İlk insan koronavirusunu kəşf edən alim June Almeida və onun hekayəsi

Tarix boyu çoxsaylı epidemik xəstəliklə mübarizə aparan bəşəriyyət 2020-ci ildə qısa müddətdə sürətlə yayılaraq minlərlə insanın ölümünə səbəb olan yeni növ koronavirus epidemiyası ilə qarşı-qarşıyadır. İnsanlarda infeksiya yaradan koronavirusların çoxu yüngül yuxarı tənəffüs yolu infeksiyalarına səbəb olsa da, yaxın zamanda 2 fərqli koronavirus da ölümcül epidemiyalara səbəb olmuşdu: 2002-ci ildə SARS və 2012-ci ildə MERS epidemiyaları. İndi isə SARS-CoV-2 adlanan yeni koronavirus COVID-19 pandemiyasına səbəb oldu. Bütün dünyanın araşdırdığı və anlamağa çalışdığı bu virusu, yəni ilk insan koronavirusunu June Almeida adlı şotlandiyalı avtobus sürücüsünün qızı kəşf etdi.

June Almeida mövcud epidemiya zamanı da işlərinə yenidən diqqət yönəldilən virusların görüntülənməsinin qabaqcıl alimlərindən biridir.

COVID-19 yeni xəstəlikdir, lakin bu xəstəliyə səbəb olan koronavirusları ilk dəfə Dr. Almeida 1964-cü ildə Londonda St Thomas Xəstəxanasındakı laboratoriyasında müəyyən etmişdi.

Virusoloq June Hart (qızlıq soyadı) 1930-cu ildə doğulub və Qlazqonun şimal-şərqində Alexandra Park yaxınlığındakı kirayə binada böyüyüb. Məktəbdə çox az rəsmi təhsil alıb, lakin Qlazqo Royal Xəstəxanasında histopatologiya üzrə laboratoriya texniki kimi çalışıb. Sonra karyerasını inkişaf etdirmək üçün Londona köçüb və 1954-cü ildə venesuelalı rəssam Enriques Almeida ilə evlənib.

Soyuqdəymə tədqiqatları

Cütlük və kiçik qızları Kanadanın Toronto şəhərinə köçdülər və tibb yazarı George Winterə görə, Dr. Almeida Ontario Xərçəng İnstitutundakı elektron mikroskopunun inkişafına kömək etdi və qeyri-adi istedadını da burada göstərdi.

Virusları toplamaq üçün anticisimlərdən istifadə edərəkvirusları daha yaxşı görüntüləyən üsula öncüllük etdi.

Dr. Almeidanın elmi səriştəsi 1964-cü ildə Londonun St Thomas Xəstəxanasında işləyərkən anlaşıldı. Dr. Almeida İngiltərənin Salisbury şəhərində yerləşən və zökəm virusunu araşdıran Dr. Tavid Tyrell ilə birgə işləməyə başladı. Dr. Tyrell könüllülərdən aldığı burun yuyuntusu nümunələrindən zökəmlə əlaqəli virusları çoxaltmağa çalışırdı. Bir çox virusu hüceyrə kulturasında çoxaltmağı bacarmışdı.

1960-cı ildə ibtidai məktəbdə oxuyan uşaqdan alınan burun yuyuntusu nümunəsi onların böyük marağına səbəb oldu. Bu nümunədən alınan viruslar zökəm əlamətləri yaradırdı, lakin hüceyrə kulturasında çoxaldıla bilmirdi. Eyni zamanda könüllülərdən alınan orqan kulturasında virusun çoxalması müşahidə olunurdu. Dr. Tyrell bu virusların elektron mikroskopu ilə görünüb-görünməyəcəyini bilmək istəyirdi. Nümunələri Dr. Almeidaya göndərdi.

Dr. Almeida nümunələrdə qrip virusuna bənzəyən virus hissəcikləri müəyyən etdi. Beləcə, dünyada ilk dəfə koronavirus müəyyən edilmiş oldu. Elm bəzən əzmlə təfərrüatları görməyi tələb edir. Dr. Almeida sayəsində koronavirusları daha yaxşı tanıyır, müalicələr/peyvəndlər hazırlayırıq. Bizə elmi sevdirən bütün alimlərə sonsuz təşəkkür edirik. Dr. Almeida ilk insan koronavirusu kimi tanınan virusu müəyyən etdi. Yazıçı Winter Dr. Almeidanın siçan hepatitini və toyuqların infeksion bronxitini araşdırarkən daha əvvəl belə hissəciklər gördüyünü deyir. Lakin ekspert rəyi verilən jurnala yazdığı məqalənin rədd edildiyini söylədi, çünki rəyçilər bu görüntülərin sadəcə qrip virusu hissəciklərinin keyfiyyətsiz şəkilləri olduğunu bildirmişdilər.

B814 ştamının yeni kəşfi 1965-ci ildə British Medical Journal-da yazıldı və gördüklərinin ilk fotoşəkilləri iki il sonra Ümumi Virusologiya Jurnalında dərc edildi.

Cənab Winterə görə, virus görüntüsündə onu əhatə edən tac və ya işıq halqasına görə ona koronavirus adını verənlər St Thomasdan Prof. Tony Waterson ilə birlikdə Dr. Tyrrell və Dr. Almeida idi. Dr. Almeida daha sonra Londondakı Diplomsonrası Tibb Məktəbində çalışdı və doktorluq dərəcəsini aldı. Karyerasını virusların görüntülənməsi sahəsində müxtəlif patentlər aldığı Wellcome İnstitutunda başa vurdu. Wellcome-dan ayrıldıqdan sonra Dr. Almeida yoqa müəllimi oldu, lakin 1980-ci illərin sonunda HIV virusunun yeni fotoşəkillərinin çəkilməsinə kömək edərkən virusologiyaya məsləhətçi kimi qayıtdı.

June Almeida 2007-ci ildə 77 yaşında vəfat etdi. Ölümündən 13 il sonra işləri sayəsində hazırda dünyaya yayılan virusun anlaşılmasını sürətləndirən öncül alim kimi nəhayət layiq olduğu şəkildə tanınır.

• BÜTÜN KORONAVİRUS YAZILARIMIZ