Məşhur arıqlama inyeksiyaları indi xərçəngin müalicəsi üçün də sınaqdan keçirilir

Son illərdə arıqlama dərmanlarına tələbat sürətlə artır. Xüsusilə semaglutid (Wegovy) və tirzepatid (Zepbound, Mounjaro) kimi piylənmə əleyhinə dərmanlar çəki itkisində böyük fərq yaradır. Bu dərmanlar əsasən qlükaqonabənzər peptid 1 (GLP-1) aqonistləri kimi tanınır və təkcə piylənmə deyil, tip 2 diabet, iltihab və depressiya kimi digər sahələrdə də potensial faydalar daşıyır. Bəs bu dərmanlar xərçəngin müalicəsində də istifadə oluna bilərmi?

Piylənmə xərçəng müalicəsinin effektivliyini azalda və müalicə ilə bağlı yan təsir riskini artıra bilər. Buna görə bəzi onkoloqlar ehtiyatla piylənmə əleyhinə dərmanları xərçəng pasiyentlərinə tətbiq etməyə başlayıb və bu məşhur dərmanların həmin pasiyentlərə təsirini araşdırmağa girişiblər.

Arıqlama inyeksiyaları və xərçəngin müalicəsi

Arıqlama inyeksiyaları orqanizmdə təbii olaraq mövcud olan və insulin ifrazını artıran qlükaqonabənzər peptid-1 (GLP-1) hormonunun təsirini təqlid edir.

Təsir mexanizmi:

GLP-1 aqonistlərinin əsas təsirləri bunlardır:

• İnsulin ifrazının artması: Qlükaqonabənzər peptid-1 aqonistləri mədəaltı vəzinin beta hüceyrələrini stimullaşdıraraq yeməkdən sonra insulin ifrazını artırır. Beləliklə, qan şəkərinin yüksəlməsi daha sürətli və təsirli şəkildə nəzarətə alınır.
• Qlükaqon ifrazının azalması: GLP-1 aqonistləri qaraciyərdə qlükaqon ifrazını azaldır. Qlükaqon qan şəkərini yüksəldən hormondur. Buna görə qlükaqon ifrazının azalması qan şəkərinin aşağı salınmasına kömək edir.
• Mədənin boşalmasının yavaşıması: GLP-1 aqonistləri mədənin boşalmasını yavaşladaraq toxluq hissini uzadır və beləliklə daha az yeməyə səbəb olur. Bu da çəki itkisinə kömək edə bilər.
• Beta hüceyrə funksiyalarının yaxşılaşması: GLP-1 aqonistləri mədəaltı vəzinin beta hüceyrələrinin funksiyalarını yaxşılaşdıraraq insulin müqavimətini azaldır və beta hüceyrələrinin qorunmasına kömək edir.

Qan şəkərinin tənzimlənməsində rol oynayan bu proseslər çəki itkisini də dəstəkləyir. Wegovy və Zepbound kimi dərmanlar mədənin boşalmasını yavaşladaraq toxluq hissini uzadır. Lakin kimyaterapiya ilə birlikdə istifadə edildikdə ürəkbulanma və qusmanı artıra bildiyindən bu dərmanlara adətən saxlayıcı müalicə dövründə üstünlük verilir.

Məqalənin təfərrüatlarına keçməzdən əvvəl FDA (ABŞ Qida və Dərman İdarəsi) tərəfindən təsdiqlənmiş və arıqlamaq üçün inyeksiya şəklində istifadə olunan dərmanları nəzərdən keçirək:

Memorial Sloan Kettering Xərçəng Mərkəzində çalışan süd vəzi xərçəngi onkoloqu Dr. Neil Iyengar bu dərmanların piylənmə həddində olan pasiyentlər üçün istifadə oluna biləcəyini bildirir. Dr. Iyengara görə çəki itkisi xərçəng nəticələrini yaxşılaşdıra bilər və bəzi pasiyentlər üçün piylənmə əleyhinə dərmanlar ümidverici seçim ola bilər.

Xərçəng pasiyentlərində GLP-1 aqonistlərinin effektivliyi

GLP-1 aqonistləri xərçəng pasiyentlərində məhdud sayda tədqiqata əsaslanaraq istifadə olunur. Xüsusilə aromataza inhibitorları alan süd vəzi xərçəngi pasiyentlərində aparılmış kiçik retrospektiv tədqiqatlar bu dərmanların ümumi əhali ilə müqayisədə xərçəng pasiyentlərində daha az çəki itkisi yaratdığını göstərir. Məsələn, 2024-cü il ASCO (Amerika Klinik Onkologiya Cəmiyyəti) toplantısında təqdim olunmuş tədqiqatda süd vəzi xərçəngi olan 75 qadında GLP-1 aqonistlərinin istifadəsi araşdırılıb. Pasiyentlərin 80%-i diabet xəstəsi olub, 60%-i isə hormon müalicəsi alıb. Müalicədən sonra orta çəki itkisi 6,2 kg (5%) bildirilib. Bunun əksinə, xərçəngi olmayan pasiyentlərdə bu göstərici iki dəfə yüksək olub.

Başqa bir tədqiqatda Wegovy-nin süd vəzi xərçəngi pasiyentlərində bədən kütlə indeksini (BKİ) 4,34% azaltdığı, ümumi əhalidə isə bu göstəricinin 14% olduğu qeydə alınıb. Zepbound ilə BKİ artımı müşahidə edildiyi halda, ümumi əhalidə 15%-lik azalma bildirilib. Bu nəticələr GLP-1 aqonistlərinin xərçəng pasiyentlərində arıqlatma effektivliyinin əhəmiyyətli dərəcədə azaldığını göstərir.

Təhlükəsizlik və gələcək tədqiqatlar

GLP-1 aqonistləri ilə bağlı əsas təhlükəsizlik narahatlıqlarından biri qalxanabənzər vəzinin C-hüceyrəli şişləridir. Hər iki dərman qalxanabənzər vəzi xərçəngi riski daşıyan pasiyentlər üçün uyğun hesab edilməyib. Lakin son tədqiqatlar bu dərmanların qalxanabənzər vəzi xərçəngi riskini artırmadığını göstərib. Buna baxmayaraq, həkimlər qalxanabənzər vəzi və digər şişlərin yaranmasını yaxından izləyirlər.

Bəzi onkoloqlar GLP-1 aqonistlərinin təhlükəsiz olduğuna inansalar da, xüsusilə bariatrik cərrahiyyə (arıqlama əməliyyatları) keçirmiş xərçəng pasiyentlərində ehtiyatla istifadə olunmalı olduğunu vurğulayırlar. Bu pasiyentlərdə mədənin gec boşalması və bağırsaq tıxanıqlığı kimi risklər arta bilər.

Gələcəkdə GLP-1 aqonistlərinin xərçəngin müalicəsində istifadəsi ilə bağlı daha böyük, çoxmərkəzli və qlobal faza 3 klinik tədqiqatların aparılması planlaşdırılır. Bu tədqiqatlar dərmanların xərçəng pasiyentlərində effektivliyini və təhlükəsizliyini yoxlayacaq. Dərmanlar xərçəng pasiyentlərində nəzərəçarpan və davamlı çəki itkisi yaratsa, FDA təsdiqi almaq potensialına malik ola bilər.

Nəticə: piylənmə və xərçəngin müalicəsində böyük irəliləyiş mümkündürmü?

Dr. Iyengar düşünür ki, bu dərmanlar xərçəng pasiyentlərində çəkinin idarə edilməsində uğurlu olsa, bu, tibb və onkologiyanın ən böyük irəliləyişlərindən biri ola bilər. Lakin dərmanların effektivliyinin xərçəng pasiyentlərində ümumi əhali ilə müqayisədə daha aşağı olması nəzərə alındıqda daha çox tədqiqat aparılmalıdır. Yekun olaraq, piylənmə əleyhinə dərmanlar xərçəngin müalicəsində inqilab yarada bilər, lakin bu yolda hələ uzun məsafə qət edilməlidir.

Nəhayət, çəki itkisi ilə xərçəng arasındakı əlaqə uzun müddətdir müzakirə olunur. GLP-1 aqonistlərinin buna həll olub-olmayacağı hələ tam məlum olmasa da, ilkin məlumatlar ümidvericidir. Yenə də bu dərmanların xərçəng pasiyentlərində effektivliyi və təhlükəsizliyi barədə daha çox tədqiqata ehtiyac var. Xərçəng müalicəsində piylənməni idarə etmək pasiyentlərin ümumi sağlamlıq nəticələrini yaxşılaşdıra və bəlkə də müalicəyə cavabı artıra bilər.