İrsi keçən (BRCA1 və BRCA2 genlərində mutasiya daşıyan) süd vəzi xərçəngi xəstələrində yumurtalıqlar çıxarılmalıdırmı?

Süd vəzi xərçəngi xəstələri rastgəlmə nisbəti aşağı olsa da, ən çox yanlış təsəvvürü “genetik meyillilik” mövzusunda yaşayırlar. Demək olar ki, bir çox qadın süd vəzi xərçəngi diaqnozu aldıqdan sonra xəstəliyinin genetik meyilliliklə bağlı olub-olmadığını düşünür.

Düzgün məlumatlandırılmadıqda bir qrup xəstə müalicə planlaşdırılarkən həkimindən hər iki süd vəzini, hətta yumurtalıqlarını da çıxarmasını xahiş edir. Süd vəzi xərçəngində genetik meyillilik deyəndə iki gen, BRCA1 və BRCA2 genləri yada düşür. Bu genlər bədənimizdə şiş yaranmasının qarşısını alan genlər kimi fəaliyyət göstərir. Bu genlərdəki struktur pozuntuları (mutasiyalar) daşıyıcı şəxslərdə süd vəzi xərçəngi və yumurtalıq xərçəngi riskini həyata təsir edəcək dərəcədə artırır. Bütün süd vəzi xərçəngi xəstələri arasında bu anormal genləri daşıyan xərçəng xəstələrinin nisbəti təxminən %5-6 səviyyəsindədir. Bundan əlavə, ailə üzvlərində süd vəzi xərçəngi tarixçəsinin olması bu genlərlə bağlı xərçəng ehtimalını artırır, lakin genetik testlər aparılmadan xərçəngin irsi keçdiyi mənasına gəlmir. Aparılan testlər nəticəsində bu genləri daşıyan şəxslərlə nadir hallarda qarşılaşırıq. Bununla belə, süd vəzi xərçəngi diaqnozu almış qadınlarda bu geni daşıyan şəxslərin müəyyənləşdirilməsi son dərəcə vacibdir. Bu, həm özünün, həm də gələcəkdə bu genləri ötürəcəyi uşaqlarının gələcəyi üçün əhəmiyyətlidir. Belə ki, aparılan tədqiqatlarla bu şəxslərdə həyatları boyunca süd vəzi xərçənginin inkişaf riskinin %80, yumurtalıq xərçənginin inkişaf riskinin isə təxminən %50 olduğu göstərilmişdir.

Bu geni daşıyan süd vəzi xərçəngli qadınlarla bağlı illər boyu bir neçə sual gündəmə gəlmişdir. Bunlardan birincisi, əməliyyat zamanı hər iki süd vəzi çıxarılmalıdırmı? İkincisi, yumurtalıq xərçəngi riskini azaltmaq üçün hər iki yumurtalıq çıxarılmalıdırmı? Üçüncü sual isə yumurtalıqların erkən dövrdə çıxarılması süd vəzi xərçənginin təkrarlanmasını (residivini) və ölüm riskini azaldırmı?

İlk iki sualın cavabı bu günədək aparılan tədqiqatlarla verilmişdir. BRCA1 və BRCA2 genini daşıyan, süd vəzi xərçəngi diaqnozu almış xəstələrdə xəstənin razılığı ilə qarşı tərəfdəki süd vəzində cərrahi əməliyyat aparılması süd vəzi xərçənginin rastgəlmə nisbətini ciddi dərəcədə (%90) azaldır və buna paralel olaraq ölüm riskini azaldır. Eyni şəkildə, sonrakı dövrdə yumurtalığın çıxarılması yumurtalıq xərçənginin rastgəlmə tezliyini azaldır (%90) və təbii olaraq ölüm riskini də azaldır. Buna görə süd vəzi xərçəngi diaqnozu alan qadın reproduktiv yaşının sonlarındadırsa və ya kifayət qədər uşağı varsa, yumurtalıqların çıxarılması tövsiyə olunur.

Üçüncü sualın cavabı isə bu günədək aparılmış çoxsaylı tədqiqatların birgə təhlilində bizə aydınlıq gətirmişdir. Bu tədqiqatın nəticəsini və ondan çıxaracağımız dərsi sizinlə bölüşmək istəyirəm.

Tədqiqatda BRCA1 və ya BRCA2 mutasiyasını daşıyan, erkən mərhələli (mərhələ 1 və ya 2) süd vəzi xərçəngi olan 676 qadın xəstənin 345 nəfərinə ooforektomiya (yumurtalıqların çıxarılması) tətbiq edilmiş, 331 nəfərinə isə tətbiq edilməmiş və xəstələr orta hesabla 12,5 il izlənilərək süd vəzi xərçəngindən ölüm nisbətləri qiymətləndirilmişdir. Nəticədə yumurtalıqları çıxarılan qadınların süd vəzi xərçəngindən ölüm nisbətlərinin %56 daha aşağı olduğu görülmüşdür. Daşıdıqları gen mutasiyasının növünə görə aparılan qiymətləndirmədə isə BRCA1 mutasiyasını daşıyanlarda süd vəzi xərçəngindən ölüm riskində əhəmiyyətli azalma müəyyən edilmiş, BRCA2 mutasiyasını daşıyanlarda belə bir təsir görülməmişdir. Lakin tədqiqatda BRCA2 genini daşıyan xəstələrin nisbəti aşağı olduğundan BRCA2 ilə bağlı şərh vermək yanıltıcı ola bilər. Yumurtalıqların çıxarılması həmçinin hormona həssas olmayan (estrogen reseptoru mənfi) süd vəzi xərçəngi xəstələrində daha güclü təsir göstərmişdir.

Nəticə olaraq; bu tədqiqata görə BRCA1 mutasiyasını daşıyan süd vəzi xərçəngli qadınlarda yumurtalıqların çıxarılması süd vəzi xərçəngindən ölüm riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır və bu təsir xüsusilə hormona həssas olmayan süd vəzi xərçəngi xəstələrində daha aydın görünür. Yuxarıda ən çox ağla gələn sualları sadalamışdıq və hamısında xüsusi maneə törədən hal yoxdursa, irsi keçid göstərən süd vəzi xərçəngli qadınlarda hər iki süd vəzinin və yumurtalıqların uyğun dövrdə çıxarılması xəstələr üçün müsbət görünür. Ancaq ölkəmizdə BRCA1 və BRCA2 mutasiya testləri çoxsaylı xərçəng mərkəzində hətta yüksək riskli xəstələrdə belə aparılmır.

Kimlər üçün BRCA1 və BRCA2 testi istənilməlidir (Amerika Xərçəng İnstitutu, dekabr 2011)

• Ailəsində süd vəzi xərçəngi tarixçəsi olan və əlli yaşından əvvəl süd vəzi xərçəngi diaqnozu alan xəstələr 
• Eyni xəstənin hər iki süd vəzində xərçəng müəyyən edilməsi 
• Eyni xəstədə və/və ya ailə üzvlərində süd vəzi və ya yumurtalıq xərçənglərinin müəyyən edilmiş olması
• Çoxsaylı süd vəzi xərçəngləri
• Ailə üzvlərindən birində BRCA1 və ya BRCA2 ilə bağlı xərçəngin görülməsi 
• Kişilərdə süd vəzi xərçəngi halları 
• Süd vəzi xərçəngi diaqnozu alan Aşkenazi yəhudiləri 
• Bundan əlavə, son illərdə “üçlü mənfi” kimi müəyyən etdiyimiz, hormona həssas olmayan və her2 reseptoru daşımayan süd vəzi xərçəngi xəstələrində də BRCA1 və BRCA2 testinin aparılması istiqamətində tövsiyələr mövcuddur.