Kişilərdə andropauzanın fərqli səbəbi: xərçəngə bağlı TESTOSTERON ÇATIŞMAZLIĞI

Gündəlik praktikada az olmayan nisbətdə qarşılaşdığım problemlərdən biri kişi xəstələrimizin halsızlıq, üşümə, tərləmə və ya qızdırma kimi şikayətləridir. Qadınlar hormon çatışmazlığına bağlı bunu asanlıqla menopauza şikayətləri adlandırarkən kişilər tanımadıqları və qadınlar qədər tez-tez qarşılaşmadıqları bu halı həkimlərinə izah etməkdə çətinlik çəkirlər. Kişilərdə andropauza adlandırılan androgen, yəni kişi hormonu çatışmazlığı və tapıntılarını birlikdə öyrənək. Onkologiya klinikalarında tez-tez nəzərdən qaçan bu mövzunun bir çox xəstəmizə faydalı olacağına inanıram.

Xərçəngin özünə və ya müalicəsinə bağlı testosteron səviyyəsi azala, bununla həyat keyfiyyətini azaldan əlamətlər yarana bilər. Müalicə şansı az və ya çox olan bütün xərçəngli xəstələrin layiq olduğu həyat keyfiyyətinə çatması müasir xərçəng müalicəsinin ən mühüm məqsədinə çevrilib. Bu baxımdan həyat keyfiyyətinə təsiri məlum aşağı testosterona yanaşma çox vacib mövzudur.

Əvvəl cinsiyyət hormonları, onların azalması və əlaqəli təriflərə baxaq

• Androgen, kişilərdə cinsiyyət hormonlarının ümumi adıdır.
• Testosteron, androgen hormonları arasında ən mühümüdür, böyük hissəsi xayalardan ifraz edilir. Testosteron əsasən reproduktiv funksiyalara cavabdeh olsa da, bədəndə əzələ və yağ toxuması nisbəti, sümük sıxlığının artması, qırmızı qan hüceyrəsi istehsalı kimi bir çox sahədə də təsir göstərir.
• Hipoqonadizm, kişi və ya qadında cinsiyyət hormonlarının istehsalının azalması və buna bağlı əlamətlərin yaranması kimi müəyyən edilir. Yəni kişidə testosteron azlığı hipoqonadizmdir. Normal sağlam şəxslərdə 50-li yaşlarda başlayan hipoqonadizm gözləniləndir, qadınlarda menopauza, kişilərdə andropauza adlanır. Bunlar yaşla yaranan gözlənilən hipoqonadizmdir və bildiyimiz əlamətlərlə özünü göstərir. Hər iki cinsdə ən çox istibasma, yuxu pozğunluğu, cinsi istək və funksiyanın azalması olur. Cinsiyyət hormonlarının azalması ilə yaranan hipoqonadizm yaşdan əlavə bəzi xəstəliklərdə (xərçəng, böyrək çatışmazlığı və KOAH kimi) və ya onların müalicəsinə bağlı da yarana bilər.

Xərçəngdə kişi hipoqonadizmi — aşağı testosteron niyə yaranır?

Testosteron azlığı kimyaterapiya, radioterapiya, ağrı üçün narkotik ağrıkəsicilər, kortizonlu dərmanlar, iştahasızlıq üçün istifadə edilən megestrol asetat, beyində testosteron ifrazını təmin edən hipotalamus-hipofiz nahiyəsinə təsir edən kütlə kimi müxtəlif səbəblərdən ola bilər.

Xərçəngli xəstədə hipoqonadizm — aşağı testosteronun gətirdiyi problemlər nələrdir?

Xərçəngli xəstədə testosteron azalmasına bağlı əlamətlər sağlam şəxslərdəki əlamətlərə bənzəsə də, daha ağır ola bilər. Sağlam şəxslərdə və xərçəng xəstələrində əlamətləri belə sıralaya bilərik:

• Cinsi istəyin azalması
• Ereksiya (sərtləşmə) problemləri
• Enerji azlığı
• İstibasma
• Halsızlıq və yuxuya meylin artması
• Tez əsəbiləşmə
• Depressiv əhval
• Diqqəti cəmləməkdə çətinlik
• Yuxu pozğunluqları
• Əzələ gücünün azalması
• Çəki alma, yağ kütləsinin artması
• Sümük sıxlığının azalması (kövrək sümük quruluşu)

Aşağı testosteron səviyyələrinin həyat keyfiyyətini azaltdığını göstərən tədqiqatlar çoxdur

Ən aydın prostat xərçəngində olmaqla cinsiyyət hormonu (androgen) basdırıcı müalicələr alan kişilərdə istibasma, halsızlıq, əhval dalğalanması, cinsi istəyin azalması, qanazlığı, yaxın yaddaşın pozulması ola bilər. Əzələ kütləsi və gücünün azalması, yağ kütləsinin artması və osteoporoz daha gec təsirlərdir.

Xaya xərçəngi kimi gənc xərçəng xəstələrində aşağı testosteronla birlikdə halsızlıq, cinsi funksiyanın azalması və həyat keyfiyyətinin pozulduğu göstərilib.

Bu tədqiqatlarda ömür müddətinin azalması, həmçinin anoreksiya (patoloji iştahasızlıq), dispnoe (tənəffüs çətinliyi), yuxu və cinsi funksiya pozğunluqları, depressiya simptomları ağırlığının artmasının hipoqonadizmə qoşulduğu göstərilib.

Xərçəngdə aşağı testosteron nisbətlərinə baxsaq

• İrəliləmiş (4. mərhələ / metastatik) xərçəngli kişi xəstələrin təxminən üçdə ikisində aşağı testosteron müşahidə edilir. 
• Testosteron azlığının xərçəng kaxeksiyası ilə birlikdə %70-dən yüksək sıxlıqda olması bu ikisinin birgəliyini vurğulayan mühüm nisbətdir. 
• Digər orqanlara yayılmış xərçəngli xəstələrdə kimyaterapiyadan əvvəl %50 nisbətində aşağı testosteron göstərilib.
• Müalicəsi tamamlanıb normal həyatına davam edən və müəyyən dozadan yuxarı narkotik ağrıkəsici qəbul edən xəstələrin %90-ında da aşağı testosteron tapılıb.

Xərçəng xəstəsində hipoqonadizm necə göstərilir?

Aşağı testosteronla birlikdə istibasma, halsızlıq, iştahasızlıq, depressiv əhval, yuxusuzluq, cinsi istəyin azalması laboratoriyada aşağı testosteronun göstərilməsini tələb edir. Testosteron qanda ən yüksək olduğu erkən səhər saatlarında ölçülməli, ölçmə yenə səhər təkrarlanmalıdır. Qandakı səviyyəyə yaş, sutkalıq ritm (bioloji saat), genetika və bədəndə iltihab kimi amillər təsir edir. Laboratoriya ilə hipoqonadizm diaqnozu qoyarkən bu nəzərə alınmalıdır.

Testosteron əvəzedici müalicəyə qərar vermək

Endokrin Xəstəliklər Cəmiyyətinin xroniki xəstəliklərdə testosteron əvəzedici müalicəyə dair tövsiyələri var. Bunlar daha çox HIV, tip 2 diabet, böyrək çatışmazlığı, xroniki ağciyər xəstəliyi kimi hallar üçündür, xərçəngə xas tövsiyə verilməyib.

Fərqli xərçəng diaqnozlu kişilərdə (%28-i mərhələ 1 və ya 2) hipoqonadizmin həyat keyfiyyəti və cinsi funksiyanın pozulması ilə düz mütənasib olduğu tapılıb. İrəliləmiş mərhələdə başqa tədqiqatda aşağı testosteronun halsızlıq artımı, çəki itkisi, cinsi istəyin azalması, depressiya və yuxusuzluqla əlaqəsi ortaya qoyulub. Testosteron çatışmazlığı ilə xərçəng kaxeksiyasının birlikdə görüldüyünü göstərən tədqiqatlar da var.

Xərçəngə bağlı aşağı testosteron barədə geniş (randomizə nəzarətli) tədqiqatda testosteron verilən xəstələrdə cinsi istəksizlik və halsızlığın düzəldiyi göstərilib.

Testosteron çatışmazlığı ilə həyat keyfiyyətinə təsir edən problemlərin birgəliyini dəstəkləyən bu nəticələrlə bir çox onkologiya və palliativ qayğı həkimi xəstələrinə testosteron müalicəsi tövsiyə edir.

İrəliləmiş xərçəngli xəstələrdə testosteron əvəzedici müalicəyə qərar verərkən əlamətlər, xəstəliyin gedişi və xəstənin şəxsi məqsədləri qiymətləndirilərək fərdiləşdirilmiş yanaşma seçilməlidir.

Testosteron çatışmazlığına bağlı istibasma, cinsi istəyin azalması və digər əlamətlər kişi xəstələr tərəfindən yetərincə ifadə edilməyə bilər. Başqa tərəfdən, qadınlarda istibasma ilk olaraq qadın hipoqonadizmini düşündürür, sağlam və ya xərçəngli kişilərdə isə əlamətin kişi hipoqonadizminə bağlı ola biləcəyi əvvəlcə nəzərdən qaça bilər. Burada xəstəni izləyən həkimin məlumatlılığı vacibdir.

Testosteron əvəzedici müalicə hansı hallarda verilməməlidir?

Endokrin Xəstəliklər Cəmiyyətinin tövsiyələrinə görə qanda hematokrit səviyyəsi (qırmızı qan hüceyrəsini ifadə edən göstərici) %50-dən çox olan, ağır yuxu apnesi, ürək çatışmazlığı, son 6 ayda kəskin ürək-damar xəstəliyi keçirmiş və ağır aşağı sidik yolu problemi olan xəstələrə testosteron əvəzedici müalicə verilməməlidir. Bundan başqa əvvəllər süd vəzi və prostat xərçəngli xəstələrdə də tövsiyə edilmirdi. Səbəbi bədəndəki və ya xaricdən alınan testosteronun prostat və süd vəzi xərçənginin inkişafında risk amili sayılması idi. Lakin prostat xərçəngi və testosteron müalicələrinə dair son tədqiqatlarda sağlam şəxslərə testosteron verilməsinin prostat xərçəngi riskini və PSA səviyyələrini artırmadığı və prostat böyüməsinə bağlı sidik yolu problemlərini də artırmadığı göstərilib. Prostat xərçəngi olub müalicə almış xəstələrə testosteron verilməsinə dair son nəticələr də qəti verilməsin mövqeyindən uzaqlaşdırır. Qeyd edək ki, məqsəd səviyyəni normaldan yuxarı deyil, normal dəyərlərə çatdırmaqdır. İrəliləmiş xərçəngi və az həyat gözləntisi olan xəstələrdə isə həyat keyfiyyətini artırmağa yönəlmiş seçimlər prioritet ola bilər.

Testosteron əvəzedici müalicə hansı yollarla edilə bilər?

Testosteron dəriyə plastır və ya gel, əzələdaxili inyeksiya, ağızdan qəbul edilən və ya ağızda əriyən tablet, dərialtı yerləşdirilən preparatlarla tətbiq edilə bilər. Yol seçimində xəstənin rəyi vacib olsa da, formanın əlçatanlığı və xəstəyə uyğunluğu nəzərə alınmalıdır. Fərqli yolların təsir baxımından üstünlük və çatışmazlıqları var. Məsələn, əzələdaxili inyeksiyada qandakı səviyyələr dəyişkən olur, dəri plastırı və ya geldə daha sabit ola bilər. Plastırda nahiyənin təmiz-quru olması, yetərli təsir üçün qalma müddətində dəridən ayrılmaması vacibdir. Gellər qoltuqaltına çəkilir. Tablet formaların qaraciyər yan təsirləri ola bilər və çox seçilmir. Ağızda əriyən tabletlər isə xoşagəlməz dad qoyur.

Nəticə olaraq, xərçəng xəstələrində cinsi istək azalması, istibasma, halsızlıq, yuxusuzluğa yanaşma kimi, həmçinin testosteron çatışmazlığının gec nəticələri — əzələ kütləsinin azalması, əzələ zəifliyi, yağ kütləsinin artması, osteoporoz və sümük kövrəkliyinin artmasının qarşısını almaq üçün həkim tövsiyəsi ilə testosteron əvəzedici müalicələrin həyat keyfiyyətini artırmaqda mühüm yerini vurğulamaq istəyirik.