Mədə xərçənginin qarşısını almaq mümkündürmü?

Helikobakter pylori bakteriyasının yaratdığı xroniki infeksiyadan qorunmaqla yanaşı, alkoqol və siqaret istifadəsindən çəkinmək, ideal çəkidə olmaq və bu çəkini qorumaq, irsi mədə xərçəngi riski daşıyan şəxslərin müntəzəm yoxlanışlardan keçməsi mədə xərçənginin yaranma riskini azalda bilər.

Mədə xərçəngi Türkiyədə hər il yeni xərçəng hallarının təxminən 5,6%-ni təşkil edir. 2020-ci ildə Türkiyədə 13075 yeni mədə xərçəngi halı aşkarlanıb və bu xəstəlik səbəbindən 10789 nəfər həyatını itirib. Təəssüf ki, yeni mədə xərçəngi hallarının sayında azalma müşahidə edilmir. Lakin çoxsaylı profilaktik tədbirlər, qida təhlükəsizliyi və səhiyyə xidmətlərindəki irəliləyişlər mədə xərçəngi riskini azalda bilər.

Mədə xərçənginin qarşısının alınması 

Mədə xərçənginin tam qarşısını almağın qəti yolu yoxdur, lakin xəstəliyin bəzi risk amillərini azaltmaq üçün addımlar atmaq olar. Mədə xərçənginin müəyyən risk amilləri dəyişdirilə biləndir. Bu amilləri yaxşılaşdırmaq üçün hərəkətə keçmək mümkündür. Digər tərəfdən, dəyişdirilməsi mümkün olmayan amillərin izlənməsi də erkən diaqnostika və müalicəyə kömək edə bilər; bu isə nəticələrin əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşmasına töhfə verə bilər.

Mədə xərçənginin dəyişdirilə bilən risk amilləri

• Artıq çəkili və ya piylənməsi olan şəxs olmaq
• Emal edilmiş, manqalda və ya qrildə bişirilmiş ətin çox, meyvənin isə az istehlak olunduğu qidalanma tərzi
• Davamlı olaraq alkoqol qəbul etmək
• Siqaret çəkmək
• Metal, rezin və kömür sənayesi kimi sahələrdə işləmək
• Müalicə edilməmiş Helicobacter pylori (H. pylori) infeksiyasının olması

Dəyişdirilə bilməyən risk amillərinə bunlar daxildir

• 60 və daha yuxarı yaşda olmaq
• Müəyyən irqi və ya etnik mənşəyə malik olmaq; amerikalıların, Afrika mənşəli amerikalıların, hispan amerikalıların, Sakit okean adalılarının və Asiya mənşəli amerikalıların mədə xərçənginə tutulma riski hispan olmayan ağdərili insanlardan daha yüksəkdir.
• Əvvəllər mədə əməliyyatı keçirmək
• Mədə poliplərinin bəzi növlərinin olması
• Menetrier xəstəliyi və ya qanazlığı kimi xəstəliklərin olması
• İrsi xərçəng sindromunun və ya ailədə mədə xərçəngi tarixçəsinin olması
• A qan qrupuna malik olmaq

Sağlam çəkinizi qoruyun

Tədqiqatçılar artıq çəkili olmağın və piylənmənin mədənin yuxarı hissəsini təsirləndirən xərçənglərlə əlaqəli olduğunu bildirirlər. Sağlam çəkiyə çatmaq və bu çəkini qorumaq mədə xərçəngi riskini azaltmağa kömək edə bilər.

Müntəzəm fiziki aktivlik və Aralıq dənizi, MIND və ya DASH kimi sağlam və qidalı pəhrizə riayət etmək insanın sağlam çəkiyə çatmasına və onu qorumasına kömək edə bilər. Daha çox tədqiqata ehtiyac olsa da, araşdırmalar bəzi qidaların mədə xərçəngi riskini artırdığını, bəzilərinin isə bu riski azalda bildiyini göstərir.

Mədə xərçəngi riskini artıran və çəkinmək lazım olan qidalar:

• Duz miqdarı yüksək olan qidalar
• Hisə verilmiş qidalar
• Düzgün saxlanılmamış qidalar
• Turşular
• Qrildə və manqalda bişirilmiş, emal edilmiş ətlər

Mədə xərçəngi riskini azaltmağa kömək edə biləcək qidalar:

• Təzə meyvə və tərəvəzlər
• Sitrus meyvələri
• Yaşıl çay
• Tam taxıl məhsulları
• Sarımsaq, kəvər və soğan kimi allium birləşmələri olan qidalar
• Kələm, ispanaq, yerkökü və pomidor kimi karotenoidlərlə zəngin qidalar

Siqaret və alkoqol istifadəsindən çəkinin

Siqaret çəkmək mədə xərçəngi və digər sağlamlıq problemlərinin riskini artırır. Tədqiqatçılar siqaret çəkənlərin çəkməyənlərə nisbətən mədə xərçənginə daha meyilli olduğunu müəyyən ediblər. Bundan əlavə, siqaret çəkmək mədə xərçənginin digər risk amili olan H. pylori infeksiyasının müalicəsinin effektivliyini də azalda bilər. Siqareti tərgitmək isə zamanla mədə xərçəngi riskini azaldacaq.

Davamlı alkoqol qəbulu mədə xərçəngi riskini artıracaq. AKD-yə görə, mədə xərçənginə tutulan və gündə üç və ya daha çox alkoqollu içki qəbul edən şəxslər alkoqolun mədə xərçənginə təsirinə dair güclü dəlildir. Alkoqol qəbulundan uzaq durmaq və ya onu azaltmaq mədə xərçəngi riskini azaldacaq. 

H. pylori infeksiyasının müalicəsi

H. pylori bakterial infeksiyası peptik xoraların ən geniş yayılmış səbəbidir. Bakteriyalar mədənin qoruyucu təbəqəsini parçalayaraq xoralara səbəb olur. Bu vəziyyət iltihaba da yol aça bilər. Mədənin selikli qişasındakı bu dəyişikliklər həmin qişanın hüceyrələrinin xərçəngönü vəziyyətə keçməsinə səbəb ola bilər.

Xroniki H. pylori infeksiyası mədə xərçəngi riskini artıra bilər. Tədqiqatçılar infeksiyanın antibiotiklərlə müalicəsinin mədənin selikli qişasındakı dəyişikliklərin qarşısını ala biləcəyini və bunun da mədə xərçəngi riskini azalda biləcəyini müəyyən ediblər. Lakin bunun doğru olub-olmadığını müəyyənləşdirmək üçün daha çox tədqiqata ehtiyac var.

Dərmanlardan şüurlu istifadə edin

AKD-yə görə, tədqiqatçılar aspirin, ibuprofen və naproksen kimi qeyri-steroid iltihabəleyhinə dərmanların (NSAID-lərin) istifadəsini mədə xərçəngi riskinin aşağı olması ilə əlaqələndiriblər. Lakin AKD NSAID-lərdən həddindən artıq istifadənin bu potensial faydaların əksinə sağlamlıq fəsadlarına səbəb ola biləcəyi barədə də xəbərdarlıq edir. Bu mümkün problemlərə həyat üçün təhlükəli daxili qanaxma, qan təzyiqinin yüksəlməsi, böyrək və qaraciyərin zədələnməsi daxildir. Buna görə də mütəxəssislər mədə xərçənginin qarşısını almaq üçün NSAID-lərdən istifadəni qətiyyən tövsiyə etmirlər. Hansı məqsədlə olursa-olsun, dərmanlardan yalnız səhiyyə mütəxəssislərinin göstərişlərinə uyğun istifadə edilməlidir. 

Ailənizdə mədə xərçəngi tarixçəsinin olub-olmadığını bilin

Mədə xərçəngi keçirmiş bacı-qardaş və ya valideyn kimi yaxın ailə üzvləri olan şəxslərdə bu xəstəliyin yaranma ehtimalı daha yüksək ola bilər. Lakin xəstəliyi olan insanların əksəriyyətinin ailəsində mədə xərçəngi tarixçəsi yoxdur.

İnsanın ailəsində irsi diffuz mədə xərçəngi (HDGC) adlanan nadir genetik sindromu olan biri varsa, onun mədə xərçəngi riski əhəmiyyətli dərəcədə arta bilər. Bu sindromun ən geniş yayılmış səbəbi CDH1 genindəki irsi dəyişiklikdir.

Mədə xərçənginin ilk əlamətləri hansılardır?

Mədə xərçənginin əlamətləri bir neçə başqa vəziyyətdə də görüldüyünə görə onları fərq etmək çətin ola bilər. Bu əlamətlərə aşağıdakılar daxil ola bilər:

• Həzmsizlik
• Mədədə yanma və ya reflüks
• Ürəkbulanma və ya qusma
• Udma çətinliyi
• Çox tez doyma hissi
• İştahasızlıq
• Nəzarətsiz çəki itkisi
• Yorğunluq
• Qarının yuxarı hissəsində ağrı
• Qarının yuxarı hissəsində kütlə hissi

İnsan özünü müayinə edərək mədə xərçəngi diaqnozu qoya bilməz. Ümumiyyətlə, əlamətlər müxtəlif digər xəstəliklərin əlamətlərinə bənzədiyindən mədə xərçənginin diaqnostikası üçün tibbi testlər lazımdır. 

Həkimə nə vaxt müraciət etmək lazımdır?

İnsan aşağıdakı vəziyyətlərlə qarşılaşırsa, həkimə müraciət etməlidir:

• Qarın nahiyəsində kütlə hiss edirsə
• Udma çətinliyi yaşayırsa
• Adi müalicələrdən sonra 3 həftə ərzində düzəlməyən həzm əlamətləri varsa
• Yuxarıdakı mədə xərçəngi əlamətləri 3 həftə davam edirsə, düzəlmirsə və ya ağırlaşırsa

Ümumiləşdirsək, mədə xərçəngi riskini azalda bilərik

Mədə xərçənginin qarşısını hər zaman almaq mümkün olmaya bilər, lakin bəzi dəyişdirilə bilən amillər vasitəsilə mədə xərçəngi riskini azaltmağa kömək edən yollar var. Bunlara sağlam çəkinin qorunması, siqaret və alkoqol istifadəsindən çəkinmək, lazım olduqda H. pylori infeksiyasının müalicəsi kimi amillər daxildir. NSAID-lər mədə xərçəngi riskinin azalması ilə əlaqələndirilsə də, uzunmüddətli istifadənin arzuolunmaz yan təsirlərinə görə mütəxəssislər bu dərmanlardan həmin məqsədlə istifadəni tövsiyə etmirlər.