Kökündən Sökmək: Jean-Louis Petit, Qoltuqaltı Düyünlər və RADİKAL CƏRRAHİYYƏNİN İdeya Atası

Petitin o illərdə müşahidə etdiyi şey müasirlərinin illər boyu görməzliyə vurduğu bir kabus idi. O vaxta qədər cərrahların çoxu süd vəzisindəki xərçəngli kütlənin yalnız xaricdən görünən hissəsini kəsib götürür, yaranın üzərinə turşulu pastalar və ya qızmar dəmirlər basaraq əməliyyatı bitirirdi. Nəticə həmişə eyni idi: xərçəng qısa müddət sonra əvvəlkindən daha aqressiv şəkildə eyni yerdə — yaxud bu dəfə qoltuq altında — yenidən üzə çıxırdı. Xəstələr ölür, cərrahlar isə nəyi səhv etdiklərini bilmirdilər. Petit bu təkrarlanan uğursuzluğa Maarifçiliyin üsulu ilə yanaşdı: müşahidə, qeydəalma və disseksiya. Yüzlərlə xəstəni, yüzlərlə meyiti araşdırdı. Bu səbirli işdən tibb tarixinin axarını dəyişdirəcək bir nəticə doğdu.

"Xərçəngin Kökləri Limfa Düyünlərinə Uzanır"

Petitin gəldiyi nəticə dövrünün onkologiyasını sarsıtmışdı. Xərçəng sadəcə olduğu yerdə böyüyən bir daş deyildi; ətrafına, xüsusilə limfa yollarına doğru "köklər" atırdı. Süd vəzisindəki kütlə zirvə kimi görünürdü, amma əsas təhlükə həmin zirvənin altında, qoltuq altına uzanan görünməz kök sistemində gizlənirdi. Bu, Qalenin iki min illik "qara öd" nəzəriyyəsini səssizcə kənara çəkən bir müşahidə idi. Xərçəng bədənin hər yerinə yayılmış sistemli tarazlıq pozğunluğu deyil, müəyyən nöqtədən başlayıb müəyyən yollarla yayılan, yerli mənşəli və anatomik olaraq izlənilə bilən bir xəstəlik idi.

Bu anlayışın klinikada mənası aydın idi: əgər cərrah yalnız süd vəzisindəki kütləni götürüb qoltuq altındakı şişmiş "kökləri" — yəni böyümüş limfa düyünlərini — içəridə saxlayırdısa, əməliyyat başlanğıcdan uğursuzluğa məhkum idi. Xəstəliyi həqiqətən müalicə etmək üçün Petit o günə qədər misli görünməmiş genişlikdə əməliyyat planlaşdırdı.

"Tək Parça Halında" Söküb Götürmək

Petitin hazırladığı yanaşma bu gün müasir onkoloji cərrahiyyənin müqəddəs qədəhi hesab edilən "en bloc" (tək parça halında) rezeksiya prinsipinin tarixdəki ilk konseptual xəbərçisi idi. Petit əməliyyatlarında xərçəngli süd vəzisini, qoltuq altında əllə hiss olunan bütün limfa düyünlərini və əgər şiş döş əzələsinə yapışmışdısa, altındakı pektoral əzələni və fassiyanı bir-birindən heç ayırmadan vahid bütöv parça şəklində kəsib çıxarırdı. Məntiq zərif və müasir dərəcədə möhkəm idi: əməliyyat zamanı toxumanı parçalamaq xərçəng hüceyrələrinin ətrafa tökülməsinə və xəstə toxumanın geridə qalmasına səbəb ola bilərdi. Şişi ətrafındakı bütün şübhəli sahələrlə birlikdə vahid paket şəklində götürmək — müasir onkoloji cərrahiyyənin doğuluş fəryadı məhz bu idi.

Dərini Qorumaq: Cərrahın Şəfqəti

Petitin bu geniş əməliyyatı 1894-cü ildə amerikalı cərrah William Halstedin tətbiq edəcəyi və qadınların döş qəfəsində nəhəng açıq yaralar buraxan o amansız "Halsted radikal mastektomiyası"ndan mühüm bir nöqtədə fərqlənirdi: şəfqət və sağalma sürəti. Petit şişi və altındakı əzələləri tamamilə götürürdü, amma xərçəng dərinin özünə yapışmamışdısa, süd vəzisinin üzərindəki sağlam dərini və mümkünsə məmə ucunu qorumağa böyük diqqət yetirirdi. Əməliyyat bitəndə saxladığı sağlam dəridən istifadə edərək həmin nəhəng boşluğu örtür və tikirdi.

Bu, sadə texniki seçim deyildi. Anesteziyanın hələ icad olunmadığı, antiseptikanın tanınmadığı, qan köçürülməsinin bilinmədiyi dövrdə nəhəng açıq yara ilə aylarla yaşayan xəstənin sağ qalmaq şansı demək olar sıfır idi. Petitin dərini qorumaq anlayışı yalnız estetik qayğı deyil, xəstəsini yaşatmaq hesabı idi. Onun cərrahiyyəsi geniş idi, amma xəstənin bədəni ilə müharibə aparmırdı — ona dəyər verirdi.

Petitin tələbəsi və həmkarı René-Jacques Croissant de Garengeot müəlliminin bu yanaşmasını belə müdafiə etmişdi: yaranın kənarlarını əməliyyatdan dərhal sonra tikərək bağlamaq qanaxmanı dayandırmağın ən təhlükəsiz, sağalmanın ən sürətli və residivin qarşısını almağın ən ağıllı yolu idi. Petit ağır travma keçirmiş xəstəsinin həmin nəhəng açıq yaralarla günlərlə çürüməyə tərk edilməsini qəbul etmirdi. Müqayisə amansızcasına aydındır: təxminən iki əsr sonra Halstedin radikal mastektomiyası qadınların döş qəfəsini qatların açıq göründüyü mənzərəyə çevirəcək, qalıcı forma pozğunluğu, limfödem və hərəkət məhdudiyyətini daimi miras olaraq buraxacaqdı. Petit daha primitiv tibb dünyasında daha insani tarazlıq qurmuşdu.

24 İl Gözləyən Kitab

Petit bu inqilabi ideyaları və texnikaları tələbələrinə şəxsən öyrətdi. Académie Royale de Chirurgie-nin auditoriyalarında verdiyi dərslərdə cərrahiyyənin qaydaları yenidən yazılırdı. Amma bu biliklərin yazıya köçürüldüyü şah əsəri — Traité des maladies chirurgicales et des opérations qui leur conviennent (Cərrahi Xəstəliklər və Onlara Uyğun Əməliyyatlar haqqında Traktat) — Petitin 20 aprel 1750tarixindəki ölümündən düz 24 il sonra, 1774-cü ildə, həmkarı F. D. Lesnenin diqqətli işi sayəsində nəşr oluna bildi. Petit əsərinə on iki ildən çox əmək sərf etmişdi, amma ömrü kitabını bitirməyə çatmamışdı.

Bir təsəlli var idi: Petit sağlığında artıq Avropanın ən nüfuzlu elmi cəmiyyətlərinə daxil olmuşdu. 1715-ci ildə Fransa Elmlər Akademiyasına (Académie des Sciences) seçilmiş, 1729-cu ildə İngiltərənin Royal Society cəmiyyətinin fəxri üzvü olmuşdu. Yəni əsərləri kitab şəklində çıxmazdan əvvəl də Avropa cərrahi düşüncəsinin damarlarına işləyib yayılmışdı.

Xərçəngin Bədəndəki Coğrafiyasını Çəkən Cərrah

Petit anatomik zəkası və cərrahi cəsarəti ilə xərçəngi bədəndən söküb çıxarmağın qaydalarını yazdı. Xərçəngin əvvəlcə bədənin bir nahiyəsində başladığını, sonra limfa düyünləri vasitəsilə yayıldığını bıçağı ilə sübut etdi. Bu, tibb düşüncəsində səssiz, amma dərin inqilab idi: Qalenin iki min illik sistemi hiss edilmədən sürüşən buz parçası kimi yerindən tərpəndi. Xərçəng artıq mayelərin tarazlığının pozulması deyildi; anatomiyası, coğrafiyası və bıçağın izləyə biləcəyi yayılma yolları olan maddi xəstəlik idi.

Amma bir sual hələ də havadan asılı qalmışdı. Cərrahların əməliyyat masasında öz gözləri ilə gördüyü bu yayılmanı fəlsəfi və nəzəri doktrinaya çevirəcək şəxs kim idi? Petit anatom idi; bizə lazım olan isə nəzəriyyəçi idi. Həmin nəzəriyyəçi Petitin Académie-dəki həmkarlarından biri olacaqdı.

Bu yazı 365 Gündə Xərçəng Tarixi Seriyasının 66-cı günüdür. Maarifçilik dövrü cərrahiyyəsinin onkologiyaya təsiri seriyanın qarşıdakı günlərində Le Dran (67-ci Gün), John Hunter, Bernardino Ramazzini və Percivall Pott simaları üzərindən daha dərindən araşdırılacaq. Yazı tarixi-populyar baxışla hazırlanıb; tibbi müalicə göstərişləri ehtiva etmir.