (اختلال مانیک‌افسردگی=بیماری روان‌پزشکی) شناخته شده، با دوز کم برای مانیا به کار برده است. اما شکل امروزی حدود 200 سال پیش توسط پزشک آلمانی Samuel Hahnemann (1755–1843) ساخته شد. دکتر هانمان در 1789 با آزمایش کینین ضد مالاریا روی خود، نشانه‌های مالاریا را مشاهده کرد. او آزمایش‌های مشابه را روی اطرافیان ادامه داد و نظریهٔ بنیادین «مشابه، مشابه را درمان می‌کند» را مطرح کرد. برای نمونه، واکسیناسیون آبله برای پیشگیری از آبله را مثال زد. اما مطالعات بعدی نشان دادند سازوکار کینین در مالاریا ارتباطی با ادعای او ندارد و دارو با کشتن انگل پلاسمودیوم فالسیپاروم مالاریا را درمان می‌کند. او در نتیجهٔ آزمایش‌ها و مشاهدات، 4 اصل بنیادی را بیان کرد که هنوز پایهٔ هومیوپاتی‌اند:

• اگر دارویی پس از تجویز به فرد سالم نشانه‌هایی ایجاد کند، تجویز رقیق‌شدهٔ آن به بیمار دارای همان نشانه‌ها بهبود می‌دهد. (مشابه، مشابه را درمان می‌کند.)
• داروهای هومیوپاتی پیش از کاربرد روی افراد سالم آزمایش می‌شوند.
• رویکرد تک‌دارویی در محصولات هومیوپاتی مناسب‌ترین است.
• برای کمینه کردن مادهٔ فعال، دارو توان‌افزایی می‌شود. (بارها رقیق و تکان داده می‌شود.) با توان‌افزایی اثر بیشتر می‌شود. هانمان باور داشت این فرایند نیروی روحانی ماده را آزاد و اثر را بیشتر می‌کند و هم‌زمان اثر زیان‌بار را می‌زداید. اصول روش را در کتاب «The Organon of the Healing Art» منتشرشده در 1810 بیان کرد.

هومیوپاتی به‌ویژه در قرن 19 با مرگ‌ومیر کمتر بیمارستان‌های هومیوپاتی در همه‌گیری‌ها محبوب شد. اگرچه در قرن 20 با پیشرفت پزشکی نوین کم‌رنگ شد، در اواخر قرن 20 و قرن 21 دوباره محبوبیت یافت.

ارزیابی بیمار در هومیوپاتی 4 جزء دارد: گرفتن شرح حال، تحلیل بیمار برای تعیین مضمون، ارتباط نشانه‌های بیمار با مضمون‌ها و انتخاب داروی مناسب بر اساس مضمون. بیمار با توجه به وضعیت جسمی، عاطفی، محیطی و سلامت به‌شکل جامع ارزیابی می‌شود.

نتایج مطالعات اثرات هومیوپاتی چیست؟

در منابع علمی مطالعات فراوانی دربارهٔ اثر هومیوپاتی در سرطان و بیماری‌های دیگر هست. بسیاری نتیجهٔ منفی و برخی نتیجهٔ مثبت دارند، اما بیشتر موارد مثبت نیز نقص روش‌شناختی دارند. FDA برای داروهای هومیوپاتی مقررات وضع کرده ولی اثربخشی و ایمنی آنها را ارزیابی نکرده است. در فوریهٔ 2010 کمیتهٔ علم و فناوری بریتانیا (UK Science and Technology Committee) بر اساس تحلیل مدارک بالینی و نظر متخصصان گزارش داد شواهد کافی برای اثر معنادار فراتر از دارونما وجود ندارد. با افزایش مصرف آن در کشورهای درحال‌توسعه به‌ویژه در مالاریا، AIDS، سل، اسهال و آنفلوانزا، سازمان جهانی بهداشت (WHO) هشدار داد هومیوپاتی در درمان این پنج مشکل جایی ندارد.

در 2012 شورای ملی سلامت و پژوهش پزشکی دولت استرالیا شواهد اثربخشی هومیوپاتی را جامع بررسی و گزارش کرد. نتیجه این بود که شواهد قابل اعتماد برای کاربرد در هیچ مشکل سلامت وجود ندارد و نباید در هیچ مشکل مزمن، جدی یا احتمالاً جدی استفاده شود. هشدار داد کسانی که با این حال از آن استفاده می‌کنند نباید درمان‌های موجود با ایمنی و اثربخشی اثبات‌شده را کنار بگذارند یا مختل کنند.

فراتحلیل منتشرشده در Lancet در 1997 با بررسی 89 مطالعه نتیجه گرفت دادهٔ کافی برای اثربخشی در هیچ وضعیت سلامت وجود ندارد. سپس فراتحلیل Lancet در 2005 با بررسی 105 مطالعهٔ بالینی از دیدگاه مبتنی بودن اثر بر دارونما حمایت کرد (دارونما=اثر بهبودی ماده‌ای در اصل بی‌اثر به دلیل باور فرد به مفید بودن آن). فراتحلیل دیگری در 2000 نیز شواهد برتری هومیوپاتی بر دارونما را ناکافی یافت. فراتحلیل طرح 89 مطالعهٔ بالینی نشان داد مطالعات مثبت نقص روش‌شناختی بیشتری داشتند و نتایج مثبت احتمالاً تا حد زیادی ناشی از نارسایی طراحی بوده‌اند.

مطالعات مروری نیز عموماً مصرف هومیوپاتی را در هیچ وضعیت سلامت توصیه نمی‌کنند. در بسیاری، اثربخشی فراتر از دارونما نبود. مرور نظام‌مند 2006 با بررسی 6 مطالعهٔ بالینی در بیماران سرطانی، داده را برای مصرف مستقل یا حمایتی ناکافی دانست. مرور مصرف در کودکان و نوجوانان نتایج مشابه داشت. مرور دیگری دربارهٔ آزمایش‌های فیزیکی داروها، در بیشتر آزمایش‌های فرآورده‌های هومیوپاتی کنترل ناکافی یا خطاهای جدی دیگر یافت.

مطالعهٔ بالینی 2003 آزمود آیا Belladonna طبق ادعا در افراد سالم نشانه‌های اختصاصی ایجاد می‌کند. تعداد 253 فرد سالم به 2 گروه تقسیم شدند؛ یک گروه بلادنای فوق‌مولکولی و گروه دیگر دارونما گرفت. تفاوت معناداری دیده نشد. مطالعهٔ بالینی منتشرشده در 2012 با 431 بیمار سرطان پستان زودرس نیز نشان داد Cocculine هومیوپاتی افزوده‌شده به ضد‌استفراغ استاندارد به کاهش تهوع و استفراغ شیمی‌درمانی کمک نکرد.

مطالعاتی با آثار مثبت نیز در منابع وجود دارند، اما بیشتر نقص روش‌شناختی دارند. مطالعهٔ مشاهده‌ای 2010 کاهش بی‌حالی را در مصرف‌کنندگان هومیوپاتی همراه درمان معمول سرطان نشان داد. در مطالعهٔ 25 بیمار سرطان پستان با خارش محل پرتودرمانی پس از جراحی، خارش 21 نفر بهتر شد. مطالعهٔ بالینی دیگر با 66 بیمار پرتودرمانی‌شده پس از جراحی، هومیوپاتی را برای درماتیت پرتویی مفید یافت. در مطالعه‌ای دیگر در 83 زن با سابقهٔ سرطان پستان و درمان کامل و بهبودی، مخلوط 3 داروی هومیوپاتی برای شکایت‌های یائسگی آزموده شد. تفاوت معناداری در گرگرفتگی ایجاد نکرد، اما اثر مثبت اندکی بر سلامت عمومی داشت. مطالعهٔ مشابه دیگر با 53 بیمار مشابه تفاوت معناداری نیافت.

مطالعهٔ بالینی منتشرشده در Journal of Clinical Oncology در 2004، تعداد 254 بیمار سرطان پستان دریافت‌کنندهٔ پرتودرمانی پس از جراحی را به 2 گروه تقسیم کرد؛ یک گروه ترولامین و گروه دیگر کالندولای هومیوپاتی گرفت. کالندولا در پیشگیری از درماتیت حاد مؤثرتر بود. مطالعهٔ بالینی منتشرشده در 2015 با ارزیابی 373 بیمار سرطان، بهبود کیفیت زندگی را با افزودن هومیوپاتی به درمان معمول مشاهده کرد.

آیا هومیوپاتی روشی ایمن است؟

داروها بیشتر از مخلوط مواد گیاهی، حیوانی یا معدنی با آب الکلی و رقیق‌سازی مکرر به دست می‌آیند. اگرچه ترکیبات معمولاً تا سطح بی‌خطر رقیق می‌شوند، در بعضی محصولات مواد سمی یافت شده است. در 2 مورد مصرف داروی هومیوپاتی حاوی آرسنیک، ملانوز (تیرگی پوست بر اثر تجمع رنگدانهٔ اضافی در بافت) و در 1 مورد کوادری‌پارزی (ضعف عضلات هر دو دست و پا) ایجاد شد. مطالعه‌ای فلزات و شبه‌فلزات سمی محصولات فروخته‌شده در کرواسی را سنجید؛ بیشتر زیر آستانه بودند ولی در بعضی سطوح خطرناک یافت شد. در گزارش موردی دیگر، مصرف زیاد «Lycopodium similiaplex» موجب هپاتیت حاد شد.

گزارش سازمان جهانی بهداشت با مشارکت متخصصان 105 کشور و 400 نفر بیان کرد محصولات در صورت تهیهٔ درست عموماً ایمن‌اند، اما در رقیق‌سازی ناکافی، مادهٔ فعال زیاد می‌تواند عارضه بدهد. مرور نظام‌مند 2012 واکنش‌های حساسیتی و مسمومیت ناشی از داروهای هومیوپاتی را گزارش کرد. علاوه بر اثر مستقیم، این داروها با موجب شدن دریافت ناکافی درمان اصلی می‌توانند غیرمستقیم نیز زیان‌بار باشند.

پس چه باید کرد؟

مطالعات بالینی تاکنون شواهد قوی برای کاربرد هومیوپاتی در هیچ وضعیت سلامت نداده‌اند. اگرچه برخی آثار مثبت دیده‌اند، در بیشتر موارد اثر از دارونما فراتر نرفته است. بیشتر مطالعات برتر از دارونما نیز خطای روش‌شناختی دارند. داروهای درست تهیه‌شده به دلیل رقیق‌سازی شدید عوارض مهم ندارند، اما بعضی محصولات با این نام، رقیق‌سازی ناکافی و مادهٔ فعال قابل‌توجه دارند و ممکن است عارضه بدهند. خطر مهم دیگر کنار گذاشتن یا مختل کردن درمان اصلی فرد است. در این مرحله، با توجه به شواهد موجود، بهتر است فعلاً از این درمان دور بمانیم.